I UK 530/14

Sygn. akt I UK 530/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania A. B. i J. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej: P. Spółki z o.o. w W.

o ustalenie braku odpowiedzialności członka zarządu spółki za zobowiązania z

tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonych od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 maja 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) nie obciąża odwołujących się kosztami zastępstwa

procesowego organu rentowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 maja 2014 r. oddalił apelację A. B. i J. B.

od wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 30 kwietnia 2013 r., którym oddalono ich

odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 grudnia 2011 r.,

stwierdzającej że ponoszą oni odpowiedzialność za zaległości Spółki z o.o. „P.” z

tytułu nieopłaconych składek: solidarną za okres od 1 grudnia 2005 r. do 20 lutego

2006 r. w łącznej kwocie 43.596,86 zł, a A. B. za okres od 21 lutego 2006 r. do 30

września 2010 r. w łącznej kwocie 546.254,83 zł.

Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

zgodnie z którymi „P.” Spółka z o.o. w K. widnieje w ewidencji organu rentowego

jako płatnik składek. Działalność gospodarczą prowadzi od 22 października 2001 r.

Odwołujący się wchodzili w skład zarządu spółki, przy czym mocą uchwały nr

1/2006 Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Wspólników z dnia 21 lutego

2006 r. ze składu zarządu został odwołany J. B. i z tym dniem na prezesa

jednoosobowego zarządu powołano A. B. Spółka opłacała nieregularnie składki na

ubezpieczenia społeczne zatrudnionych u niej pracowników. Na podstawie opinii

biegłego sądowego z zakresu księgowości ustalono, że spółka zaprzestała

realizacji wymagalnych zobowiązań wobec organu rentowego już w styczniu i lutym

2004 r. Jednakże poważne problemy z regulacją tych zobowiązań nastąpiły w

październiku 2005 r. W tym czasie wartość księgowa majątku spółki wielokrotnie

przewyższała ciążące na niej zobowiązania publicznoprawne. Ze względu jednak

na niewypłacalność rozumianą jako brak wykonywania swoich wymagalnych

zobowiązań, wniosek o ogłoszenie upadłości spółki powinien być złożony pod

koniec 2005 r., a najpóźniej na początku 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

pismem z dnia 1 grudnia 2009 r. zwrócił się do Naczelnika Urzędu Skarbowego z

wnioskiem o wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Jednocześnie wystosował

także wniosek do Sądu Rejonowego w G. o wyjawienie majątku Spółki „P”.

Postanowieniem z dnia 20 grudnia 2011 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył

postępowanie egzekucyjne z majątku Spółki z o.o. „P.” wobec jej bezskuteczności.

Pismem z dnia 27 grudnia 2011 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego zawiadomił zaś

Prokuraturę Rejonową o podejrzeniu popełnienia przez A. B. lub inne osoby

zarządzające spółką przestępstwa z art. 233 k.k., art. 300 § 2 k.k. oraz art. 301 § 2 i

3 k.k. W jego ocenie spółka swoimi działaniami doprowadziła bowiem do

3

niewypłacalności. Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 27 stycznia 2014 r. A. B.,

oskarżonego o czyny z art. 585 k.s.h, art. 233 § 1 k.k. i 300 § 2 k.k., uznał za

winnego popełnienia zarzucanych czynów i orzekł wobec niego karę łączną 1 roku i

10 miesięcy pozbawienia wolności.

Sąd Apelacyjny podniósł, że zgodnie z art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2015 r., poz. 121 ze zm.; dalej jako: „ustawa systemowa”) w związku z art. 116 § 1 i

2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z

2015 r., poz. 613 ze zm.), za zaległości składkowe spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej

zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części

bezskuteczna, a członek zarządu nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono

wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające

ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo niezgłoszenie wniosku o

ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu

upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy; nie wskazuje mienia

spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w

znacznej części. Odpowiedzialność członków zarządu obejmuje zaległości

składkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia

przez nich obowiązków członka zarządu, oraz zaległości wymienione w art. 52

powstałe w czasie pełnienia obowiązków członka zarządu.

Z ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie wynika, że odwołujący się

byli członkami zarządu Spółki z o.o. „P.” w okresach wskazanych w decyzji organu

rentowego. Postępowanie egzekucyjne z majątku spółki zostało umorzone wobec

bezskuteczności egzekucji. Odwołujący się nie zgłosili we właściwym czasie

wniosku o ogłoszenie upadłości spółki. Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 28

lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r.,

poz. 233 ze zm.), dłużnika uważa się bowiem za niewypłacalnego, jeżeli nie

wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, a stosownie do art. 11

ust. 2 tej ustawy, dłużnika będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną

nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność

prawną, uważa się za niewypłacalnego także wtedy, gdy jego zobowiązania

4

przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania

wykonuje. Z ustaleń poczynionych na podstawie opinii biegłego z zakresu

księgowości wynika zaś, że zarządzana przez odwołujących się spółka zaprzestała

realizacji wymagalnych zobowiązań wobec organu rentowego już w styczniu i lutym

2004 r. Jednakże poważne problemy z regulacją tych zobowiązań nastąpiły w

październiku 2005 r., wobec czego wniosek o ogłoszenie upadłości spółki powinien

zostać złożony najpóźniej w początku 2006 r. Bezsporne jest zaś, że takiego

wniosku odwołujący się nie złożyli i nie wykazali w toku postepowania istnienia po

ich stronie jakichkolwiek okoliczności uzasadniających twierdzenie, że

niezgłoszenie tego wniosku nastąpiło bez ich winy. Odwołujący się nie wykazali też,

że istnieje mienie spółki, z którego możliwa jest realna egzekucja. W takiej sytuacji

obciążenie ich odpowiedzialnością za zaległości składkowe spółki odpowiadało

obowiązującym przepisom, wobec czego Sąd Okręgowy zasadnie oddalił ich

odwołania od zaskarżonej decyzji.

Odwołujący się wywiedli skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zarzucając naruszenie:

1. art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej w związku z art. 107 § 1 i art. 108 § 1

tej ustawy w związku z art. 31 ustawy systemowej, przez ich błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że „w związku z pełnieniem funkcji członków zarządu

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „P.” za zaległości spółki powstałe z tytułu

nieopłaconych składek” odpowiedzialność ponoszą odwołujący się J. B. i A. B. za

okresy i w wysokości wskazanej w decyzji ZUS 7/2011 z dnia 27 grudnia 2011 r.,

choć odwołujący się nigdy we wskazanym okresie nie pełnili funkcji członków

zarządu Spółki z o.o. „P.”, a byli członkami zarządu innej spółki o nazwie „P. T.”

Spółka z o.o.;

2. art. 108 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy systemowej

przez ich niezastosowanie do oceny prawnej zaskarżonej decyzji ZUS i pominięcie,

że decyzja została podpisana przez osobę działającą bez należytego

upoważnienia, co uniemożliwia utrzymanie tej decyzji w mocy;

3. art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy systemowej

przez ich niezastosowanie i pominięcie, że okres miesiąca grudnia 2005 r. objęty

5

jest pięcioletnim przedawnieniem wydania decyzji o odpowiedzialności podatkowej

osoby trzeciej;

4. art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy

systemowej, przez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że decyzja

rozstrzygająca o odpowiedzialności członków zarządu spółki z o.o. z tytułu składek

nie musi wskazywać, iż członkowie ci ponoszą odpowiedzialność solidarną ze

spółką;

5. art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej w związku z art. 108 § 1 tej ustawy w

związku z art. 31 ustawy systemowej, przez ich błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że decyzja rozstrzygająca o odpowiedzialności członków zarządu ani w

samym rozstrzygnięciu, ani w uzasadnieniu nie musi wskazywać i wymieniać, za

jakie miesiące i lata oraz w jakich kwotach ustala tę odpowiedzialność

odwołujących się i wystarczające jest podanie ogólnych danych za łączny okres

kliku miesięcy w pkt I i kilku lat w pkt II zaskarżonej decyzji, co uniemożliwia

jakąkolwiek weryfikację podanych kwot i w konsekwencji uzasadnia zarzut

niewyjaśnienia istoty sprawy;

6. art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej w związku z art. 107 § 2 pkt 2 tej

ustawy w związku z art. 31 ustawy systemowej, przez ich błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że decyzja rozstrzygająca o odpowiedzialności członków

zarządu ani w samym rozstrzygnięciu, ani w uzasadnieniu nie musi wskazywać i

wymieniać szczegółowego rozliczenia wskazanych ogólnych kwot odsetek, to jest,

od jakiej daty początkowej i od jakich kwot zostały one naliczone, co uniemożliwia

jakąkolwiek weryfikację podanych kwot odsetek i w konsekwencji uzasadnia zarzut

niewyjaśnienia istoty sprawy;

7. art. 24 ust. 3 ustawy systemowej w brzmieniu obowiązującym do dnia 20

lutego 2011 r. i art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, przez całkowite pominięcie tego

przepisu przy ocenie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, choć uprawnienia

ZUS wynikające z pierwszeństwa zaspokojenia wprowadzonego tym przepisem nie

zostały z wyłącznej winy ZUS zrealizowane w tej sprawie, bezpodstawnie

przerzucając ciężar zapłaty składek z podatnika na odwołujących się, w stosunku

do których bezpodstawnie została wydana zaskarżona decyzja, gdyż z mocy

powołanego na wstępie przepisu ZUS miał i ma nadal roszczenia do Urzędu

6

Skarbowego o przekazanie mu kwot pobranych od podatnika i nieprzekazanych

ZUS z naruszeniem zasady pierwszeństwa zaspokojenia, co w konsekwencji

uzasadnia zarzut bezprawnego wydania decyzji i niewyjaśnienia istoty sprawy;

8. art. 362 k.c., przez całkowite pominięcie bez jakiegokolwiek rozważenia

tego przepisu przy ocenie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, choć ZUS

ewidentnie przyczynił się do powstania zaległości w kwotach wymienionych w

decyzji, gdyż pomimo powstania zaległości z tytułu składek ZUS dopuszczał się

sięgającej 5 lat zwłoki z wszczęciem egzekucji, tolerował narastanie zaległości i

pierwszeństwo zaspokojenia Urzędu Skarbowego, choć w miarę upływu czasu

sytuacja majątkowa i płatnicza spółki ulegała pogorszeniu, co uzasadnia z tej tylko

przyczyny odpowiednie zmniejszenie wysokości kwot, którymi zostali obciążeni

odwołujący się;

9. art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 108 § 1 tej ustawy w

związku z art. 31 ustawy systemowej, przez ich błędną wykładnię polegającą na

niesłusznym przyjęciu, że egzekucja z majątku spółki była bezskuteczna, choć z

opinii biegłego wynika, że na dzień 31 grudnia 2010 r. była realna możliwość

skutecznej egzekucji należnej ZUS kwoty zaległych składek, gdyż wartość majątku

spółki wynosiła 3.358 tys. zł, a zobowiązania wobec ZUS 456 tys. zł (bez należnych

odsetek), a ZUS nie podjął żadnych działań mających na celu zweryfikowanie

decyzji o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z dnia 20 grudnia 2011 r., nie

zaskarżył jej i natychmiast w dniu 27 grudnia 2011 r. wydał zaskarżoną decyzję,

bezpodstawnie przerzucając ciężar zapłaty składek z podatnika na odwołujących

się;

10. art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 108 § 1 tej ustawy w

związku z art. 31 ustawy systemowej, przez błędną wykładnię polegającą na

pominięciu, że posiadany przez spółkę w latach 2005-2010 majątek dawał realną

możliwość realizacji należnych ZUS składek, co wynika z opinii biegłego i co daje

podstawę do oceny, że odwołujący się nie byli zobowiązani do zgłoszenia wniosku

o ogłoszenie upadłości spółki, a w przypadku odmiennej rygorystycznej oceny tej

okoliczności, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nie było w tych

okolicznościach przez nich zawinione;

7

11. art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 385 k.p.c., przez oddalenie apelacji jako

bezzasadnej bez jej pełnego rozpoznania i bez wyjaśnienia istoty sprawy, w

szczególności bez rozpoznania następujących zarzutów apelacji: braku oceny

prawnej zaskarżonej decyzji, naruszenia art. 24 ust. 3 ustawy systemowej, braku

zweryfikowania zasadności kwot podanych gołosłownie w zaskarżonej decyzji,

których uwzględnienie prowadziłoby do uchylenia wyroku Sądu Okręgowego i

przekazania mu sprawy do ponownego rozpoznania.

Opierając skargę na takich podstawach, odwołujący się wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku w pkt I i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżących kosztów

postepowania kasacyjnego.

Organ rentowy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o odmowę

przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie na

rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu podpisania zaskarżonej

decyzji przez osobę działającą bez należytego upoważnienia, wskazać trzeba,

że strukturę organizacyjną Zakładu Ubezpieczeń Społecznych reguluje art. 67

ustawy systemowej, zgodnie z którym w skład Zakładu wchodzą centrala i jednostki

terenowe. W myśl § 8 ust. 1 Statutu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

stanowiącego załącznik do aktualnie obowiązującego rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 stycznia 2011 r. w sprawie nadania statutu

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 18, poz. 93), jednostkami

terenowymi są oddziały oraz podlegające im inspektoraty i biura terenowe, których

szczegółową organizację określa - stosownie do § 9 Statutu - regulamin

organizacyjny Zakładu, nadany z mocy § 2 ust. 3 pkt 2 Statutu przez Prezesa

Zakładu. Oddziały są zatem częściami składowymi osoby prawnej, którą jest Zakład

Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z art. 73 ust. 1 i 3 ustawy systemowej

działalnością Zakładu kieruje Prezes i on reprezentuje Zakład na zewnątrz oraz

8

tworzy, przekształca i znosi terenowe jednostki organizacyjne, określa ich siedziby,

właściwość terytorialną i rzeczową oraz powołuje i odwołuje kierowników,

zastępców kierowników i głównych księgowych tych jednostek. Stosownie do § 2

ust. 4 Statutu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Prezes realizuje zadania

należące do zakresu jego działania za pomocą komórek organizacyjnych Centrali i

terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu.

Zgodnie z art. 68 ust. 1 oraz art. 69 ust. 1 i art. 71 ust. 1 i 2 ustawy

systemowej do zakresu zadań Zakładu należy, między innymi, realizacja przepisów

o ubezpieczeniach społecznych. Natomiast w § 10 Statutu Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych określono zakres rzeczowy działania terenowych jednostek

organizacyjnych Zakładu jako obejmujący, między innymi, dochodzenie należnych

składek i opłat, zastrzegając doprecyzowanie tegoż zakresu przez Prezesa Zakładu

w aktach wewnętrznych.

Nie będąc centralnym organem administracji państwowej, Zakład

Ubezpieczeń Społecznych został na mocy art. 66 ust. 4 ustawy systemowej

wyposażony - w zakresie prowadzonej działalności - w środki prawne właściwe

organom administracji publicznej, a więc przede wszystkim w prawo do wydawania

decyzji administracyjnych. Skutkiem usytuowania Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych wśród państwowych jednostek organizacyjnych jest to, że

postępowanie przed Zakładem w indywidualnych sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych ma charakter administracyjny i zgodnie z art. 83 ustawy systemowej,

kończy się wydaniem decyzji zaskarżalnej do sądu ubezpieczeń społecznych.

W świetle art. 73 ustawy systemowej właściwym do jej wydania jest zasadniczo

Prezes Zakładu, ale § 2 ust. 2 Statutu Zakładu przewiduje w tym zakresie

dekoncentrację kompetencji decyzyjnych, wyposażając Prezesa w prawo

upoważnienia pracowników Zakładu do wydawania decyzji w określonych przez

niego sprawach. Należy podkreślić, iż przepis § 2 ust. 1 Statutu ZUS, wyposażający

Prezesa Zakładu w prawo udzielania takich upoważnień, zamieszczony jest w

załączniku do aktu prawnego mającego rangę rozporządzenia właściwego ministra,

wydanego na podstawie zgodnej z art. 92 Konstytucji RP delegacji ustawowej

(art. 74 ust. 5 ustawy systemowej) i nie jest sprzeczny z art. 268a k.p.a., który

stanowi, że organ administracji publicznej może w formie pisemnej upoważnić

9

pracowników kierowanej jednostki organizacyjnej do załatwiania spraw w jego

imieniu w ustalonym zakresie, a w szczególności do wydawania decyzji

administracyjnych, postanowień i zaświadczeń.

Z porównania przytoczonych regulacji wynika, że oddziały Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych nie mają samodzielnych, niezależnych od Zakładu jako

osoby prawnej kompetencji, ale że ich zadania są emanacją zadań Zakładu,

a powołanie (wyodrębnienie) ich w strukturze Zakładu ma na celu jedynie

funkcjonalną decentralizację obsługi ubezpieczonych.

Pracownicy wykonujący pracę w oddziałach, czy inspektoratach Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych są pracownikami Zakładu, a nie jego jednostek

terenowych. Zgodnie bowiem z art. 73 ust. 3 pkt 7 ustawy systemowej, do zakresu

działania Prezesa Zakładu należy spełnianie funkcji pracodawcy w rozumieniu

przepisów Kodeksu pracy. Natomiast w myśl § 28 ust. 1 pkt 4 Regulaminu

organizacyjnego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dostępnego na stronie

Biuletynu Informacji Publicznej www.zus.pl/bip), do kompetencji dyrektora oddziału

należy wykonywanie czynności związanych z funkcją pracodawcy w granicach i na

podstawie udzielonych umocowań. Oddziały Zakładu nie są więc wewnętrznymi

pracodawcami w rozumieniu art. 3 k.p. Ich dyrektorzy zostali jedynie umocowani do

dokonywania - stosownie do art. 31

k.p. - czynności w zakresie indywidualnych

stosunków pracy łączących tych pracowników z pracodawcą, jakim jest Zakład

Ubezpieczeń Społecznych. Inspektoraty, jak już wskazano, są jednostkami

organizacyjnymi podległymi oddziałom. W konsekwencji, każdy pracownik

inspektoratu jest pracownikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którego Prezes

Zakładu może upoważnić do wydania decyzji w określonych sprawach. D. N. –

kierownik Inspektoratu w G. (podległego Oddziałowi ZUS w O.) – dysponowała

odpowiednim upoważnieniem do podpisania zaskarżonej decyzji, a tym samym

zarzut skarżących odnoszący się do braku tego upoważnienia nie może być

uwzględniony.

Przesłanki orzeczenia o odpowiedzialności członka zarządu za zaległości

składkowe spółki z o.o. zawiera art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z

art. 31 i 32 ustawy systemowej, zgodnie z którym za zaległości składkowe spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem

10

członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub

w części bezskuteczna, a członek zarządu nie wykazał, że we właściwym czasie

zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie

zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo niezgłoszenie

wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego

ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy, bądź nie

wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości

składkowych spółki w znacznej części. W myśl § 2 art. 116 Ordynacji podatkowej w

związku z art. 31 i 32 ustawy systemowej, odpowiedzialność członków zarządu,

określona w § 1, obejmuje zaległości składkowe z tytułu zobowiązań, których termin

płatności upływał w czasie pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu.

Jeżeli więc spełnią się przesłanki pozytywne wskazane w § 1 art. 116 Ordynacji

podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy systemowej, a członek zarządu nie

wykaże, że zachodzi którakolwiek przesłanka uwalniająca go od tej

odpowiedzialności, wówczas organ ubezpieczeń społecznych jest uprawniony do

orzeczenia o odpowiedzialności tej osoby trzeciej za zobowiązania spółki.

Zdaniem Sądu Najwyższego, nie ma żadnych przesłanek do

kwestionowania, że organ rentowy wykazał pozytywne przesłanki

odpowiedzialności odwołujących się za zaległości składkowe zarządzanej przez

nich spółki. W szczególności nie jest trafny zarzut skarżących, jakoby zaskarżona

decyzja dotyczyła odpowiedzialności za zaległości spółki, w której zarządzie nigdy

nie zasiadali. Z odpisu z KRS znajdującego się w aktach ZUS wynika bowiem, że

„P.” Spółka z o.o. w K. i „P. T.” Spółka z o.o. w K. to jedna i ta sama spółka, tyle

tylko, że nastąpiła zmiana jej nazwy. Odwołujący się byli członkami zarządu tej

spółki wówczas, gdy nazywała się „.”, jak również po zmianie jej nazwy na „P. T.”.

Wskazanie w zaskarżonej decyzji na ich odpowiedzialność za zaległości Spółki

„P.”, czyli według starej nazwy, nie jest uchybieniem mogącym prowadzić do

stwierdzenia takiej wady tej decyzji, która skutkowałaby uwolnieniem odwołujących

się od odpowiedzialności za zaległości spółki. Istotne jest bowiem jedynie to, czy

spółka z o.o., której członkami zarządu byli skarżący, posiadała zaległości

składkowe w kwotach i okresach wskazanych w decyzji, co podlegało ocenie sądu.

Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych

11

skupia się zaś na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego, a

kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów

postępowania administracyjnego, pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego

postępowania. Z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że sąd

ubezpieczeń społecznych - jako sąd powszechny - może i powinien dostrzegać

jedynie takie wady formalne decyzji administracyjnej, które decyzję tę dyskwalifikują

w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego (por. uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 21 listopada 1980 r., III CZP 43/80, OSNCP 1981 nr 8, poz.

142; z dnia 27 listopada 1984 r., III CZP 70/84, OSNCP 1985 nr 8, poz. 108 oraz z

dnia 21 września 1984 r., III CZP 53/84, OSNCP 1985 nr 5-6, poz. 65), będącego

przedmiotem odwołania. Wymienienie w decyzji poprzedniej nazwy spółki, której

członkami zarządu byli odwołujący się, do takich wad nie należy, można to bowiem

zakwalifikować jedynie jako oczywistą omyłkę.

W tym samym kontekście należy postrzegać ewentualne wady decyzji

organu rentowego, odnoszące się do samego rozstrzygnięcia, jak i do jego

uzasadnienia. Jeżeli zatem nie są to takie wady, które decyzję dyskwalifikują w

stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego, to nie mogą w

postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych doprowadzić tylko z tego

powodu do uchylenia, czy też zmiany decyzji. Niezależnie jednak od tego, zdaniem

Sądu Najwyższego, nie ma przesłanek do stwierdzenia wadliwości zaskarżonej

decyzji z tego powodu, że jak wskazali skarżący, ani w samym rozstrzygnięciu, ani

w uzasadnieniu nie określa szczegółowo kwot zaległości składkowych

przypadających na poszczególne miesiące i lata, jak również nie rozlicza

szczegółowo odsetek od tych kwot.

Z art. 107 § 1 k.p.a. wynika, że decyzja powinna zawierać, między innymi,

rozstrzygnięcie oraz uzasadnienie faktyczne i prawne. Treść rozstrzygnięcia jest

zawsze związana z przedmiotem postępowania. Przedmiotem postępowania w

niniejszej sprawie była zaś odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. za

zaległości składkowe tej spółki (art. 107 § 1 i art. 116 Ordynacji podatkowej),

obejmująca również odsetki od tych zaległości (art. 107 § 2 pkt 2 Ordynacji). Nie

ma więc żadnych podstaw do przyjęcia, że sentencja decyzji wskazująca, za jakie

okresy i w jakich kwotach, wraz z należnymi odsetkami, odpowiedzialnością tą

12

obciążono odwołujących się, nie zawiera rozstrzygnięcia sprawy co do jej istoty.

Stosownie do art. 107 § 3 k.p.a., uzasadnienie decyzji składa się natomiast z

uzasadnienia faktycznego, zawierającego w szczególności wskazanie faktów, które

organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, a także przyczyn, z

powodu których innym dowodom odmówił mocy dowodowej oraz uzasadnienia

prawnego zawierającego wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem

przepisów, które zadecydowały o treści decyzji. Wymogom tym odpowiadają

motywy zaskarżonej decyzji. Szczegółowe wyliczenia tak zaległości składkowych

spółki, jak i należnych od nich odsetek, przeprowadzane były zaś w toku

postępowania przed organem rentowym, o wszczęciu którego skarżący zostali

przez organ rentowy zawiadomieni pismem z 28 listopada 2011 r. i jednocześnie

poinformowani o możliwości wypowiadania się w przedmiocie zebranych dowodów.

Odwołujący się mieli więc pełne możliwości zapoznania się ze wszystkimi

materiałami postępowania administracyjnego, w tym odnoszącymi się do

szczegółowych wyliczeń kwot, za które mogli być obciążeni odpowiedzialnością i

ewentualnego ich kwestionowania. W aktach organu rentowego znajduje się ich

oświadczenie, że kwot zaległości nie kwestionują. Prawidłowość decyzji co do

okresów, kwot i odsetek w niej wyliczonych potwierdziło również postępowanie

przeprowadzone przed Sądem, w związku z czym brak jest podstaw do

stwierdzenia niewyjaśnienia w tym zakresie istoty sprawy, co miałoby uzasadniać

zarzuty naruszenia art. 116 § 1 i 2 w związku z art. 107 § 1 Ordynacji podatkowej

w związku z art. 31 ustawy systemowej oraz art. 116 § 1 i 2 w związku z art. 107 §

2 pkt 2 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy systemowej.

Zdaniem Sądu Najwyższego, wbrew przekonaniu skarżących, nie jest też

konieczne wskazywanie spółki z o.o. (płatnika składek) w decyzji dotyczącej

odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej jako podmiotu odpowiedzialnego

solidarnie z członkami zarządu. Zgodnie z art. 108 Ordynacji podatkowej w związku

z art. 31 i 32 ustawy systemowej, decyzja ta rozstrzyga o odpowiedzialności

podatkowej osoby trzeciej. Odpowiedzialność osoby trzeciej za zobowiązania z

tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych powstaje na mocy decyzji ustalającej

te zobowiązania (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 23 października 2006 r., I UK

13

126/06, OSNP 2007 nr 21-22, poz. 331). Natomiast odpowiedzialność spółki

(płatnika składek) za te zaległości powstaje z mocy prawa i z mocy prawa jest ona

solidarnie odpowiedzialna z członkami zarządu (gdy ich odpowiedzialność zostanie

orzeczona w decyzji wydanej na podstawie art. 108 § 1 Ordynacji podatkowej) -

art. 107 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy systemowej.

Solidarna odpowiedzialność płatnika składek z osobami trzecimi istnieje więc

niezależnie od tego, czy został on wskazany w osnowie rozważanej decyzji organu

rentowego (por. też uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 15 października 2009 r., I UZP 3/09, OSNP 2011 nr 1-2,

poz. 13).

Odnosząc się do okresu objętego zaskarżoną decyzją, podnieść trzeba,

że stosownie do art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy

systemowej, nie można wydać decyzji o odpowiedzialności składkowej osoby

trzeciej, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość

podatkowa, upłynęło 5 lat. Zaległością składkową są zaś składki niezapłacone w

terminie płatności (art. 51 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy

systemowej). Zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 3 ustawy systemowej, płatnik składek

przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową, imienne raporty

miesięczne oraz opłaca składki za dany miesiąc nie później niż do 15 dnia

następnego miesiąca. Składki nieopłacone za miesiąc grudzień 2005 r. stały się

więc zaległością po 15 stycznia 2006 r. i dopiero od końca tego roku

kalendarzowego biegł pięcioletni termin na wydanie decyzji o odpowiedzialności

członków zarządu spółki za te zaległości. Decyzja została zaś wydana 27 grudnia

2011 r, a więc przed upływem 5 lat od końca 2006 r., wobec czego zarzut

naruszenia art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy

systemowej jest niezasadny.

Na uwzględnienie nie zasługują też zarzuty odnoszące się do niewykazania

bezskuteczności egzekucji z mienia spółki. Dowodem na okoliczność

bezskuteczności egzekucji jest przede wszystkim wydane po przeprowadzeniu

postępowania egzekucyjnego przez organ egzekucyjny postanowienie o umorzeniu

postępowania z uwagi na bezskuteczność egzekucji (por. uzasadnienie uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2009 r., I UZP 4/09,

14

OSNP 2009 nr 23-24, poz. 319). Tego rodzaju postanowienie odnośnie do

bezskuteczności egzekucji z majątku zarządzanej przez odwołujących się spółki

wydał Naczelnik Urzędu Skarbowego w dniu 20 grudnia 2011 r. Wbrew

twierdzeniom skarżących, z ustaleń poczynionych w niniejszej sprawie przez Sąd

Apelacyjny wynikało, że spółka w tym czasie nie posiadała żadnego majątku,

z którego można by przeprowadzić skuteczną egzekucję należności składkowych.

Ustaleniom tym nie przeczyła opinia biegłego z zakresu księgowości, według której

wartość księgowa majątku spółki w czasie właściwym do złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości wielokrotnie przewyższała ciążące na spółce zobowiązania

publicznoprawne, przede wszystkim dlatego, że biegły w opinii uzupełniającej

wyraźnie stwierdził, że majątek wykazany w bilansie nie musiał być własnością

spółki, wystarczy bowiem, iż spółka sprawowała nad nim kontrolę, co w zestawieniu

z pozostałymi dowodami (w tym z zeznań J. B.) dawało pełną podstawę do

przyjęcia za ustaloną okoliczność bezskuteczności egzekucji z majątku spółki.

Okoliczność ta należy zaś do ustaleń faktycznych, które nie mogą być zwalczane w

postępowaniu kasacyjnym zarzutami naruszenia prawa materialnego (por. art. 3983

§ 3 k.p.c. i art. 39813

§ 2 k.p.c.), a tylko takie w tym zakresie skarżący podnieśli

(naruszenie art. 116 § 1 w związku z art. 108 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z

art. 31 ustawy systemowej).

W tym miejscu należy też zwrócić uwagę, że należności organu ubezpieczeń

społecznych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych mają charakter płatności

(wierzytelności) samoobliczanych i opłacanych przez płatnika składek (spółkę z

o.o.) w terminach ustawowo określonych, bez potrzeby uprzedniego wzywania do

ich wykonania. Egzekwowanie wierzytelności (zaległości) składkowych jest

ograniczone jedynie terminem ich przedawnienia, co oznacza, że organ

ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku wszczynania egzekucji w takim

czasie, aby uzyskać potencjalnie najwyższe zaspokojenie zaległości składkowych

od płatnika składek, nawet gdyby ich wcześniejsza egzekucja mogła prowadzić do

uzyskania choćby częściowego ich wykonania, jeżeli płatnik składek lub członek

zarządu spółki z o.o. nie wskazali mienia, z którego możliwa byłaby egzekucja

zaległości składkowych w znacznej części (por. wyrok Sadu Najwyższego z dnia 2

15

grudnia 2010 r., II UK 146/10, OSNP 2012 nr 3-4, poz. 46). Z tej przyczyny nie ma

podstaw do uwzględnienia zarzutu dotyczącego przyczynienia się przez ZUS do

powstania zaległości przez to, że „dopuszczał się zwłoki z wszczęciem egzekucji”,

niezależnie od tego, że art. 362 k.c., którego naruszenie w tym kontekście zarzucili

skarżący, w ogóle nie ma zastosowania przy rozpoznawaniu spraw z zakresu

ubezpieczeń społecznych. Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych uznawane

są w orzecznictwie jednolicie za sprawy cywilne w znaczeniu formalnym (por. np.

uzasadnienia: uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2008 r., II UZP 8/07,

OSNP 2008 nr 13-14, poz. 198; wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia

2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75; uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 5 grudnia 2007 r., II UZP 4/07, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 74, czy uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 30 lipca 2003 r., III UZP 8/03, OSNP 2003 nr 23, poz. 574).

Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych nie są zatem sprawami cywilnymi w

znaczeniu materialnym. Wywodzą się ze stosunku o charakterze

administracyjnoprawnym i z tego względu w postępowaniu przed Zakładem

Ubezpieczeń Społecznym rozpoznawane są w trybie i na zasadach określonych

przepisami prawa ubezpieczeń społecznych, a w dalszej kolejności Kodeksu

postępowania administracyjnego. Przepisy prawa ubezpieczeń społecznych nie

zawierają również odpowiednika art. 300 k.p., zezwalającego na odpowiednie

stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego do stosunku pracy w sprawach

nieuregulowanych przepisami prawa pracy wówczas, gdy nie są one sprzeczne z

zasadami prawa pracy. Regulacja ta ma charakter szczególny i nie może być

stosowana w drodze analogii do stosunków ubezpieczeniowych, które - w

odróżnieniu od stosunków pracy - nie są regulowane przepisami prawa

prywatnego. Oznacza to, że przepisy prawa cywilnego mogą być wprost stosowane

w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wyłącznie w wypadku wyraźnego

odesłania do nich przez normę prawa ubezpieczeń społecznych (np. art. 84 ust. 1 i

8c, art. 85 ust. 1 ustawy systemowej), co znalazło potwierdzenie w jednolitych

dotychczas poglądach judykatury.

Nie ma też podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 24 ust. 3

ustawy systemowej, zgodnie z którym należności z tytułu składek podlegają

zaspokojeniu w drodze postępowania egzekucyjnego w administracji przed innymi

16

wierzytelnościami, z wyjątkiem kosztów egzekucyjnych, należności za pracę,

należności alimentacyjnych oraz rent z tytułu odszkodowania za wywołanie

choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, jak również kosztów ostatniej

choroby i kosztów pogrzebu dłużnika, w wysokości odpowiadającej miejscowym

zwyczajom. Przepis ten był przepisem szczególnym w stosunku do art. 115 § 1

ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji

(jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 1619 ze zm.), który dotyczy kolejności

zaspokajania określonych należności z kwoty uzyskanej z egzekucji. Podział sumy

uzyskanej z egzekucji jest końcowym stadium postępowania egzekucyjnego,

następującym po zakończeniu egzekucji. Postępowanie egzekucyjne z majątku

spółki, której członkami zarządu byli odwołujący się, zostało zakończone w grudniu

2011 r., podczas gdy przepis art. 24 ust. 3 ustawy systemowej został uchylony z

dniem 20 lutego 2011 r. przez art. 8 pkt 1 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o

zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 2009 r. Nr 131, poz. 1075). W takiej sytuacji nie mógł zatem być

zastosowany, co czyni zarzut jego naruszenia bezprzedmiotowym.

Nie ma też podstaw do uznania za trafne stanowiska skarżących odnośnie

do tego, że nie byli zobowiązani do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki

z uwagi na to, że majątek spółki w latach 2005-2010 dawał realną możliwość

realizacji należnych ZUS składek. Niezależnie bowiem od tego, że ustalenia

faktyczne, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.), przeczą

tezie forsowanej przez skarżących o posiadaniu przez spółkę majątku

przekraczającego wartość zobowiązań, zwrócić uwagę należy, że właściwy czas

zgłoszenia wniosku o upadłość powiązany jest ze stanem niewypłacalności

dłużnika, za który uważane jest niewykonywanie wymagalnych zobowiązań oraz -

w przypadku dłużnika będącego osobą prawną - niezależnie od wykonywania przez

dłużnika na bieżąco zobowiązań - przekroczenie przez zobowiązania wartości jego

majątku (art. 11 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze). Przepisy Prawa

upadłościowego i naprawczego przewidują zatem dwie podstawy upadłości i

zobowiązują dłużnika (jego reprezentanta) do wystąpienia z wnioskiem o

ogłoszenie upadłości w przypadku wystąpienia choćby jednej z nich. Jeżeli więc

dłużnik nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, to obowiązany

17

jest wystąpić z wnioskiem o ogłoszenie upadłości także wtedy, gdy jego

zobowiązania nie przekraczają wartości jego majątku. Sąd drugiej instancji ustalił,

że spółka, której członkami zarządu byli odwołujący się, miała poważne problemy z

regulacją swoich zobowiązań już w październiku 2005 r., wobec czego najpóźniej w

początku 2006 r. skarżący winni złożyć wniosek o ogłoszenie jej upadłości.

Bezspornie zaś tego nie uczynili, a tym samym w pełni prawidłowe jest stanowisko

Sądu Apelacyjnego o niewykazaniu przez nich przesłanki zwalniającej od

odpowiedzialności za zaległości składkowe zarówno w postaci złożenia we

właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, jak i w postaci braku winy

w niezłożeniu takiego wniosku w terminie.

Biorąc pod uwagę, że wszystkie zarzuty kasacyjne skarżących odnoszące

się do naruszenia prawa materialnego, w tym dotyczące oceny prawnej decyzji,

naruszenia art. 24 ust. 3 ustawy systemowej i braku zweryfikowania kwot podanych

w decyzji, okazały się nieuzasadnione, nie ma też przesłanek do uwzględnienia

zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania. Niezależnie bowiem od

tego, czy Sąd drugiej instancji istotnie nie rozpoznał zarzutów apelacji w

powyższym zakresie, brak jest podstaw do stwierdzenia, że ewentualne naruszenie

art. 378 § 1 k.p.c. mogłoby w takiej sytuacji mieć jakikolwiek wpływ na wynik sprawy

(art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.).

Skarga kasacyjna odwołujących się została rozpoznana na posiedzeniu

niejawnym, a nie na rozprawie z uwagi na to, że w istocie skarżący nie

zaprezentowali w niej żadnych zagadnień prawnych (por. art. 39811

§ 1 k.p.c.), bo

za takie nie mogą być uznane ani kwestie dotyczące realizacji prawa

pierwszeństwa, przewidzianego w art. 24 ust. 3 ustawy systemowej, skoro przepis

ten nie miał w sprawie zastosowania, ani odnoszące się do korygowania treści

decyzji przez ustalenie, że dotyczy ona innej spółki niż wskazana w sentencji, skoro

w niniejszej sprawie była to ta sama spółka (po zmianie nazwy), ani też związane z

pominięciem przez sąd podpisania decyzji bez należytego upoważnienia, skoro

zostało stwierdzone właściwe upoważnienie osoby podpisującej decyzję

obciążającą skarżących odpowiedzialnością za zaległości składkowe spółki.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 102 k.p.c.).

18

kc