I UK 535/14

Sygn. akt I UK 535/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania K. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ustalenie podstawy wymiaru składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 sierpnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21

października 2013 r. oddalił odwołanie K. S. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 4 kwietnia 2013 r. ustalającej podstawę wymiaru składek na

2

ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia przez ubezpieczoną pozarolniczej

działalności gospodarczej w grudniu 2012 r. oraz styczniu 2013 r. w wysokości 60%

prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia oraz orzekł o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że K. S. z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej w okresie od stycznia do listopada 2012 r. miała ustaloną

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w najniższej wysokości. W

dniu 30 listopada 2012 r. wpłynął do organu rentowego druk zgłoszenia do

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego ubezpieczonej, począwszy od dnia 1

grudnia 2012 r. Deklaracje rozliczeniowe ze wskazaniem podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne w kwocie 8.775,55 zł za grudzień 2012 r.

zostały złożone w dniu 21 stycznia 2013 r. oraz za styczeń 2013 r. w dniu 19 lutego

2013 r. Jednocześnie ubezpieczona terminowo dokonała wpłat tytułem składek na

ubezpieczenie społeczne w kwocie 2.799,40 zł od wskazanych w deklaracjach

rozliczeniowych kwot podstawy wymiaru składek.

Sąd Okręgowy, mając na uwadze powyższe okoliczności wskazał, że

zgodnie z art. 18 ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.,

dalej jako „ustawa systemowa”) podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe ubezpieczonych prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą oraz osób z nimi współpracujących stanowi zadeklarowana kwota,

nie niższa jednak niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia

miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy

wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 na dany rok kalendarzowy. A

zatem ubezpieczona, deklarując do grudnia 2012 r. najniższą podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne, zwolniona była na podstawie art. 47 ust. 2a i

2b ustawy systemowej od składania deklaracji rozliczeniowych. To powoduje, iż nie

miał do niej zastosowania art. 48 tej ustawy. Wobec powyższego, w ocenie Sądu

Okręgowego, złożenie deklaracji rozliczeniowej było niezbędne do prawidłowego

obliczenia należnych składek na ubezpieczenie społeczne oraz ustalenia przez

organ rentowy czy składki zostały opłacone w prawidłowej wysokości. Dokonanie

wpłaty składek na ubezpieczenie społeczne bez złożenia prawidłowej deklaracji w

ustawowym terminie nie wypełnia obowiązków płatnika składek przewidzianych w

3

art. 46 ust. 1 ustawy systemowej w sytuacji, gdy podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne ma stanowić zadeklarowana kwota, wyższa od

dotychczas ustalonej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. W

tym kontekście niezadeklarowanie przez ubezpieczoną w terminie kwoty podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne powoduje, że obowiązuje ją

dotychczas ustalona podstawa wymiaru.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 6

sierpnia 2014 r. oddalił apelację ubezpieczonej oraz orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że podziela dokonane przez Sąd pierwszej

instancji ustalenia i pogląd prawny, a zarzuty ubezpieczonej zawarte w apelacji nie

zasługują na uwzględnienie. W szczególności prawidłowe jest ustalenie, że

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe

oraz dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonej za grudzień 2012 r. oraz

styczeń 2013 r. powinno stanowić 60% prognozowanego przeciętnego

wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej

podstawy wymiaru składek, a nie zadeklarowana nowa kwota podstawy wymiaru i

wpłacone składki. Sąd Apelacyjny wskazał, że w przy zmianie podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne na ubezpieczonej, jako osobie prowadzącej

działalność gospodarczą, spoczywał obowiązek złożenia deklaracji w odpowiednim

terminie. A zatem bez istotnego znaczenia pozostaje fakt, że ubezpieczona w

ustawowym terminie opłaciła wyższe składki w stosunku do podstawy wymiaru,

którą miała wcześniej zadeklarowaną. W tej sytuacji złożenie deklaracji

rozliczeniowej z przekroczeniem terminu, o którym mowa w art. 47 ust. 1 pkt 1

ustawy systemowej i opłacenie w terminie składki na ubezpieczenie społeczne od

wyższej podstawy wymiaru uprawniało organ rentowy do ustalenia podstawy

wymiaru składek za grudzień 2012 r. oraz styczeń 2013 r. w minimalnej wysokości

zgodnie z art. 18 ust. 8 ustawy systemowej. Sąd Apelacyjny podniósł, że pierwotną

czynnością jest zadeklarowanie podstawy wymiaru składek, a dopiero czynnością

wtórną jest opłacenie składek od zadeklarowanej podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne.

Ubezpieczona zaskarżyła powyższy wyrok w całości skargą kasacyjną.

Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie:

4

1) art. 18 ust. 8 w związku z art. 20 ust. 1, 2 i 3 ustawy systemowej przez

błędne przyjęcie, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne za grudzień 2012 r. i styczeń 2013 r. powinna stanowić kwota

nie niższa niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia

miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej

podstawy wymiaru składek, podczas gdy prawidłowe zastosowanie tych

przepisów powinno doprowadzić do przyjęcia, że podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne powinna stanowić kwota

zadeklarowana i opłacone od zadeklarowanej kwoty w terminie składki;

2) art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej przez jego błędną wykładnię i

niewłaściwe przyjęcie, że przekroczenie terminu do złożenia deklaracji

rozliczeniowej, o którym mowa w art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej

upoważniało organ rentowy do ustalenia za sporne miesiące podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w minimalnej wysokości, o

której mowa w art. 18 ust. 8 tej ustawy, w sytuacji gdy właściwa

wykładnia tego przepisu powinna prowadzić do wniosku, że opóźnienie

złożenia deklaracji rozliczeniowej po terminie nie powoduje, iż płatnik

traci możliwość ustalenia podstawy wymiaru składek od innej kwoty niż

60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego

przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru

składek;

3) art. 47 ust. 1 pkt 2b i 2c ustawy systemowej przez niewłaściwe przyjęcie,

że skarżąca była zwolniona z obowiązku składania deklaracji

rozliczeniowej, co w konsekwencji upoważniło organ rentowy do

ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w

najniższej wysokości, podczas gdy skarżąca od grudnia 2012 r. została

zgłoszona do ubezpieczenia chorobowego oraz opłaciła składkę w

terminie od innej wysokości niż najniższa podstawa wymiaru;

4) art. 48 ustawy systemowej przez błędne przyjęcie, że przepis ten nie

znajduje zastosowania w okolicznościach niniejszej sprawy, w sytuacji

gdy powinien mieć on zastosowanie wobec tego, iż skarżąca od grudnia

2013 r. została zgłoszona do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego

5

i opłaciła składkę w wyższej wysokości niż minimalnej i dlatego nie

mogła być zwolniona z obowiązku złożenia deklaracji rozliczeniowej;

5) art. 46 ust. 1 ustawy systemowej przez niewłaściwe przyjęcie, że samo

naruszenie przez płatnika składek obowiązku terminowego sporządzenia

deklaracji rozliczeniowej, przy jednoczesnym terminowym wpłaceniu

składek i późniejszym złożeniu deklaracji powoduje konsekwencje w

postaci braku możliwości ustalenia podstawy wymiaru składek od

zadeklarowanej przez skarżącą kwoty.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie

co do istoty sprawy.

W uzasadnieniu wskazano, że nie ma żadnego przepisu, który dawałby

organowi rentowemu możliwość uznania złożonej deklaracji rozliczeniowej przez

płatnika składek po terminie za bezskuteczną i mającą wpływ na ustalenie

podstawy wymiaru wpłaconej w ustawowym terminie składki. Ponadto podkreślono,

iż nastąpiła zmiana w stosunku do wcześniejszego okresu bowiem skarżąca

została zgłoszona do ubezpieczenia chorobowego dopiero od grudnia 2012 r. W tej

sytuacji nie była ona zwolniona z obowiązku złożenia deklaracji rozliczeniowej, a

przesłanie deklaracji z opóźnieniem obligowało jedynie organ rentowy do

procedowania zgodnie z regułami zawartymi w art. 48 ustawy systemowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. W rozpoznawanej sprawie w pierwszej

kolejności należy zauważyć, że skarga została oparta wyłącznie na zarzutach

naruszenia prawa materialnego, co oznacza, że dla oceny zasadności podstaw

kasacyjnych miarodajny jest stan faktyczny, będący podstawą wydania

zaskarżonego wyroku.

Zgodzić należy się z twierdzeniem skarżącej, że stosownie do treści art. 18

ust. 8 oraz art. 20 ust. 1, 2 i 3 ustawy systemowej podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz ubezpieczenie chorobowe i wypadkowe

6

dla osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, stanowi

zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60% prognozowanego przeciętnego

wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej

podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 na dany rok

kalendarzowy. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 21

kwietnia 2010 r., II UZP 1/10 (OSNP 2010 nr 21-22, poz. 267) wskazał, iż organ

rentowy nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę

prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne, jeśli mieści się ona w granicach określonych ustawą o

systemie ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że podstawa wymiaru

zadeklarowanych składek nie może być niższa niż 60% prognozowanego

przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty

ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek i nie może przekraczać

miesięcznie 250% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa

w art. 19 ust. 10 (art. 20 ust. 3 ustawy systemowej).

W razie zadeklarowania do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne kwoty odpowiadającej 60% prognozowanego przeciętnego

wynagrodzenia miesięcznego, przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej

podstawy wymiaru składek oraz na ubezpieczenie zdrowotne kwoty w wysokości

najniższej podstawy wymiaru określonej w art. 81 ust. 2 ustawy z dnia 27

sierpnia 2004 r. o świadczeniach z opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 581 ze zm.)

ubezpieczony, prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą, zgodnie z art.

47 ust. 2a i 2b ustawy systemowej nie ma obowiązku składania deklaracji

rozliczeniowej. Osoby, o których mowa w ust. 2a, 2b, 2d, 2e i 2f art. 47 ustawy

systemowej są zwolnione z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej lub

imiennych raportów miesięcznych za kolejny miesiąc także wówczas, gdy zmiana w

stosunku do miesiąca poprzedniego jest spowodowana wyłącznie zmianą

minimalnego wynagrodzenia lub przeciętnego wynagrodzenia.

Art. 47 ust. 1 ustawy systemowej wyznacza nie tylko terminy, w których

płatnicy składek powinni przekazać do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

deklarację rozliczeniową oraz imienne raporty miesięczne, ale przede wszystkim

7

opłacić należne składki ubezpieczeniowe za dany miesiąc. Warto w tym miejscu

zauważyć że w przypadku nieterminowego opłacenia składki na dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe sankcją wynikającą z art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy

systemowej jest ustanie tego ubezpieczenia z pierwszym dniem miesiąca

kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki. Za nieterminowe

opłacenie składek na ubezpieczenie społeczne, wprowadzoną przez ustawę

systemową w art. 23 sankcją jest obowiązek uiszczenia przez płatnika składek,

oprócz zaległych składek, odsetek za zwłokę na zasadach analogicznych, jak w

przypadku powstania zaległości podatkowych. Ustawodawca w art. 24 ust. 1a

ustawy systemowej przewidział także możliwość wymierzenia płatnikowi składek

dodatkowej opłaty w wysokości 100% nieopłaconych składek. Każdorazowo w

przypadku nie dopełnienia obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie

społeczne w przewidzianym przepisami terminie oraz nie dopełnienia obowiązku

przesyłania deklaracji rozliczeniowych oraz imiennych raportów rozliczeniowych na

płatnika składek na podstawie art. 98 ust. 1 i 6 ustawy systemowej może zostać

nałożona kara grzywny do 5.000 zł.

Z ustaleń stanu faktycznego, które legły u podstaw wydania zaskarżonego

wyroku, a którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.) wynika, iż

skarżąca terminowo opłaciła składki w wysokości ustalonej od nowej,

zadeklarowanej przez nią kwoty podstawy wymiaru składek, a jedynie deklaracje

rozliczeniowe złożyła po terminie, o którym mowa w art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy

systemowej. W tym kontekście wskazać należy, że ustawa systemowa w art. 48

stanowi, że jeżeli płatnik składek nie złoży w terminie deklaracji rozliczeniowej, nie

będąc z tego obowiązku zwolniony, Zakład dokonuje wymiaru składek z urzędu w

wysokości wynikającej z ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej, bez

uwzględnienia wypłaconych zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych,

zawiadamiając o tym płatnika. Jeżeli po wymierzeniu składek z urzędu płatnik

składek złoży deklarację rozliczeniową, Zakład koryguje wymiar składek do

wysokości wynikającej ze złożonej deklaracji rozliczeniowej, z uwzględnieniem

wskazanych w deklaracji zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych. W

doktrynie prezentowany jest pogląd, do którego odwołuje się również skarżąca w

uzasadnieniu skargi, że obligatoryjne wymierzenie przez Zakład Ubezpieczeń

8

Społecznych składek w wysokości przyjętej w deklaracji rozliczeniowej ostatnio

złożonej przez płatnika stanowi swoistą sankcję, której stosowanie ma na celu

zdyscyplinowanie płatników i nakłonienie ich do terminowego rozliczania składek za

ubezpieczonych. Zaniechanie płatnika, który w pierwszej kolejności powinien

dokonać rozliczenia przez sporządzenie deklaracji rozliczeniowej wywołuje podjęcie

przez Zakład wyłącznie działań porządkujących, które w efekcie pozwalają

ostatecznie na wymierzenie składek zgodnie ze złożoną deklaracją rozliczeniową

(por. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz pod redakcją B.

Gudowskiej i J. Strusińskiej – Żukowskiej, Warszawa 2011, str. 631-632; Ustawa o

systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz pod redakcją J. Wantocha –

Rekowskiego, LEX 2015).

Podsumowując powyższe nie można podzielić stanowiska Sądów

orzekających w sprawie, że złożenie przez skarżącą deklaracji rozliczeniowej z

przekroczeniem terminu opisanego w art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, przy

jednoczesnym opłaceniu składki w terminie od nowo zadeklarowanej kwoty

podstawy wymiaru, upoważniało organ rentowy do ustalenia podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne za grudzień 2012 r. oraz styczeń 2013 r. w

minimalnej wysokości, o której mowa w art. 18 ust. 8 tej ustawy. Takie

wnioskowanie sprzeczne jest z argumentum ad maiori ad minius bowiem skoro

ustawodawca w art. 48 ustawy systemowej przewidział wyłącznie sankcje

„dyscyplinujące” dla płatników składek zobowiązanych do składania deklaracji

rozliczeniowych, to nie sposób przyjąć, aby wyłączył możliwość korygowania

wymiaru składek dla osób, które w terminie opłaciły składki od nowo

zadeklarowanej podstawy wymiaru, jeśli wcześniej opłacały składki ustalone od

minimalnej podstawy wymiaru, a deklaracje rozliczeniowe złożyły po terminie (por.

wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 24 kwietnia 2014 r., III AUa

1636/13, LEX nr 1458865). Wielokrotnie Sąd Najwyższy wskazywał, że przepisy

ubezpieczeń społecznych ze względu na swoją istotę i konstrukcję podlegają

wykładni ścisłej. Nie powinno się więc stosować do nich wykładni celowościowej,

funkcjonalnej lub aksjologicznej w opozycji do wykładni językowej, jeżeli ta ostatnia

prowadzi do jednoznacznych rezultatów interpretacyjnych.

9

W realiach rozpoznawanej sprawy nie można pominąć ponadto, że skarżąca

z dniem 1 grudnia 2012 r. wniosła o objęcie jej dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym, uiszczając w terminie składki od nowo zadeklarowanej kwoty

podstawy wymiaru składek. Ustawa systemowa, co zostało przedstawione w

rozważaniach powyżej, nie umożliwia natomiast, aby Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, mimo złożenia po terminie deklaracji rozliczeniowych, nadal

przyjmował, że obowiązuje najniższa, a nie zadeklarowana kwota podstawy

wymiaru składek w przypadku terminowego opłacenia składki od nowo

zadeklarowanej kwoty podstawy wymiaru składek. Takiej sankcji nie da się również

wyprowadzić z treści art. 46 ustawy systemowej bowiem przepis ten określa rolę

płatnika składek, zobowiązując go do obliczania, rozliczania, pobierania i

odprowadzania składek, do poboru których jest zobowiązany. Oznacza to, że

warunkiem pozwalającym na ukształtowanie wyższej podstawy wymiaru składek,

niż minimalna nie jest jednocześnie terminowe złożenie deklaracji rozliczeniowej i

zapłata składek, ale przede wszystkim warunkiem sine qua non jest terminowe

uiszczenie należności z tytułu składek od nowo zadeklarowanej podstawy wymiaru.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c. oraz art. 108

§ 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.

kc