III CZP 91/15

Sygn. akt III CZP 91/15

UCHWAŁA

Dnia 17 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku A. W., J. W. i M. W.

przy uczestnictwie Przedsiębiorstwa Gospodarki Wodno-Ściekowej G.

sp. z o.o. w S.

o udzielenie zabezpieczenia,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 17 grudnia 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 10 września 2015 r.,

"1. Czy wskutek udzielenia przez sąd pierwszej instancji

zabezpieczenia roszczenia o stwierdzenie nieważności, ewentualnie

o uchylenie uchwał walnego zgromadzenia spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością - poprzez wstrzymanie wykonalności uchwały

o odwołaniu dotychczasowego członka zarządu oraz uchwał

o powołaniu nowego składu zarządu, uprawnionym do wniesienia

zażalenia na postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia w imieniu

spółki oraz do reprezentowania jej w postępowaniu zażaleniowym jest

zarząd w nowym czy też w dotychczasowym składzie?

2. W przypadku uznania, że wstrzymanie wykonania uchwał

powoduje odzyskanie, na czas trwania zabezpieczenia, uprawnień

przez zarząd w poprzednim składzie oraz zważywszy, że

wnioskodawcą jest członek zarządu spółki odwołany uchwałą, której

wykonalność wstrzymano - czy doręczenie odpisu postanowienia

zabezpieczającego na adres obowiązanej spółki nieposiadającej

kuratora (art. 253 § 2 k.s.h.) powoduje rozpoczęcie biegu terminu do

2

zaskarżenia postanowienia zabezpieczającego, czy też doręczenie

takie należy uznać za bezskuteczne?

3. Czy hipoteza artykułu 253 § 2 k.s.h. obejmuje także stan

faktyczny, w którym konflikt wspólników znajduje wyraz

w podejmowaniu w krótkich odstępach czasu kolejnych uchwał

zgromadzenia wspólników zmieniających skład zarządu,

kwestionowanych przez część wspólników w kolejnych

postępowaniach sądowych zmierzających do uchylenia względnie

stwierdzenia nieważności uchwał?"

podjął uchwałę:

Zarząd nie może działać za spółkę z ograniczoną

odpowiedzialnością w postępowaniu o udzielenie

zabezpieczenia, którego przedmiotem jest roszczenie osoby

odwołanej z zarządu o uchylenie lub stwierdzenie nieważności

uchwał zgromadzenia wspólników o zmianach w składzie

zarządu. W takim przypadku ma zastosowanie art. 253 § 2 k.s.h.;

odmawia podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

3

UZASADNIENIE

W dniu 20 marca 2015 r. zgromadzenie wspólników Przedsiębiorstwa

Gospodarki Wodno-Ściekowej G. Sp. z o.o. z siedzibą w S. podjęło uchwały o

odwołaniu A. W. z zarządu oraz o powołaniu K. B. w miejsce A. W. w skład zarządu,

obok dwóch pozostałych, dotychczasowych jego członków, Z. P. i M. S.

A. W., J. W. i M. W. - wspólnicy spółki - postanowili wytoczyć powództwo

przeciwko spółce o stwierdzenie nieistnienia lub nieważności albo o uchylenie

wymienionych uchwał i złożyli w związku z tym wniosek o udzielenie

zabezpieczenia ich roszczenia m.in. przez wstrzymanie wykonalności uchwał.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 31 marca 2015 r. udzielił

wnioskodawcom zabezpieczenia przez wstrzymanie wykonalności uchwał. Sąd

Okręgowy stwierdził istnienie wymaganych przesłanek: uprawdopodobnienie -

w szczególności przez wykazanie braku kworum przy podejmowaniu uchwał,

których dotyczy zabezpieczone roszczenie - przysługiwania wnioskodawcom

roszczenia podlegającego zabezpieczeniu oraz posiadanie przez wnioskodawców

interesu prawnego w udzieleniu żądanego zabezpieczenia.

Spółka (obowiązana) zaskarżyła to postanowienie.

Wnioskodawcy (uprawnieni) w odpowiedzi na zażalenie podnieśli brak

właściwej reprezentacji po stronie spółki. Wskazali, że pełnomocnictwo procesowe

do reprezentowania spółki podpisali Z. P. i M. S. W ocenie wnioskodawców nie było

to zgodne z art. 210 i 253 § 2 k.s.h., dlatego że trzeci członek zarządu, A. W., jest

wnioskodawcą. Ocena o braku właściwej reprezentacji spółki znajduje, zdaniem

wnioskodawców, potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 22

października 2009 r., III CZP 63/09 (OSNC 2010, nr 4, poz. 55).

W toku rozpoznawania zażalenia Sądowi Apelacyjnemu nasunęły się

problemy, którym dał wyraz w przytoczonych wyżej pytaniach skierowanych do

Sądu Najwyższego. Sąd Apelacyjny odnosząc się do problemów poruszonych

w tych pytaniach, zauważył, że A. W. wskutek tego, iż postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia są natychmiast skuteczne, zachował w wyniku wydanego

postanowienia o zabezpieczeniu status członka zarządu. Nie można jednak w

4

ocenie Sądu Apelacyjnego zaakceptować, aby zarząd z udziałem A. W. mógł mieć

wpływ na reprezentację spółki, skoro A. W. występuje też po drugiej stronie sporu.

Zarząd z jego udziałem mógłby nie być zainteresowany zaskarżeniem

postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia. Według uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 22 października 2009 r., III CZP 63/09, zarząd spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością nie może działać za spółkę w sprawie o uchylenie uchwały

zgromadzenia wspólników wytoczonej przez wspólnika będącego jednocześnie

członkiem zarządu pozwanej spółki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem zabezpieczenia mogą być nie tylko procesowe roszczenia

pieniężne, ale i procesowe roszczenia niepieniężne. Zgodnie z art. 755 § 1 k.p.c.,

jeżeli przedmiotem zabezpieczenia jest procesowe roszczenie niepieniężne, sąd

udziela zabezpieczenia w taki sposób, jaki stosownie do okoliczności uzna za

odpowiedni. W dalszej części tego przepisu zostały podane przykładowo możliwe

sposoby zabezpieczenia. Wymieniono tam m.in.: zabezpieczenie przez

unormowanie praw i obowiązków stron lub uczestników postępowania na czas

trwania postępowania, zabezpieczenie przez zawieszenie postępowania

egzekucyjnego lub innego postępowania zmierzającego do wykonania orzeczenia,

zabezpieczenie przez nakazanie wpisania stosownego ostrzeżenia w księdze

wieczystej lub we właściwym rejestrze. Sposoby zabezpieczenia roszczeń

niepieniężnych są określone także w przepisach szczególnych, np. według art. 268

k.s.h., sąd w celu zabezpieczenia powództwa o wyłączenie wspólnika ze spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością może z ważnych powodów zawiesić wspólnika

w wykonywaniu jego praw udziałowych.

Nie budzi wątpliwości, że także - mające niepieniężny charakter - procesowe

roszczenia o uchylenie uchwały wspólników spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością (art. 249-251 k.s.h.) oraz o stwierdzenie nieważności uchwały

wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (art. 252 k.s.h.) mogą być

przedmiotem zabezpieczenia (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2013 r., III CZP 13/13, OSNC 2014, Nr 3,

poz. 23).

5

Wywołuje jednak zastrzeżenia dopuszczona w uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 21 lipca 2010 r., III CZP 49/10 (OSNC 2011, Nr 1, poz. 7), możliwość

zabezpieczenia roszczenia o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością przez zawieszenie postępowania rejestrowego

dotyczącego wpisu zmian w składzie organów spółki. Jakkolwiek art. 755 § 1 k.p.c.

dopuszcza zabezpieczenie procesowego roszczenia niepieniężnego w każdy

sposób adekwatny w danych okolicznościach do treści tego roszczenia, to jednak

w piśmiennictwie trafnie podniesiono brak kompetencji innego sądu niż prowadzący

postępowanie rejestrowe do zawieszenia postępowania rejestrowego.

Cel przyświecający temu rozstrzygnięciu można przy tym osiągnąć w inny sposób:

przez udzielenie - jak w niniejszej sprawie - zabezpieczenia polegającego na

wstrzymaniu skuteczności zaskarżonych uchwał.

Udzielenie zabezpieczenia powództwu o uchylenie lub stwierdzenie

nieważności uchwał wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w przedmiocie zmian w składzie zarządu przez - tak jak w niniejszej sprawie -

wstrzymanie wykonalności tych uchwał należy uznać za - co do zasady -

dopuszczalne; z zastrzeżeniem jedynie natury terminologicznej - że nie chodzi tu

w istocie o wstrzymanie wykonalności zaskarżonych uchwał, lecz o wstrzymanie

ich skuteczności.

Uchwały w przedmiocie zmian w składzie zarządu wywierają skutek prawny

z chwilą podjęcia. Do wywołania przez nie skutku prawnego nie jest potrzebny

żaden inny, dodatkowy akt, w tym wpis do rejestru. Nie można więc mówić

o wykonaniu uchwały w przedmiocie zmian w składzie zarządu w sensie

oznaczającym dokonanie na jej podstawie wpisu w rejestrze lub podjęcie jakiegoś

innego działania w celu wywołania przez nią skutku prawnego. Omawiane

zabezpieczenie spowoduje wstrzymanie skuteczności uchwały. Uchwała w wyniku

udzielenia zabezpieczenia od chwili jej podjęcia aż do ustania zabezpieczenia

będzie pozostawać bez wpływu na skład zarządu. Osoba odwołana z zarządu

przez czas trwania zabezpieczenia będzie mieć nadal status członka zarządu,

a osoba powołana nie uzyska w tym czasie tego statusu, z wszystkimi tego

konsekwencjami w zakresie związanym z prowadzeniem spraw spółki

i reprezentacji spółki. Postanowienie o udzieleniu omawianego zabezpieczenia

6

zaopatrzone we wzmiankę o wykonalności (art. 743 § 2 k.p.c.) stanowi zarazem

przeszkodę do dokonania wpisu uchwalonej zmiany w składzie zarządu w rejestrze.

Choć bowiem wpis zmiany do rejestru ma jedynie charakter deklaratoryjny

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 września 2003 r., V CK 198/02), to jednak

jest wymagany przez ustawę (art. 168 k.s.h.) i ma duże znaczenie dla

bezpieczeństwa obrotu prawnego. Omawiane zabezpieczenie sprawia, że przez

czas jego trwania zaskarżona uchwała nie może stanowić podstawy wpisu

uchwalonej zmiany do rejestru.

Zabezpieczenie zastosowane w sprawie należy więc do kategorii

zabezpieczeń antycypacyjnych, polega bowiem na udzieleniu uprawnionemu

tymczasowo z wyprzedzeniem takiej ochrony, jaką ma mu zapewnić przyszłe

orzeczenie rozstrzygające o zabezpieczonym roszczeniu procesowym.

Wpływ zastosowanego zabezpieczenia podobnie jak zaskarżonych uchwał

na obsadę zarządu spółki występującej w roli obowiązanego w postępowaniu

zabezpieczającym i zarazem pozwanego w postępowaniu rozpoznawczym,

z którym związane jest orzeczone zabezpieczenie, oraz ujawniający się zarówno

w postępowaniu rozpoznawczym, jak i w postępowaniu zabezpieczającym, konflikt

interesów osób wchodzących w skład zarządu spółki z interesami przeciwników

procesowych spółki, mogący przekładać się, z uszczerbkiem dla spółki, na konflikt

interesów samej spółki z interesami osób wchodzących w skład zarządu spółki,

sprawia, że istotnego znaczenia nabiera tu kwestia, kto w postępowaniach,

mających za przedmiot takie zabezpieczenie, jest właściwy do reprezentowania

spółki występującej w roli obowiązanego; właściwość zarządu, umocowanego co do

zasady do reprezentowania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością także

w odniesieniu do czynności sądowych (art. 201 i 204 k.s.h.), wydaje się w tych

okolicznościach wysoce wątpliwa. Wskazana kwestia jest zasadniczym problemem

na tle pytań przedstawionych Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przez Sąd

Apelacyjny na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Postępowanie zabezpieczające wszczęte przed (w takim razie ma

zastosowanie art. 733 k.p.c.) lub w toku postępowania rozpoznawczego pełni

w stosunku do postępowania rozpoznawczego funkcję pomocniczą. Pozostaje

7

z nim w bezpośrednim i ścisłym związku. Ze względu na ścisły związek

postępowania o zabezpieczenie roszczenia o uchylenie lub stwierdzenie

nieważności uchwał zgromadzenia wspólników w przedmiocie zmian w składzie

zarządu, dochodzonego przez osobę, która została odwołana z zarządu,

z postępowaniem rozpoznawczym w przedmiocie uchylenia lub stwierdzenia

nieważności takich uchwał, należy kwestię reprezentacji spółki w postępowaniu

zabezpieczającym, mającym za przedmiot roszczenie o uchylenie lub stwierdzenie

nieważności uchwał wprowadzających zmiany w składzie zarządu dochodzone

przez osobę odwołaną z zarządu, rozstrzygnąć analogicznie do rozwiązania

przyjmowanego w odniesieniu do reprezentacji spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w sprawie o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał

zgromadzenia wspólników, wytoczonej przez wspólnika będącego członkiem

zarządu pozwanej spółki.

W powoływanej uchwale z dnia 22 października 2009 r., III CZP 63/09,

Sąd Najwyższy przyjął, że zarząd spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie

może działać za spółkę w sprawie o uchylenie uchwały zgromadzenia wspólników,

wytoczonej przez wspólnika będącego jednocześnie członkiem zarządu pozwanej

spółki. W uzasadnieniu uchwały wyjaśnił, że możliwość działania zarządu za

spółkę w sprawie o uchylenie uchwały zgromadzenia wspólników, wytoczonej przez

członków zarządu - wszystkich lub jedynie niektórych, choćby tylko jednego z nich -

wyłącza z wynikającej z art. 201 i 204 k.s.h. ogólnej kompetencji zarządu do

reprezentowania spółki przepis art. 253 § 2 k.s.h. Przepis ten stanowi, że jeżeli

w sporze dotyczącym uchylenia lub stwierdzenia nieważności uchwały wspólników

zarząd nie może działać za spółkę, a brak jest uchwały wspólników o ustanowieniu

pełnomocnika, sąd właściwy do rozstrzygnięcia powództwa wyznacza kuratora

spółki. W ocenie Sądu Najwyższego wyrażonej w omawianej uchwale, potencjalne

niebezpieczeństwo kierowania się przez członka zarządu w takiej sprawie własnym

interesem z uszczerbkiem dla interesów spółki sprzeciwia się działaniu zarządu

za spółkę, co oznacza, że zarząd nie może działać w rozumieniu art. 253 § 2 k.s.h.

w takiej sprawie za spółkę; spółka powinna być w takiej sprawie reprezentowana

przez pełnomocnika lub kuratora, o których mowa w art. 253 § 2 k.s.h. Artykuł 253

§ 2 k.s.h. jest wyrazem ogólniejszej myśli, znajdującej wyraz także w art. 210 k.s.h.

8

(zob. ponadto uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 października

2015 r., III CZP 57/15, nawiązujące w szerzej ujętych rozważaniach do obu tych

przepisów).

Racje przyświecające uchwale Sądu Najwyższego z dnia 22 października

2009 r., III CZP 63/09, są niewątpliwie aktualne także w przypadku spraw

o uchylenie uchwały zgromadzenia wspólników, w których wspólnik będący

jednocześnie członkiem zarządu pozwanej spółki jest jednym tylko z powodów, jak

i w przypadku wszystkich spraw o stwierdzenie nieważności uchwały zgromadzenia

wspólników, w których powodami - jedynymi lub niektórymi - są członkowie zarządu.

Wobec związku, jaki zachodzi pomiędzy postępowaniem o zabezpieczenie

procesowego roszczenia o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał

zgromadzenia wspólników w przedmiocie zmian w składzie zarządu,

dochodzonego przez osobę, która została odwołana z zarządu, a postępowaniem

rozpoznawczym w przedmiocie uchylenia lub stwierdzenia nieważności takich

uchwał, należy rozstrzygając wskazaną wyżej kwestię dotyczącą reprezentacji

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w postępowaniu zabezpieczającym

przyjąć, z tych samych przyczyn, co leżące u podstaw uchwały z dnia

22 października 2009 r., III CZP 63/09, że zarząd nie może działać za spółkę

z ograniczoną odpowiedzialnością w postępowaniu o zabezpieczenie powództwa

o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał zgromadzenia wspólników,

wytoczonego przez osobę odwołaną z zarządu samodzielnie lub wespół z innymi

osobami legitymowanymi do tego w myśl art. 250 k.s.h. lub art. 252 § 1 w związku

z art. 250 k.s.h. W przypadku mającego charakter antycypacyjny zabezpieczenia

przez wstrzymanie skuteczności zaskarżonych uchwał przyczyny te zachowują

pełną aktualność.

Mając to na względzie, rozstrzygnięto wskazaną wyżej kwestię, dotyczącą

reprezentacji spółki z ograniczona odpowiedzialnością w postępowaniu

zabezpieczającym, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.). Co do ewentualnej

nieważności postępowania z powodu braku prawidłowej reprezentacji, należy

podzielić pogląd, że jeżeli prawidłowość reprezentacji strony jest przedmiotem

sporu, strona, której ten spór dotyczy, powinna być traktowana jako właściwie

9

reprezentowana dopóty, dopóki brak prawidłowej jej reprezentacji nie zostanie

prawomocnie przesądzony.

W pozostałym zakresie pytania przedstawione Sądowi Najwyższemu przez

Sąd Apelacyjny na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. nie odpowiadały wymaganiom tego

przepisu (co do tych wymagań zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

9 kwietnia 2010 r., III CZP 17/10). Brak w części pytań zagadnień prawnych

budzących poważne wątpliwości w rozumieniu tego przepisu uzasadniał odmowę

podjęcia w tym zakresie uchwały (art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r.

o Sądzie Najwyższym, Dz.U. 2013.499 ze zm.).

eb