II CNP 23/15

Sygn. akt II CNP 23/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2015 r.

skargi R. S. i B. S.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 lutego 2013 r.

wydanego w sprawie z powództwa R. S., B. S.

E. M., J. D., W. N. i S. N.

przeciwko Gminie Miasto K.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

2

R. S. i B. S. wniosły skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 lutego 2013 r.

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w K. przez oddalenie ich żądania

skierowanego do pozwanej Gminy Miasta K. o złożenie oświadczenia woli o

oddaniu powódkom w użytkowanie wieczyste bliżej określonej działki gruntu oraz

przeniesieniu własności posadowionego na niej budynku. Zarzuciły, że Sąd

Okręgowy naruszył art. 207 ust. 1 i art. 208 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o

gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. 2015, poz. 1774 ze zm., dalej:

„u.g.n.”) na skutek ich błędnej wykładni.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem jest nadzwyczajnym środkiem

zaskarżenia i to szczególnego rodzaju, przysługuje bowiem od prawomocnego

orzeczenia sądu i jej celem nie jest uzyskanie jego uchylenia lub zmiany lecz

uzyskanie prejudykatu umożliwiającego realizację roszczeń odszkodowawczych za

szkody wyrządzone przez niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej,

stosownie do art. 77 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 4171

§ 2 k.c. Sąd Najwyższy

wielokrotnie już wyjaśniał, w jaki sposób należy rozumieć pojęcie „orzeczenia

niezgodnego z prawem” na gruncie przepisów art. 4241

i nast. k.p.c. W wyroku

z 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, (OSNC 2007, Nr 2, poz. 35) Sąd Najwyższy wyjaśnił,

że stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, to ustalenie

jego bezprawności, które nie może nastąpić bez sięgnięcia do istoty władzy

sądowniczej, tj. orzekania w warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny,

zależny nie tylko od obowiązujących ustaw, ale także od „głosu sumienia” sędziego

oraz jego swobody w ocenie prawa i faktów stanowiących podłoże sporu. Swoboda

ocen sędziego wynika nie tylko z władzy sędziowskiej, ale także z prawa

pozytywnego, często posługującego się pojęciami niedookreślonymi i klauzulami

generalnymi albo dekretującego wolność decyzji sędziego. Treść orzeczenia zależy

również od rezultatów wykładni, które mogą być różne, w zależności od jej

przedmiotu, metod oraz podmiotu, który jej dokonuje. Z istoty wykładni wynika zaś

wielość interpretacji, a sam fakt wykładni z natury rzeczy nacechowany jest

subiektywizmem. Już z tych powodów uzasadnione jest, aby w odniesieniu do

działalności jurysdykcyjnej sądu sformułować autonomiczne pojęcie bezprawności.

3

Jeśli więc na gruncie odpowiedzialności cywilnej bezprawność oznacza generalnie

naruszenie normy właściwego zachowania się, wynikającego z ustawy lub z umowy

międzynarodowej, to w odniesieniu do odpowiedzialności za wydanie orzeczenia

sądowego pojęcie to korygowane jest specyfiką władzy sądowniczej oraz jej

ustrojem. Mając na uwadze zasadę niezawisłości oraz posługiwanie się przez sądy

procedurami, których osnowę stanowi system zaskarżania orzeczeń, należy przyjąć,

że orzeczenie niezgodne z prawem, to orzeczenie niewątpliwie sprzeczne

z zasadniczymi i nie podlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie

przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo wydane w wyniku szczególnie rażąco

błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste

i nie wymaga głębszej analizy prawniczej. Niezgodność z prawem rodząca

odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa musi zatem mieć charakter

kwalifikowany, elementarny i oczywisty, tylko bowiem w takim przypadku

orzeczeniu sądu można przypisać cechy bezprawności (por. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 27 września 2012 r. SK 4/11, OTK-A 2012/8/97

oraz orzeczenia Sądu Najwyższego: postanowienie z 21 marca 2006 r., V CNP

68/05 nie publ. i wyroki: z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007, Nr 1,

poz. 17, z dnia 17 maja 2006 r., I CNP 14/06 nie publ., z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP

33/06 OSNC 2007, Nr 2, poz. 35, z dnia 7 lutego 2007 r., III CNP 53/06 nie publ.,

z dnia 21 lutego 2007 r., I CNP 71/06 nie publ. i z dnia 20 września 2007 r., II CNP

87/07 nie publ., z dnia 2 października 2014 r., IV CNP 70/13, nie publ.).

Zgodnie z art. 207 ust. 1 u.g.n. osoby, które były posiadaczami

nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa lub własność gminy w dniu

5 grudnia 1990 r. i pozostawały nimi nadal w dniu 1 stycznia 1998 r., mogą

żądać oddania nieruchomości w drodze umowy w użytkowanie wieczyste wraz

z przeniesieniem własności budynków, jeżeli zabudowały te nieruchomości

na podstawie pozwolenia na budowę z lokalizacją stałą. Nabycie własności

budynków wybudowanych ze środków własnych posiadaczy następuje nieodpłatnie.

W doktrynie i orzecznictwie przeważa pogląd, że przewidziane w tym przepisie

roszczenie o ustanowienie wieczystego użytkowania gruntu i przeniesienie

własności posadowionego na gruncie obiektu nie powstaje z mocy prawa,

lecz na podstawie żądania zgłoszonego przez uprawnioną osobę. Przykładowo

4

w wyroku z dnia 17 kwietnia 2008 r. sygn. akt I CSK 485/07 (nie publ.)

Sąd Najwyższy stwierdził, że tzw. uwłaszczenie posiadaczy nie następowało

z urzędu, lecz na wniosek, stanowiący podstawę wszczęcia postępowania

o ustanowienie użytkowania wieczystego lub powstania roszczenia

cywilnoprawnego. Także w wyroku z dnia 21 sierpnia 2008 r. sygn. akt IV CSK

124/08 (nie publ.) Sąd Najwyższy wskazał, że "uwłaszczenie" posiadacza na

podstawie art. 207 u.g.n. nie dokonuje się ex lege, lecz polega na przyznaniu mu

roszczenia o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste i przeniesienia

własności wzniesionego przezeń budynku. Na tle art. 207 ust. 1 u.g.n. odróżnić

zatem trzeba uprawnienie do wystąpienia z żądaniem przewidzianym w tym

przepisie od samego roszczenia wynikającego ze skorzystania z tego uprawnienia.

Inaczej mówiąc, do powstania roszczenia o ustanowienie wieczystego użytkowania

i o przeniesienie własności budynków niezbędne jest zgłoszenie żądania przez

osobę uprawnioną (por. też uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

3 czerwca 2002 r., K 26/01 OTK-A 2002, nr 4, poz. 40).

W sprawie uprawnioną była J. G., która zmarła w dniu 7 października 2000 r.,

a z wnioskiem o uwłaszczenie wystąpiły skarżące, po jej śmierci, w dniu 18 grudnia

2000 r. W świetle powyższej wykładni art. 207 u.g.n., wbrew odmiennemu

stanowisku skarżących, niepodobna przyjąć, aby wyrok Sądu Okręgowego, oparty

na poglądzie, że w skład spadku nie wchodzi przewidziane w tym przepisie

szczególne uprawnienie do nabycia prawa użytkowania wieczystego gruntu i

własności budynków, był niezgodny z prawem w rozumieniu art. 4241

§ 1 k.p.c.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku (art. 42411

§ 1 k.p.c.).

eb