II CSK 33/15

Sygn. akt II CSK 33/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Parafii Rzymskokatolickiej […]przeciwko Skarbowi

Państwa - Wojewodzie […]

o przywrócenie własności nieruchomości, ewentualnie o przyznanie nieruchomości

zamiennej, ewentualnie o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 lipca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawia temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powódka - Parafia Rzymskokatolicka […] pozwem z dnia 1 lipca 2011 r.

wniosła o (1) przyznanie od pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych - Oddział

Terenowy w P. odpowiednich nieruchomości zamiennych w zamian za

nieruchomości o powierzchni 7505 m2

, położone w P. przy ulicy Ł. oraz os. W.,

stanowiące obecnie działki nr ew. 3/4, 3/5, 3/6 i 3/7, uprzednio objęte księgą

wieczystą N. tom 1 karta 24, które wywłaszczono na rzecz Skarbu Państwa,

ewentualnie o (2) przyznanie od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora

Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych lub Prezydenta Miasta P. odpowiednich

nieruchomości zamiennych w zamian za wskazane nieruchomości wywłaszczone

na rzecz Skarbu Państwa, ewentualnie o (3) zasądzenie Miasta P. na przywrócenie

prawa własności nieruchomości wskazanych wyżej, w części ograniczonej do

działek obecny nr ew. 3/4, 3/5 i 3/6, ewentualnie o (4) zasądzenie od pozwanego

Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta P. kwoty 6.993.600 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia wniesienia pozwu tytułem odszkodowania za wskazane

nieruchomości wywłaszczone na rzecz Skarbu Państwa.

Postanowieniem z dnia 6 marca 2012 r. Sąd Okręgowy w P. wezwał do

udziału w sprawie jako statio fisci Wojewodę […].

Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2013 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego

Skarbu Państwa - Wojewody […] na rzecz powódki kwotę 6.200.600 zł z

ustawowymi odsetkami, oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd ustalił, że w księdze wieczystej N. tom 1 karta 24 na podstawie wpisu z

dnia 19 marca 1936 r. ujawniono jako właściciela nieruchomości ”Beneficjum

rzymsko-katolickiego Kościoła Parafialnego […]”. Wpisem z dnia 7 stycznia 1975 r.

oznaczono nieruchomość jako: działka nr ew. 7, powierzchnia 3.1232 ha, rodzaje

użytków: rola, pastwiska, wody stojące, nieużytki. W dniu 30 czerwca 1984 r.

dokonano podziału działki nr ew. 3 na działki nr ew. 3/1 o powierzchni 2.3727 ha, nr

ew. 3/2 o powierzchni 0.5520 ha, nr ew. 3/3 o powierzchni 0.1985 ha. W dacie

orzekania prowadzone są księgi wieczyste: Kw nr …1dla działki nr ew. 3/1 o

powierzchni 2.3727 ha, w której jako właścicielka wpisana jest powodowa Parafia,

Kw nr …6 dla działki nr ew. 3/6 (powstałej na skutek podziału działki nr ew. 3/2) o

3

powierzchni 0.2617 ha, w której jako właściciel wpisane jest miasto P., a jako

użytkownik wieczysty Spółdzielnia Mieszkaniowa, Kw nr …3 dla działki nr ew. 3/7

(powstałej na skutek podziału działki nr ew. 3/2) o powierzchni 0.2903 ha, w której

jako właściciele wpisani są Spółdzielnia Mieszkaniowa i osoby prywatne, Kw nr …5

dla działki nr ew. 3/4 (powstałej na skutek podziału działki nr ew. 3/3) o powierzchni

0.0657 ha, w której jako właściciel wpisane jest miasto P., Kw nr …7 dla działki nr

ew. 3/5 (powstałej na skutek podziału działki nr ew. 3/3) o powierzchni 0.1328 ha, w

której jako właściciel wpisane jest miasto P.. Obecnie działki nr ew. 3/6 i 3/7 są

zajęte pod zabudowę osiedla mieszkaniowego, nr ew. 3/4 wykorzystywana jest jako

ulica i chodnik, nr ew. 3/5 wykorzystywana jest jako ulica, chodnik i częściowo pod

zabudowę pawilonem.

Sąd stwierdził, że zgodnie z prawem kanonicznym zarząd majątkiem

beneficjalnym znajdował się w rękach posiadacza, w tym wypadku każdorazowego

proboszcza parafii. Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo

dóbr martwej ręki i poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych

umożliwiała zachowanie przez proboszczów części beneficjów. Powodowa Parafia

została erygowana w 1935 r. Zdaniem Sądu nieruchomości wchodzące w skład

beneficjów, jako związane z parafią poprzez urząd proboszcza, pozostały

w majątku parafii, stąd powódce przysługuje legitymacja czynna w obecnym sporze.

Odwołał się przy tym do wskazania Parafii Rzymskokatolickiej […] jako adresata i

uprawnionego w decyzjach o wywłaszczeniu i o przyznaniu odszkodowania,

dokonania w dniu 15 września 2008 r. w księdze wieczystej zakładanej dla części

dawnej nieruchomości (obecny nr ew. 3/1) wpisu wymienionej Parafii jako

właściciela oraz do argumentów historyczno-prawnych. W chwili obecnej parafii

przysługuje osobowość prawna na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 17

maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej

Polskiej (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r. poz. 1169 ze zm.) - dalej jako: ustawa o

stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego.

Wywłaszczenie nieruchomości w części obejmującej działki nr ew. 3/2 i nr

ew. 3/3 nastąpiło na mocy decyzji Urzędu Miejskiego w P. z dnia 28 stycznia 1985

r. wydanej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1974 r., Nr 10, poz. 64 ze zm.).

4

Zgodnie z decyzją wywłaszczenie polegało na odjęciu dotychczasowemu

właścicielowi prawa własności nieruchomości z dniem uprawomocnienia się

decyzji, przy czym odszkodowanie miało być przyznane odrębną decyzją.

Decyzją z dnia 20 sierpnia 1986 r. Urząd Miejski w P. ustalił odszkodowanie za

nieruchomość na kwocie 1.446.531 zł (w tym 630.420 zł za grunt i 816.111 zł

za nakłady inwestycyjne), zobowiązując jednocześnie Zakład Projektowania

i Usług Inwestycyjnych „I.”, będący wnioskodawcą wywłaszczenia, do wypłaty

kwoty 630.420 zł na rzecz powodowej Parafii. Parafia nie złożyła skargi do

Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd Rejonowy w P. postanowieniem z dnia

21 września 1987 r. (sygn. akt III NS …/87) zezwolił „I.” na złożenie do depozytu

sądowego wymienionej kwoty. Kwota ta nie została odebrana przez powódkę z

depozytu. Pismem z dnia 21 maja 1991 r. powódka złożyła w trybie postępowania

regulacyjnego wniosek do Komisji Majątkowej w Warszawie o przyznanie gruntów

zamiennych. Postępowanie nie doprowadziło do zawarcia ugody. Komisja

Majątkowa w piśmie z dnia 28 lutego 2011 r. powiadomiła Parafię o nie

rozpatrzeniu wniosku, pouczając o możliwości wystąpienia do Sądu o zasądzenie

roszczenia w terminie sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 16

grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że roszczenia powódki wynikają z art. 61

i 63 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego,

a podstawę rozpoznania przez Sąd powszechny stanowi art. 4 ust. 1 ustawy z dnia

16 grudnia 2010 r. o zmianie tej ustawy. Zdaniem Sądu powodowa parafia

podlegała postępowaniu regulacyjnemu i zachowała termin do złożenia wniosku.

Sąd Okręgowy stwierdził co do legitymacji biernej, że konieczne jest

ustalenie właściwej jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa, z której działalnością

wiąże się roszczenie (statio fisci). Uznał, że w postępowaniu dotyczącym

zobowiązań, które obciążały terenowe organy administracji państwowej stopnia

wojewódzkiego w rozumieniu ustawy z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach

narodowych, Skarb Państwa powinien reprezentować wojewoda, jako aktualny

organ administracji publicznej w województwie. Sąd w zakresie żądania

ewentualnego dotyczącego zwrotu przyjął na podstawie art. 24 ust. 1a ustawy

z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

5

Państwa legitymację Agencji Nieruchomości Rolnych, wskazując, że Agencja może

być zobowiązana do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oraz do dostarczenia

nieruchomości zamiennej, tylko jeżeli jest ona nadal własnością Agencji.

Sąd odmówił legitymacji procesowej Dyrektorowi Regionalnej Dyrekcji Lasów

Państwowych, podnosząc, że wywłaszczona nieruchomość nie stanowiła lasu

w rozumieniu art. 3 ustawy o lasach.

Uznając co do zasady roszczenia powódki za uzasadnione, Sąd stwierdził,

że zwrot nieruchomości jest niemożliwy wobec nie dających się przezwyciężyć

przeszkód, spowodowanych licznymi przekształceniami po 1985 r. Wobec

bezskutecznego zobowiązania pozwanych do przedłożenia listy ewentualnych

nieruchomości zamiennych Sąd Okręgowy przyjął, że Skarb Państwa nie

dysponuje takimi nieruchomościami o cechach podobnych do wywłaszczonej

nieruchomości i wskazał, że roszczenie powodowej Parafii może zostać

zaspokojone jedynie poprzez przyznanie odszkodowania pieniężnego. W oparciu

o opinię biegłych ustalił, że wartość rynkowa nieruchomości o powierzchni

7.505 m2,

według stanu na dzień 28 stycznia 1985 r. i obecnych cen wynosi

6.200.600 zł, w tym 194.000 zł część zajęta pod drogę i 6.006.200 zł

część przeznaczona pod zabudowę mieszkaniową wielorodzinną. Stwierdził,

że roszczenie jest uzasadnione, gdyż wprawdzie odszkodowanie za wywłaszczoną

nieruchomość zostało przyznane, jednak nie zostało podjęte (art. 61 ust. 1 pkt 6

ustawy o stosunku Państwa Polskiego do Kościoła Katolickiego).

Wyrok Sądu Okręgowego został zaskarżony apelacją przez pozwany Skarb

Państwa.

Sąd Apelacyjny wyrokiem reformatoryjnym z dnia 16 lipca 2014 r. oddalił

powództwo. Sąd podzielił podstawę faktyczną rozstrzygnięcia w całości.

Poszerzając uzasadnienie w zakresie legitymacji czynnej powodowej Parafii

odwołał się do postanowień Konkordatu pomiędzy Stolicą Apostolską

a Rzecząpospolitą Polską z 1925 r., prawa kanonicznego oraz uznania

przez ustawodawcę osobowości prawnej istniejących kościelnych jednostek

organizacyjnych. Stwierdził, że z punktu widzenia prawa cywilnego już przed

wejściem w życie ustawy o stosunku Państwa Polskiego do Kościoła Katolickiego

6

składniki mienia kościelnego, choćby w ramach tego Kościoła były określane jako

należące do ”kościoła parafialnego” czy do „beneficjum proboszczowskiego”,

stanowiły własność parafii. Zauważył, że uregulowania tej ustawy i wielość

przyznanych uprawnień, będących wynikiem koncyliacyjnego charakteru

postępowania regulacyjnego w dacie jej wejścia w życie, wymagają odpowiedniej

kooperacji wszystkich uczestników postępowania regulacyjnego. W braku

możliwości zwrotu nieruchomości lub przyznania nieruchomości zamiennej

uzasadnione jest dochodzenie odszkodowania pieniężnego. Sąd drugiej instancji

uznał jednak, że Sąd Okręgowy naruszył przepisy prawa materialnego, tj. art. 61

ust. 1 pkt 6, art. 63 ust. 1 ustawy o stosunku Państwa Polskiego do Kościoła

Katolickiego oraz art. 470 k.c. Stwierdził, że nie doszło do zrealizowania hipotezy

z art. 61 ust. 1 pkt 6 cyt. ustawy, gdyż warunek „odszkodowanie za wywłaszczoną

nieruchomość nie zostało wypłacone lub nie zostało podjęte” nie został spełniony.

Zdaniem Sądu, skoro świadczenie z tytułu odszkodowania zostało ważnie

(„skutecznie”) złożone do depozytu sądowego na podstawie art. 692-693 k.p.c. oraz

Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 1965 r. o zasadach

i trybie postępowania w sprawach o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu

sądowego (Dz.U. Nr 42, poz. 261) to należy uznać je za „wypłacone”.

Ważne złożenie do depozytu sądowego, zgodnie z art. 470 k.c., wywołuje takie

same skutki jak spełnienie świadczenia. Bez znaczenia prawnego było podjęcie tej

kwoty z depozytu, gdyż termin ”nie zostało podjęte” z art. 61 ust. 1 pkt 6 cyt. ustawy

dotyczy innego sposobu zaoferowania świadczenia z tytułu odszkodowania jak

złożenie go do depozytu sądowego. Wskazał, że nie można przyjąć irracjonalnego

założenia, zgodnie z którym ustawodawca mógłby jednocześnie to samo

zobowiązanie uznać za wykonane i za niewykonane. Celem postępowania

regulacyjnego było wyrównanie strat w majątku kościelnym, poniesionych w okresie

PRL, a w wypadku spełnienia odszkodowania o takim uszczerbku nie może być

mowy. Przepisy ustawy, dające przywileje kościelnym osobom prawnym, nie

powinny być interpretowane w sposób rozszerzający.

Nawet przy hipotetycznym założeniu, że przesłanki z art. 61 ust. 1 pkt 6

ustawy o stosunku Państwa Polskiego do Kościoła Katolickiego w RP zostały

spełnione na skutek niepodjęcia odszkodowania z depozytu, roszczenie nie

7

mogłoby zostać uwzględnione. Ustawa nie jest oparta na założeniu, że wszystkie

straty z tytułu upaństwowienia mienia kościelnego zostaną wyrównane oraz nie

przyznaje bezwzględnych praw (roszczeń) do restytucji mienia. Jej celem była

rekompensata tych strat w majątku nieruchomym, które bezpośrednio lub pośrednio

były związane z polityką państwa komunistycznego, kierującego się specyficzną

ideologią wrogą, lub co najmniej niechętną religii i Kościołowi Katolickiemu. Komisja

oraz sądy mają większą swobodę przy orzekaniu w przedmiocie nieruchomości,

upaństwowionych na podstawie decyzji, orzeczeń czy przepisów, których legalność

nie może być podważana. W takim wypadku restytucja może nastąpić jedynie

wtedy, gdy jedną z istotnych, pozamerytorycznych przesłanek upaństwowienia

stanowił element podmiotowy o charakterze dyskryminującym, związany

z Kościołem i jego funkcjonowaniem. W rozpoznawanej sprawie wywłaszczenie

nastąpiło zaś na podstawie przewidzianych prawem procedur i przy zapewnieniu

sądowej kontroli podjętych czynności, wywłaszczona nieruchomość została

przeznaczona na cele publiczne i społeczne wynikające z decyzji, tj. na budowę

osiedli mieszkaniowych. Liczne nieruchomości, również położone na tym samym

terenie, należące do osób fizycznych i innych podmiotów prawa, zostały

wywłaszczone, co oznacza nie spełnienie przesłanki dyskryminacyjnego

traktowania i brak podstaw uwzględnienia powództwa na podstawie art. 63 ust. 1

pkt 3 w zw. z art. 61 ust. 1 pkt 6 ustawy o stosunku Państwa Polskiego do Kościoła

Katolickiego.

Powódka wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku w całości.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.)

zarzuciła uchybienie art. 61 ust. 1 pkt 6 ustawy o stosunku Państwa Polskiego do

Kościoła Katolickiego w zw. z art. 470 k.c. poprzez błędną wykładnię;

rozstrzygnięcie sprawy na podstawie nieistniejącej normy prawnej, ograniczającej

postępowanie regulacyjne do przypadków „wystąpienia pozamerytorycznej

przesłanki upaństwowienia, stanowiącej element podmiotowy o charakterze

dyskryminującym związany z Kościołem i jego funkcjonowaniem”. Wskazując

podstawę z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. podniosła zarzut nieważności postępowania

przed Sądem drugiej instancji, wobec nie zapewnienia w nim udziału wszystkich

stron postępowania regulacyjnego, tj. Agencji Nieruchomości Rolnych oraz Miasta

8

P., na skutek naruszenia art. 379 pkt 5 w zw. z art. 73 § 2 k.p.c. w zw. z art. 24 ust.

1a ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa w zw. z

art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o

samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych w zw. z art. 61

ust. 1 pkt 6 i art. 63 ust. 1 pkt 1-3 ustawy o stosunku Państwa Polskiego do

Kościoła Katolickiego. Wskazując na powyższe podstawy skarżąca wniosła o

uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył:

W pierwszym rzędzie należy odnieść się do zarzutu nieważności

postępowania apelacyjnego, który oparty jest na założeniu, że między pozwanymi

Skarbem Państwa, Agencją Nieruchomości Rolnych i miastem P. istnieje

współuczestnictwo materialne, konieczne i jednolite w rozumieniu z art. 72 § 1 pkt

1 w zw. z art. 73 § 2 k.p.c. Podstawy tego współuczestnictwa skarżąca upatruje

w art. 61 ust. 1 w zw. z art. 63 ust. 1 pkt 1-3 oraz art. 63 ust. 2 ustawy o stosunku

Państwa Polskiego do Kościoła Katolickiego twierdząc, że obligatoryjny udział

wszystkich tych podmiotów wynika ze specyfiki roszczeń dochodzonych

w postępowaniu regulacyjnym. Jej zdaniem stanowią one nierozłączną całość,

co wynika z tego że sposoby regulacji mogą być stosowane równolegle,

gdyż dopuszczalne jest częściowe przywrócenie własności, częściowe przyznanie

nieruchomości zamiennej oraz zasądzenie odszkodowania w ramach jednego

wyroku. W konsekwencji wybór sposobu regulacji przez sąd ma nierozłącznie

wyznaczać sytuację pozwanych, a wyrok nie musi oddalać powództwa w zakresie

takich sposobów regulacji, które nie zostały uznane za odpowiednie.

Według powódki wszyscy współuczestnicy powinni być wezwani na rozprawę

apelacyjną, a zaniechanie sądu w tym zakresie stanowi podstawę nieważności

polegającą na niemożności obrony praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Stanowiska

powyższego nie można podzielić. Zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy o stosunku

Państwa Polskiego do Kościoła Katolickiego regulacja może polegać

na przywróceniu kościelnym osobom prawnym własności nieruchomości

wymienionych w art. 61 ust. 1 i 2 lub ich części lub, gdyby przywrócenie własności

natrafiało na trudne do przezwyciężenia przeszkody, na przyznaniu odpowiedniej

9

nieruchomości zamiennej, lub w razie niemożności dokonania regulacji

przewidzianych w art. 63 ust. 1 pkt 1 i 2 na przyznaniu odszkodowania ustalonego

według przepisów o wywłaszczaniu nieruchomości. Jak wskazał Trybunał

Konstytucyjny w uchwale z dnia 24 czerwca 1992r., W 11/91 (OTK 1992, nr 1,

poz. 18) i Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 27 kwietnia 2012 r., V CSK

207/11 (OSNC-ZD 2012, nr 3, poz. 69) istotą tego postępowania jest

przywrócenie w naturze określonych składników mienia Kościoła Katolickiego

(art. 63 ust. 1 pkt 1) albo naprawienie wyrządzonej szkody (art. 63 ust. 1 pkt 2 i 3).

Sposoby te są równorzędne i powinny być rozważane w ustawowej kolejności,

co oznacza że nie jest dopuszczalne zasądzenie odszkodowania jeżeli istnieje

możliwość przywrócenia własności lub przyznania nieruchomości zamiennej.

Wskazany porządek zaspakajania roszczeń, determinowany ustawowymi

przesłankami, wyznacza pośrednio legitymację bierną w postępowaniu

regulacyjnym. Powołany w skardze przykład, dotyczący możliwości równoległego

zastosowania wszystkich trzech sposobów regulacji, odnosi się abstrakcyjnego

stanu faktycznego o charakterze wyjątkowym, nie odpowiadającego podstawie

faktycznej sporu, stąd zbędne jest zajęcie stanowiska co do relacji podmiotowych

powstających wówczas po stronie pozwanej. W sprawie rozpoznawanej przez sąd

drugiej instancji współuczestnictwo po stronie pozwanych było wynikiem wniesienia

powództwa zawierającego trzy żądania ewentualne, wykluczające się nawzajem,

każde skierowane przeciwko innemu podmiotowi. Wielopodmiotowość po tej samej

stronie nie musi skutkować współuczestnictwem w sporze, przewidzianym w art. 72

i art. 73 k.p.c. Powszechnie dopuszcza się bowiem istnienie współuczestnictwa

nienazwanego, w tym tzw. konkurencyjnego. Współuczestnictwo materialne

zawsze wynika z więzi materialnoprawnej istniejącej pomiędzy współuczestnikami

oraz pomiędzy każdym z nich i stroną przeciwną. Specyficzna konstrukcja art. 63

ust. 1 ustawy o stosunku Państwa Polskiego do Kościoła Katolickiego uzasadnia

przyjęcie w postępowaniu regulacyjnym po stronie biernej współuczestnictwa

materialnego wynikającego z tożsamości podstawy faktycznej oraz oparcia

obowiązków na tej samej podstawie prawnej (art. 72 § 1 pkt 1 in fine). W braku

wspólnoty praw lub obowiązków (art. 72 § 1 pkt 1 in princ.) nie ma jednak podstaw

do uznania go za tzw. współuczestnictwo materialne pierwszej grupy, którego

10

dotyczy wyjątek polegający na możliwości rozpoznania sprawy przez sąd drugiej

instancji z urzędu w granicach zaskarżenia, także na rzecz współuczestników,

którzy wyroku nie zaskarżyli (art. 378 § 2 k.p.c.). Chybiony jest zarzut skargi, że po

stronie pozwanych istniało kwalifikowane współuczestnictwo o charakterze

koniecznym oraz jednolitym. Źródłem łącznej legitymacji przysługującej podmiotom

objętym istotą stosunku prawnego lub przepisem ustawy, skutkującej powstaniem

współuczestnictwa koniecznego, zawsze jest prawo materialne (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 18 lutego 1998 r., I CKN 495/97, nie publ., z dnia

8 października 2004 r., V CK 663/03, nie publ.). W takim wypadku postępowanie

musi się toczyć przeciwko wszystkim pozwanym łącznie. Tymczasem roszczenia

przewidziane w art. 63 ust. 1 mogą być dochodzone w formie samodzielnych

powództw i tak rozpoznawane, przy czym żądanie przywrócenia własności

nieruchomości jest bezwarunkowe, a kryteria decydujące o dokonaniu regulacji

w inny sposób mogą być wykazywane w procesie przesłankowo bez udziału innych

podmiotów (obecnego właściciela nieruchomości, dysponenta nieruchomości

zamiennych). Wskazany układ stosunków materialno-prawnych i procesowych

oznacza, że czynności procesowe współuczestników nie są skuteczne także wobec

pozostałych, wyrok zapadający w sądowym postępowaniu regulacyjnym nie

dotyczy niepodzielnie wszystkich, czyli nie musi zawierać jednakowego w stosunku

do nich rozstrzygnięcia, zatem nie ma cech właściwych dla współuczestnictwa

jednolitego przewidzianego w art. 72 § 2 k.p.c. Z tych względów brak podstaw

do rozszerzenia z urzędu podmiotowych granic kognicji sądu odwoławczego

w sytuacji, gdy uwzględnione zostało jedno z powództw realizujących roszczenie

regulacyjne, a orzeczenie wydane w tym przedmiocie zostało zaskarżone

przez tego pozwanego, którego zasądzenie dotyczy. Zgodnie z utrwalonym

stanowiskiem judykatury pozwany nie ma legitymacji do zaskarżenia orzeczenia

wydanego przeciwko współuczestnikowi występującemu po tej samej stronie także

wówczas, gdy oddziałuje ono na jego prawa lub obowiązki (por. m.in. uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1991 r., III CZP 34/91, OSNC 1992 nr 2, poz. 24,

z dnia 14 listopada 1991 r., III CZP 12/91,OSP 1992, nr 7-8, poz.169, wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 4 września 1967 r., I PR 245/67, OSNCP 1968, nr 4, poz. 70,

z dnia 1 kwietnia 2003 r., II CKN 1413/00, nie publ.). Przysługiwała ona powódce,

11

która mogła kwestionować na zasadach ogólnych wyrok w części oddalającej

powództwo. W tym stanie rzeczy bezpodstawny jest zarzut nieważności

postępowania przed sądem drugiej instancji.

Pominięciu podlega zarzut „rozstrzygnięcie sprawy na podstawie

nieistniejącej normy prawnej, ograniczającej postępowanie regulacyjne do

przypadków wystąpienia pozamerytorycznej przesłanki upaństwowienia”, który nie

odpowiada wymaganiom art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. w zakresie wskazania przepisu

prawa i postaci jego naruszenia.

Uzasadniona jest podstawa kasacyjna w części wskazującej na naruszenie

art. 61 ust. 1 pkt 6 ustawy o stosunku Państwa Polskiego do Kościoła Katolickiego

w zw. z art. 470 k.c. poprzez błędną wykładnię. Co do zasady zgodzić się należy

z Sądem Apelacyjnym, że nie można w ramach obowiązującego porządku

prawnego przyjmować, iż takie samo zachowanie dłużnika polegające

na surogacyjnym spełnieniu świadczenia może być, w zależności od osoby

wierzyciela, uznawane za wykonanie zobowiązania lub za niewykonanie

zobowiązania, ani domniemywać w oparciu o wskazany przepis następczej

derogacji skutków prawnych czynności i zdarzeń prawnych, w szczególności

polegających na wygaśnięciu zobowiązania, których podstawą były obowiązujące

akty prawne rangi ustawowej. Nieostry zwrot „odszkodowanie za wywłaszczoną

nieruchomość nie zostało wypłacone lub nie zostało podjęte”, nie mający definicji

ustawowej ani bezpośredniego odniesienia do pojęć prawnych zawartych w innych

aktach prawnych, wymagał pogłębionej interpretacji, której sąd drugiej instancji

zaniechał. Treść normatywna wskazanego pojęcia powinna być ustalana

w uwzględnieniu zarówno ustawy stanowiącej podstawę wywłaszczenia jak i zasad

ogólnych prawa cywilnego. Przypomnieć zatem należy, że art. 27 ust. 2 ustawy

z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości

(jedn. tekst: Dz.U. 1974, Nr 10, poz. 64 ze zm.), stanowiącej postawę

wywłaszczenia nieruchomości, których dotyczy spór stwierdzał, że sumę

odszkodowania przypadającą do wypłaty należy złożyć do depozytu sądowego,

jeżeli osoba uprawniona odmawia przyjęcia odszkodowania albo jeżeli wypłata

odszkodowania osobie uprawnionej natrafia na przeszkody prawne. Suma

odszkodowania złożona do depozytu sądowego przechodzi na własność Państwa,

12

jeżeli osoby uprawnione do odbioru nie podejmą jej w ciągu 5 lat od dnia

doręczenia im wezwania do odbioru ze wskazaniem skutków niepodjęcia. Zwrócić

należy uwagę, że wywłaszczenie dokonane zostało w oparciu o przepisy ustawy,

która umożliwiała obciążenie obowiązkiem wypłaty odszkodowania osoby trzeciej

tzw. wnioskodawcy wywłaszczenia. Uwzględniając funkcję i znaczenie wskazanej

regulacji, powiązanej wprost z celem wywłaszczenia, w orzecznictwie przyjęto,

że kwota wypłacona lub złożona do depozytu przez taki podmiot trzeci,

w wykonaniu obowiązku nałożonego decyzją o przyznaniu odszkodowania, miała

charakter świadczenia uzyskanego przez wywłaszczonego w związku ze wskazaną

decyzją o odjęciu prawa własności, zatem zaspakajała ten sam interes majątkowy,

który byłby uwzględniony poprzez wypłatę odszkodowania bezpośrednio przez

Skarb Państwa, na rzecz którego nastąpiło wywłaszczenie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21sierpnia 2013 r., II CSK 681/12, nie publ.). Zgodnie

z art. 469 § 1 k.c. dopóki wierzyciel nie zażądał wydania przedmiotu świadczenia

z depozytu sądowego, dłużnik może przedmiot złożony odebrać. W myśl art. 693

k.p.c. we wniosku o złożenie do depozytu sądowego należy m.in. wskazać osobę,

której przedmiot świadczenia ma być wydany. Ta niespójność nazewnictwa

(„odmowa przyjęcia”, „nie podjęcie sumy odszkodowania”, „wydanie przedmiotu

świadczenia”, „nie odebranie”) nakazuje rozważyć czy pojęcie „odszkodowanie za

wywłaszczoną nieruchomość nie zostało podjęte” w rozumieniu art. 61 ust. 1 pkt 6

ustawy o stosunku Państwa Polskiego do Kościoła Katolickiego dotyczy czynności

faktycznej czy czynności procesowej, związanej z drugim etapem postępowania

w sprawach depozytowych, obejmującego wydanie uprawnionemu depozytu

sądowego, oraz czy odnosi się do niego ograniczenie terminem wskazanym w art.

27 ust. 3 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

Dalszą kwestią jest ocena skutków złożenia do depozytu. Zdarzeniem

prawnym mogącym prowadzić do wygaśnięcia zobowiązania, które powoduje

zaspokojenie interesu wierzyciela, może być złożenie przedmiotu świadczenia do

depozytu sądowego. Zgodnie z art. 470 k.c. ważne złożenie do depozytu sądowego

ma takie same skutki jak spełnienie świadczenia. Dla przyjęcia, że nastąpiło

„ważne złożenie” niezbędne jest jednak wykazanie istnienia okoliczności

uzasadniających złożenie do depozytu, zgodności świadczenia z treścią

13

zobowiązania i jego wymagalności, powiadomienia wierzyciela przez dłużnika

o złożeniu do depozytu (zagrożonego jedynie sankcją odszkodowawczą).

W piśmiennictwie wskazuje się, że prawomocne postanowienie sądu, które

zezwala dłużnikowi na złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu, może być

prawnie nieuzasadnione i nie wywołać skutku polegającego na spełnieniu

świadczenia, z tym że wady te może konwalidować wniosek wierzyciela o wydanie

mu przedmiotu świadczenia z depozytu. W braku takiego wniosku zagadnienie,

czy złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu było prawnie uzasadnione,

tj. czy złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu nastąpiło z przyczyny

przewidzianej przez prawo materialne, a złożony przedmiot świadczenia

był zgodny z treścią zobowiązania i odpowiadał dalszym wymaganiom art. 354

§ 1 k.c. w zw. z ustawą wywłaszczeniową, powinno być przedmiotem

samodzielnego lub przesłankowego rozstrzygnięcia w innym postępowaniu

(por. nie publikowane wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1970 r., II CR

133/70, z dnia 14 maja 2004 r., IV CK 237/03, z dnia 22 grudnia 2005 r., V CSK

16/05, z dnia 14 lutego 2006 r., II CK 403/05, z dnia 4 kwietnia 2007 r., V CSK

499/06, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia

23 kwietnia 1981 r. SA 681/81). Wygaśnięcie zobowiązania następuje ponadto

z chwilą, gdy wierzyciel zażądał wydania przedmiotu świadczenia z depozytu lub

nastąpiła likwidacja depozytu nie podjętego. Sąd Najwyższy, co do zasady,

podziela stanowisko Sądu drugiej instancji, że z istoty i celu ustawy o stosunku

Państwa Polskiego do Kościoła Katolickiego nie wynika, że powództwa oparte na

przewidzianych z niej roszczeniach zawsze zasługują na uwzględnienie.

W postępowaniu tym nie obowiązuje również zasada in dubio pro ecclesia.

W braku właściwej wykładni art. 61 ust. 1 pkt 6 ustawy o stosunku Państwa

Polskiego do Kościoła Katolickiego oraz zaniechania relewantnych ustaleń i ocen,

nie jest możliwa - jak trafnie zarzuca skarga kasacyjna - ocena prawidłowości

stanowiska Sądu drugiej instancji w przedmiocie przyjęcia, że nastąpiło ważne

złożenie do depozytu sądowego skutkujące takim skutkiem jak spełnienie

świadczenia, a w następstwie zbadanie zasadności odmowy zastosowania art. 63

ust. 1 pkt 3 ustawy. Z tych względów naruszenie wskazanych przepisów prawa

materialnego uzasadnia podstawę kasacyjną określoną art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

14

w stopniu skutkującym koniecznością wydania orzeczenia kasatoryjnego (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego przed Sądem Najwyższym

orzeczono w oparciu o art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

kc