I CSK 1003/14

Sygn. akt I CSK 1003/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "P." w W.

przeciwko Z. S. i Z.S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 maja 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Spółdzielnia Mieszkaniowa „P.” w W. (dalej: „Spółdzielnia”) wniosła o

orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym, aby pozwani Z. S. i

Z.S. solidarnie zapłacili powódce kwotę 91.078,13 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 16 listopada 2001 r. do dnia zapłaty tytułem uzupełnienia wkładu budowlanego

związanego z posiadanym przez pozwanych prawem do domu jednorodzinnego.

Nakazem zapłaty z dnia 25 lipca 2011 r. wydanym w postępowaniu upominawczym

Sąd Okręgowy w W. nakazał pozwanym zapłacić solidarnie powódce kwotę

dochodzoną pozwem wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 16 listopada 2001 r.

do dnia zapłaty. Od nakazu zapłaty pozwani wnieśli sprzeciw, podnosząc w nim

zarzuty przedawnienia i zawyżenia dochodzonego roszczenia.

Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy w W. uwzględnił

powództwo co do kwoty 65.521,74 zł wraz z odsetkami ustawowymi

od dnia 16 listopada 2001 r. (pkt I), oddalił powództwo w pozostałej części (pkt II)

oraz orzekł o kosztach procesu (pkt III).

Ustalił, że w dniu 23 sierpnia 1997 r. pomiędzy powódką a Z. S. zawarta

została umowa, zmieniona następnie aneksem z dnia 27 marca 2001 r., na

podstawie której Spółdzielnia zobowiązała się do wybudowania, w ramach realizacji

zadania inwestycyjnego „M.”, domku jednorodzinnego w W. przy ul. L. o pow. 195

m2

, w tym poddasza użytkowego o pow. 50,54 m2

oraz garażu o pow. 48,23 m2

, w

zabudowie szeregowej w celu przejęcia tego domku przez nabywcę – pozwanego

na zasadzie spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego. Koszt budowy domu

ustalony został jako iloczyn powierzchni tego domu oraz kwoty 1.500 zł, z tym, że

koszt budowy poddasza użytkowego stanowić miał iloczyn jego powierzchni oraz

kwoty 750 zł. Koszt budowy podlegać miał waloryzacji wskaźnikiem wzrostu cen

robót budowlano-montażowych publikowanym przez GUS oraz miał być

podwyższony o podatek VAT. Zgodnie z § 11 ust. 2 i 3 umowy, ostateczny koszt

budowy miał zostać ustalony według rzeczywistego kosztu w ciągu czterech

miesięcy od odbioru domu, zaś wynikająca z tego rozliczenia różnica w stosunku

do wpłat wniesionych przez nabywcę miała być uregulowana odpowiednio przez

nabywcę lub Spółdzielnię w ciągu trzydziestu dni od daty ostatecznego rozliczenia.

3

W chwili podpisania umowy pozwany nie był jeszcze członkiem powódki; był nim

już w chwili podpisania aneksu z dnia 27 marca 2001 r. Uchwałą nr 47/2001 z dnia

10 września 2001 r. Rada Nadzorcza Spółdzielni zatwierdziła rozliczenie zadania

inwestycyjnego „M.”. Pismem z dnia 16 października 2001 r. Spółdzielnia

poinformowała pozwanego o dokonanym indywidualnym rozliczeniu wkładu za dom

jednorodzinny pozwanego, wskazując należną do dopłaty kwotę w wysokości

101.798,95 zł. Zobowiązano pozwanego do dopłaty żądanej kwoty do dnia

15 listopada 2001 r. Rozliczenie zostało doręczone pozwanemu w dniu

23 października 2001 r. W dniu 23 października 2001 r. powódka dokonała korekty

rozliczenia wkładu budowlanego za segment pozwanego i obniżyła należną

kwotę dopłaty do kwoty 91.078,13 zł. Pismo wzywające pozwanego do zapłaty tej

kwoty zostało doręczone mu w dniu 23 października 2003 r. Rzeczywisty koszt

budowy domu jednorodzinnego pozwanych wynosił, według ustaleń Sądu,

472.276,63 zł. Po odjęciu wpłaconego przez pozwanego wkładu budowlanego

w wysokości 406.754,63 zł do uzupełnienia wkładu budowlanego pozostała kwota

65.521,74 zł.

Uwzględniając powyższe pozwani, którym przysługuje spółdzielcze prawo do

domu jednorodzinnego, są zobowiązani do pokrycia różnicy między wpłaconym

wkładem budowlanym, a rzeczywistymi kosztami budowy domu jednorodzinnego.

Łącząca strony umowa oparta była na przepisach ustawy z dnia 16 września 1982 r.

- Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm. - dalej:

„Prawo spółdzielcze”) w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia przez strony

umowy. Bez znaczenia pozostawała okoliczność, że w chwili zawarcia umowy

pozwany nie był jeszcze członkiem Spółdzielni, gdyż już w jej treści wskazano,

że był on osobą ubiegającą się o członkostwo w Spółdzielni, zaś członkiem jej był

już w chwili podpisania aneksu do umowy. Wraz z zawarciem umowy strony

od samego początku działały z zamiarem poddania łączącego je stosunku

prawnego regulacjom Prawa spółdzielczego. Obowiązek poniesienia kosztów

budowy w pełnej wysokości wynikał z art. 266 § 1 i art. 208 § 1 Prawa

spółdzielczego. Zgodnie z art. 226 § 3 Prawa spółdzielczego, na członku spoczywał

obowiązek uzupełnienia wkładu do uprzednio wniesionego wkładu budowlanego

kwoty, która ostatecznie odpowiadała pełnym rzeczywistym kosztom wybudowania

4

lokalu (domu). Z tych względów Sąd zasądził od pozwanych na rzecz powódki

kwotę 65.521,74 zł. O odsetkach orzekł na podstawie art. 481 k.c., przyjmując za

datę początkową ich naliczania dzień 16 listopada 2001 r.

Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił podniesionego przez pozwanych

zarzutu przedawnienia dochodzonego roszczenia, gdyż nie wiązało się ono

z prowadzoną przez powódkę działalnością gospodarczą. Zawarta między stronami

umowa dotyczyła statutowej działalności powódki, jaką było zaspokajanie potrzeb

mieszkaniowych jej członków. Takie działanie powódki nie było nastawione na

uzyskanie zysku. Nie miało ono charakteru zarobkowego, jaki wiąże się

z czynnościami podejmowanymi w ramach działalności gospodarczej.

Od wyroku Sądu pierwszej instancji apelacje wniosły obie strony.

Pozwani zaskarżyli wyrok w części uwzględniającej powództwo, natomiast

powódka w części oddalającej powództwo. Wyrokiem z dnia 26 maja 2014 r.

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w punktach pierwszym i trzecim w ten

sposób, że oddalił powództwo o zapłatę kwoty 65.521,74 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia 16 listopada 2001 r. oraz zasądził od powódki na rzecz

pozwanych solidarnie kwotę 3600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego; oddalił apelację powódki oraz zasądził od powódki na rzecz

pozwanych solidarnie kwotę 4.600 zł tytułem zwrotu kosztów procesu

w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd drugiej instancji za uzasadniony uznał zarzut apelacji pozwanych

przedawnienia dochodzonego roszczenia o uzupełnienie wkładu budowlanego,

które stało się wymagalne w dniu 15 listopada 2001 r. i uległo przedawnieniu

z upływem 15 listopada 2004 r. w sytuacji, w której wytoczenie powództwa

nastąpiło w dniu 2 czerwca 2011 r. Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji,

dochodzona wierzytelność była związana z prowadzoną przez Spółdzielnię

działalnością gospodarczą. Sąd Apelacyjny, powołując się na wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 listopada 2012 r., I CSK 199/12 (nie publ.), przyjął,

że działalność spółdzielni mieszkaniowej mieści się w pojęciu działalności

gospodarczej, a sama Spółdzielnia jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 431

k.c.,

a wcześniej była podmiotem gospodarczym w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy z dnia

23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.),

5

art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej

(Dz.U. Nr 101, poz. 78 ze zm.) i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.

o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 155,

poz. 1095 ze zm.). Działalnością gospodarczą jest bowiem także działalność

niezarobkowa, zmierzająca jedynie do pokrywania własnymi dochodami

ponoszonych kosztów. W działalności, w której dominuje podporządkowanie

regułom ekonomicznym, motyw zysku zastępowany jest motywem racjonalnego

(ekonomicznego) gospodarowania. Działalność spółdzielni mieszkaniowej,

dostosowana do jej specyficznych zadań, choć nieprowadzona w celu zarobkowym,

lecz podporządkowana nadrzędnej zasadzie gospodarności, mieści się w pojęciu

działalności gospodarczej. Hipotezą art. 118 k.c. objęty jest podmiot, który

profesjonalnie i zawodowo trudni się działalnością gospodarczą, a roszczenie jego

jest związane z tym zakresem aktywności.

Sąd drugiej instancji uznał, że ze względu na bardzo duże przekroczenie

terminu przedawnienia nie było przesłanek do uznania, iż podniesienie przez

pozwanych zarzutu przedawnienia roszczenia naruszało zasady współżycia

społecznego. Ze względu na uwzględnienie zarzutu przedawnienia, Sąd Apelacyjny

za zbędne uznał odniesienie się do pozostałych zarzutów apelacji pozwanych.

Skutkowało to także tym, że apelacja powódki a limine była pozbawiona

usprawiedliwionych podstaw.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła powódka, która

zaskarżyła go w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

podniosła zarzut naruszenia art. 118 i art. 117 § 2 k.c. Wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 118 k.c. dotyczy błędnej kwalifikacji przez Sąd drugiej

instancji, zdaniem skarżącej, roszczenia dochodzonego przez powódkę jako

związanego z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą.

Zgodnie ze stanowiskiem Sądów meriti, powódka dochodziła od pozwanych

roszczenia na podstawie art. 226 § 3 w zw. z art. 226 § 1 i art. 208 § 1

Prawa spółdzielczego w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy.

6

Zgodnie z art. 208 § 1 Prawa spółdzielczego, członkowie spółdzielni obowiązani byli

do uczestniczenia w kosztach budowy, eksploatacji i utrzymania nieruchomości

spółdzielczych, działalności społeczno-wychowawczej oraz w zobowiązaniach

spółdzielni z innych tytułów przez wnoszenie wkładów mieszkaniowych lub

budowlanych oraz uiszczanie innych opłat zgodnie z postanowieniami statutu. Artykuł

226 § 1 Prawa spółdzielczego precyzował, że obowiązki przewidziane w art. 208 § 1

członek wykonuje przez wniesienie wkładu budowlanego na zasadach określonych

w statucie, w wysokości odpowiadającej całości kosztów budowy przypadających na

jego lokal oraz przez uiszczanie opłat związanych z używaniem lokalu. Natomiast art.

226 § 3 stanowił, że jeżeli w wyniku ostatecznego rozliczenia kosztów budowy

powstała różnica pomiędzy wysokością wstępnie ustalonego wkładu budowlanego

a kosztami budowy lokalu, uprawnionym albo zobowiązanym z tego tytułu jest

członek, któremu w chwili dokonania tego rozliczenia przysługuje własnościowe

prawo do lokalu. Przepis ten - zawarty w rozdziale 2 oddziale 3 działu IV - poprzez

art. 232 § 4 Prawa spółdzielczego miał odpowiednie zastosowanie do prawa do

domów jednorodzinnych budowanych w celu przeniesienia ich własności na rzecz

członków. Obowiązek wniesienia wkładów budowlanych przez członków spółdzielni

po przeprowadzeniu rozliczenia kosztów budowy i ostatecznym ustaleniu wkładów

budowlanych potwierdzały przepisy art. 235 § 1 i 3 Prawa spółdzielczego.

Po zawarciu umowy, a przed powstaniem stanu wymagalności dochodzonego

roszczenia, przedstawiony stan prawny uległ zmianie w ten sposób, że art. 208 § 1

Prawa spółdzielczego został uchylony, natomiast dotychczasowa jego treść

z niewielką modyfikacją, zawarta została w art. 226 § 1 Prawa spółdzielczego,

według którego członek jest obowiązany uczestniczyć w kosztach budowy

i eksploatacji i utrzymania nieruchomości spółdzielczych, działalności społecznej,

oświatowej i kulturalnej oraz w zobowiązanych spółdzielni z innych tytułów przez

wniesienie wkładu budowlanego na zasadach określonych w umowie i statucie,

w wysokości odpowiadającej całości kosztów budowy przypadających na jego lokal

oraz przez uiszczenie opłat związanych z używaniem lokalu.

Mimo że źródłem roszczenia powódki była umowa zawarta w dniu 23 marca

1997 r. pomiędzy pozwanym Z. S., niebędącym wówczas członkiem spółdzielni, i

powódką, to - jak trafnie przyjął Sąd pierwszej instancji - celem umowy było

7

wybudowanie przez powódkę, jako spółdzielnię mieszkaniową domu

jednorodzinnego, a następnie jego przydzielenie i przeniesienie jego własności po

przeprowadzeniu rozliczenia kosztów budowy na pozwanego jako przyszłego

członka spółdzielni mieszkaniowej. Innymi słowy, celem stron było uzyskanie

zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych pozwanego i jego rodziny w ramach form

przewidzianych w Prawie spółdzielczym i opartym na nim statucie powodowej

spółdzielni mieszkaniowej. Zarówno forma uczestniczenia w procesie inwestycyjnym

- poprzez wniesienie wkładu budowlanego - jak również ostateczny sposób

rozliczenia kosztów budowy miał być poddany, zgodnie z wolą stron wyrażoną

w umowie, regulacjom Prawa spółdzielczego, a więc zarówno przepisom Prawa

spółdzielczego, jak również postanowieniem wynikającym ze statutu powódki.

Obowiązujący do 24 kwietnia 2001 r. art. 212 Prawa spółdzielczego stanowił bowiem,

że w sprawach nie uregulowanych niniejszą ustawą prawa i obowiązki członka

spółdzielni, a zwłaszcza zasady wnoszenia i ustalania wysokości wkładu

mieszkaniowego i budowlanego (…) określają postanowienia statutu. Ponadto w

chwili powstania wymagalności dochodzonego roszczenia pozwany był już członkiem

powodowej spółdzielni mieszkaniowej.

Zgodnie z art. 118 k.c., jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin

przedawnienia wynosi lat dziesięć, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz

roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej - trzy lata. Aby

przewidziany w art. 118 in fine k.c. trzyletni termin przedawnienia miał zastosowanie

roszczenie musi być dochodzone przez przedsiębiorcę prowadzącego działalność

gospodarczą w rozumieniu tego przepisu. Pojęcie „działalności gospodarczej” na

gruncie tego przepisu powinno być definiowane autonomicznie w stosunku do

definicji tego pojęcia występujących w innych aktach prawnych, w tym obecnie w art.

2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst:

Dz.U. z 2015 r., poz. 584 ze zm.), a wcześniej w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia

19 listopada 1999 r. Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178

ze zm.) oraz w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności

gospodarczej (Dz.U. z 1988 r. Nr 41, poz. 324 ze zm.). Pojęcie działalności

gospodarczej użyte w art. 118 k.c. nie musi spełniać tych samych kryteriów, które na

gruncie prawa publicznego - regulującego warunki podejmowania działalności

8

gospodarczej - określił ustawodawca w odniesieniu do działalności gospodarczej (por.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1991 r., III CZP 53/91, nie publ., z

dnia 9 marca 1993 r., III CZP 156/92, OSNC 1993, nr 9, poz. 152, z dnia 26 kwietnia

2002 r., III CZP 21/02, OSNC 2002, nr 12, poz. 149, wyrok Sądu Najwyższego z dnia

23 września 1993 r., III ARN 41/93, POP 1997, nr 1). W orzecznictwie przyjmuje się -

podobnie jak w odniesieniu do nieobowiązującego już art. 4791

k.p.c. - szeroką

definicję tego pojęcia na gruncie art. 118 k.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

22 lipca 2005 r., III CZP 45/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 66, wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 30 stycznia 2007 r., IV CSK 356/06, nie publ.). Zgodnie z kryteriami przyjętymi

w orzecznictwie, działalność gospodarcza w rozumieniu art. 118 in fine k.c. powinna

mieć zawodowy (stały) charakter; cechować się powtarzalnością podejmowanych

działań; być podporządkowana zasadzie racjonalnego gospodarowania oraz wiązać

się z uczestnictwem w obrocie gospodarczym (por. uzasadnienie uchwały siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 117/91, OSNC 1992, nr

5, poz. 650), przy czym cechy te powinny wystąpić łącznie (por. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2001 r., III CZP 49/01, OSNC

2002, nr 7-8, poz. 86). Poza tym, aby art. 118 in fine k.c. miał zastosowanie musi

zachodzić związek pomiędzy prowadzoną przez przedsiębiorcę działalnością

gospodarczą i dochodzonym roszczeniem majątkowym. Oznacza to, że roszczenie

powinno mieścić się w przedmiocie tej działalności gospodarczej nie tylko w sposób

bezpośredni, ale także pośredni, jeżeli pomiędzy tym przedmiotem a roszczeniem

zachodzi związek o charakterze normalnym i funkcjonalnym (por. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 1998 r., III CZP 12/98,

OSNC 1998, nr 10, poz. 151, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

16 listopada 2012 r., III CZP 69/12, nie publ.).

Zgodnie z art. 1 § 1 Prawa spółdzielczego, spółdzielnia jest dobrowolnym

zrzeszeniem nieograniczonej liczby osób, o zmiennym składzie osobowym

i zmiennym funduszu udziałowym, które w interesie swoich członków

prowadzi wspólną działalność gospodarczą. Działalność ta w art. 1 § 2 została

przeciwstawiona działalności społecznej i oświatowo-kulturalnej, którą mogła

prowadzić spółdzielnia mieszkaniowa na rzecz swoich członków i ich środowiska.

Artykuł 67 Prawa spółdzielczego stanowi, że spółdzielnia prowadzi działalność

9

gospodarczą na zasadach rachunku ekonomicznego przy zapewnieniu korzyści

członkom spółdzielni. Według art. 204 § 1 Prawa spółdzielczego - w brzmieniu

obowiązującym do dnia 24 kwietnia 2001 r., tj. do dnia jego uchylenia

przez art. 29 pkt 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 4, poz. 27 ze zm. - dalej: „u.s.m.”) - przedmiotem

działalności spółdzielni mieszkaniowej było zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych

członków i ich rodzin oraz potrzeb gospodarczych i kulturalnych, wynikających

z zamieszkiwania w spółdzielczym osiedlu lub budynku. Dla zaspokajania

potrzeb mieszkaniowych spółdzielnia mogła m.in. budować domy jednorodzinne

w celu przeniesienia na rzecz członków własności tych domów lub

inne domy w celu przeniesienia na rzecz członków znajdujących się

w nich lokali mieszkalnych (art. 204 § 2 pkt 2 Prawa spółdzielczego). Wskazany

wcześniej przepis art. 208 § 1 precyzujący obowiązek wnoszenia wkładów

oraz przepisy zawarte w art. 208 § 3 i 4 Prawa spółdzielczego - według których

wartość środków trwałych i innych finansowanych bezpośrednio z funduszu

udziałowego lub wkładów mieszkaniowych lub budowlanych nie zwiększa funduszu

zasobowego; umorzenie wartości tych środków trwałych obciąża odpowiednio

fundusz udziałowy lub wkłady mieszkaniowe i budowlane (§ 3), a różnica między

kosztami a dochodami gospodarki zasobami mieszkaniowymi spółdzielni zwiększa

odpowiednio koszty lub dochody tej gospodarki w roku następnym (§ 4) - wyrażały

zasadę bezwynikowej, w zakresie gospodarki finansowej, działalności spółdzielni

mieszkaniowej, modyfikując zasady wyrażone w art. 75-77 Prawa spółdzielczego

mające zastosowanie do innych spółdzielni (por. uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 117/91).

Podobne regulacje co do zasad funkcjonowania spółdzielni mieszkaniowych

zawierała obowiązująca od dnia 24 kwietnia 2001 r. ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r.

o spółdzielniach mieszkaniowych. Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy, celem spółdzielni

mieszkaniowej jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych i innych potrzeb członków

oraz ich rodzin, przez dostarczanie członkom samodzielnych lokali mieszkalnych lub

domów jednorodzinnych, a także lokali o innym przeznaczeniu. Według art. 1 ust. 3

i 5 u.s.m., spółdzielnia mieszkaniowa ma obowiązek zarządzania nieruchomościami

stanowiącymi jej mienie lub nabyte na podstawie ustawy mienie jej członków, nadto

10

może zarządzać nieruchomością niestanowiącą jej mienia lub mienia jej członków na

podstawie umowy zawartej z właścicielem (współwłaścicielem) tej nieruchomości.

Według natomiast art. 1 ust. 6 u.s.m., spółdzielnia może prowadzić inną działalność

gospodarczą na zasadach określonych w odrębnych przepisach i w statucie, jeżeli

działalność ta związana jest bezpośrednio z realizacją celu, o którym mowa w ust. 1.

Przepisy u.s.m. zawierają obecnie także przepisy dotyczące zasad wnoszenia

wkładów budowlanych oraz zasad prowadzenia działalności gospodarczej (por. art. 1

ust. 11

, art. 6 oraz art. 177

). Jak stanowi art. 1 ust. 7 u.s.m., w zakresie

nieuregulowanym w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 16 września 1982

r. - Prawo spółdzielcze.

Uwzględniając powołane wyżej przepisy odnoszące się do zasad

funkcjonowania spółdzielni mieszkaniowych w orzecznictwie konsekwentnie

przyjmuje się, że spółdzielnie mieszkaniowe mogą być uznane według obecnie

obowiązujących regulacji prawnych za przedsiębiorcę, a według wcześniejszych

regulacji za podmiot gospodarczy prowadzący działalność gospodarczą, o której

mowa w art. 118 k.c., która mimo że nie jest ukierunkowana na osiąganie zysku,

to poddana jest regułom racjonalności gospodarczej. Wprost z powołanych wyżej

przepisów wynika, że spółdzielnie mieszkaniowe prowadzą działalność gospodarczą

obok innego rodzaju działalności. Cechy działalności gospodarczej prowadzonej

przez spółdzielnie mieszkaniowe spełniają przy tym wszystkie kryteria wskazane

w orzecznictwie, które muszą być spełnione, aby uznać ją za działalność

gospodarczą, o której mowa w art. 118 k.c. Okoliczność, że celem działania

spółdzielni mieszkaniowych nie jest osiąganie zysków (zarobkowania), lecz jedynie

działalność niezarobkowa zmierzająca do pokrywania własnymi dochodami

ponoszonych kosztów nie przesądza o niemożliwości uznania prowadzonej przez

spółdzielnię mieszkaniową działalności za działalność gospodarczą w rozumieniu art.

118 in fine k.c., a samej spółdzielni mieszkaniowej za przedsiębiorcę (podmiot

gospodarczy). W odniesieniu do działalności prowadzonej przez spółdzielnie

mieszkaniowe motyw zysku (zarobku) zastępowany jest bowiem motywem

racjonalnego gospodarowania, co wiąże się z rodzajem realizowanych przez nie

zadań i statutowo określonym celem prowadzonej działalności (por. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 117/91,

11

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1992 r., III CZP 134/92, OSNC 1995,

nr 5, poz. 79, z dnia 6 sierpnia 1996 r., III CZP 84/96, OSNC 1996, nr 11, poz. 150, z

dnia 26 kwietnia 2002 r., III CZP 21/02, OSNC 2002, nr 12, poz. 149, z dnia 11 maja

2005 r., III CZP 11/05, OSNC 2006, nr 3, poz. 48, z dnia 21 stycznia 2011 r., III CZP

125/10, OSNC 2011, nr 10, poz. 107, nadto wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8

listopada 2013 r., I CSK 34/13, BSN 2014, nr 1).

Pomiędzy spółdzielnią mieszkaniową a jej członkami zachodzi jednak

specyficzna relacja prawna, której nie można porównać do typowej sytuacji pomiędzy

przedsiębiorcą i innymi uczestnikami obrotu gospodarczego w związku

z prowadzoną przez tego przedsiębiorcę działalnością gospodarczą. Przedstawione

wcześniej cechy prawne spółdzielni mieszkaniowych przesądzają o tym,

że uznaje się je za organizacyjno-prawną formę współdziałania obywateli mającą

na celu zaspokojenie ich potrzeb mieszkaniowych (por. orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 29 maja 2001 r., K 5/2001, OTK 2001, nr 4, poz. 87, z dnia

20 kwietnia 2005 r., K 42/2002, OTK-A 2005, nr 4, poz. 38 oraz z dnia 17 grudnia

2008 r., P 16/2008, OTK-A 2008, nr 10, poz. 181). Z korporacyjnej natury spółdzielni

mieszkaniowej wynika, że członkowie spółdzielni są w sensie ekonomicznym

właścicielami jej majątku, w których interesie prowadzi spółdzielnia swoją działalność.

Potwierdza to art. 3 Prawa spółdzielczego, według którego majątek spółdzielni jest

prywatną własnością jej członków. Osiąganie zasadniczego celu spółdzielni

mieszkaniowych (zaspokajania potrzeb mieszkaniowych jej członków) odbywa się za

pomocą prowadzonej przez te spółdzielnie działalności gospodarczej, której

beneficjentami docelowo są sami członkowie spółdzielni, do których w sensie

ekonomicznym należy majątek spółdzielni mieszkaniowej.Wnoszenie wkładów

budowlanych przez członków spółdzielni zmierza do pozyskiwania środków na

prowadzenie działalności inwestycyjnej spółdzielni mieszkaniowej, która znajduje

oparcie przede wszystkim w majątku jej członków w postaci wkładów i udziałów (por.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP

117/91).

Przedstawiona wyżej szczególna relacja prawna łącząca spółdzielnie

mieszkaniowe z jej członkami znajduje odbicie w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

w którym przyjęto podział czynności podejmowanych przez spółdzielnie

12

mieszkaniowe na skierowane „do wewnątrz” (w stosunku do członków spółdzielni)

i na zewnątrz (w stosunku do innych podmiotów). W odniesieniu do działalności

gospodarczej podejmowanej przez spółdzielnie mieszkaniowe na zewnątrz przyjmuje

się, że roszczenia są związane z działalnością gospodarczą prowadzoną przez

spółdzielnie mieszkaniowe, a w konsekwencji do przedawnienia tych roszczeń ma

zastosowanie art. 118 in fine k.c. W szczególności dotyczyło to roszczeń związanych

z działalnością inwestycyjną spółdzielni mieszkaniowych i związanych z zarządem

nieruchomościami - roszczenia wynikające z art. 225 k.c. w zw. z art. 224 § 2 k.c.

o wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości spółdzielni bez tytułu prawnego,

czy o zwrot nienależnie uiszczonych opłat z tytułu użytkowania wieczystego

(por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r.,

III CZP 117/91, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2002 r., III CZP 21/02,

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2014 r., III CZP 33/14, OSNC 2015, nr 5,

poz. 56 i wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2013 r., I CSK 34/13, BSN

2014, nr 1 oraz z dnia 1 stycznia 2014 r., I CSK 179/13). W sferze wewnętrznej -

pomiędzy spółdzielnią mieszkaniową i jej członkami - ci ostatni są beneficjentami,

a nie uczestnikami jej działań, co wyklucza kwalifikowanie tej sfery działalności jako

działalności gospodarczej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 października

2006 r., II CNP 32/06, nie publ., z dnia 14 stycznia 2011 r., II CNP 52/10, MS 2001,

nr 4, z dnia 10 stycznia 2014 r., I CSK 179/13, nie publ. oraz uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 11 lipca 2014 r., III CZP 33/14, OSNC 2015, nr 5, poz. 56).

Biorąc pod cechy ustrojowe samych spółdzielni mieszkaniowych oraz relację

prawną łączącą spółdzielnie z jej członkami ci ostatni są nie tylko beneficjentami

działalności gospodarczej prowadzonej przez spółdzielnie mieszkaniowe, ale także to

ich ostatecznie - jako właścicieli w sensie ekonomicznym mienia spółdzielni

mieszkaniowej - dotykają skutki niepokrycia rzeczywistych kosztów wybudowania

poszczególnych lokali (domów) spółdzielczych z powodu przedawnienia roszczeń

13

spółdzielni mieszkaniowych o ich pokrycie w stosunku do tych członków spółdzielni,

którzy uiścili wkłady budowlane niepokrywające w pełni kosztów budowy.

Krótszy, od ogólnego, 3-letni termin przedawnienia omawianego roszczenia nie

służyłby ochronie interesów pozostałych członków spółdzielni mieszkaniowej.

Także więc względy aksjologiczne przemawiają przeciwko przyjęciu, że do

dochodzonego w sprawie roszczenia ma zastosowanie art. 118 in fine k.c.

Za kwalifikowaniem analizowanej w sprawie sfery aktywności spółdzielni

mieszkaniowej, jako tej, do której powinien mieć zastosowanie art. 118 in fine k.c.,

nie przemawia także wzgląd, którym kierował się ustawodawca wprowadzając

szczególną regulację skracającą termin przedawnienia roszczeń związanych

z prowadzoną działalnością gospodarczą, tj. konieczność przyspieszenia wykonania

zobowiązań w relacjach z udziałem przedsiębiorców (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 30 stycznia 2007 r., IV CSK 356/06, nie publ.). Osiągnięcie tego celu w relacji

pomiędzy spółdzielnią mieszkaniową i jej członkami nie jest tak istotne jeśli

uwzględni się, że cechą stosunku prawnego łączącego spółdzielnię mieszkaniową

z jej członkami jest jego długotrwałość, a poddanie działalności prowadzonej przez

spółdzielnie mieszkaniowe regułom racjonalności gospodarczej ma wprawdzie

prowadzić do optymalizacji osiąganych wyników ekonomicznych, ale w celu

osiągnięcia nadrzędnego celu, jakim jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych

wszystkich jej członków.

Z tych względów zarzuty naruszenia art. 118 k.c. przez jego błędną wykładnię

oraz art. 117 § 2 k.c. przez jego bezpodstawne zastosowanie były uzasadnione.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 w zw. z art. 108 § 2, art. 391 § 1 i art.

39821

k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.

eb