V CSK 228/15

Sygn. akt V CSK 228/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa Fabryk Mebli Sp. z o.o. z siedzibą

w B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o usunięcie niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze

wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 17 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 23 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania wraz z

orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2013 r. Sąd Rejonowy w B. w uwzględnieniu

powództwa Fabryk Mebli Sp. z o.o. z siedzibą w B. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym nakazał wykreślenie w dziale IV pięciu ksiąg wieczystych

prowadzonych przez Sąd Rejonowy w B. o numerach bliżej określonych w wyroku

wpisu hipoteki przymusowej na rzecz ZUS Oddział w B. w kwocie 1.723.165, 40 zł.

Podstawą wyroku był następujący stan faktyczny.

Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 19 stycznia 2012 r. powód nabył

od M. S.A. w T. nieruchomości lokalowe, z których każda obciążana jest hipoteką

przymusową zwykłą na kwotę 1.723.165, 40 zł na rzecz ZUS Oddział w B. Wpisane

w dziale IV wymienionych w wyroku ksiąg wieczystych hipoteki przymusowe zwykłe

uzyskane zostały na podstawie art. 26 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz.121, ze zm. –

dalej jako sus) w celu zabezpieczenia wierzytelność ZUS na łączną kwotę

1.723.165, 40 zł z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wobec Zakładu

Produkcyjnego B. Sp. z o.o. w B. jednego z poprzednich właścicieli nieruchomości.

Spółka B. został wykreślona z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru

Sądowego (KRS) w dniu 29 marca 2012 r. w następstwie postępowania

upadłościowego obejmującego likwidację jej majątku. Pozwany zgłosił swoje

wierzytelności do masy upadłości lecz nie uzyskał zaspokojenia.

W motywach prawnych wyroku Sąd Rejonowy wskazał, że hipoteka

należąca do wierzytelności, którą zabezpiecza wygasa w następstwie wygaśnięcia

tej wierzytelności. Powód jest dłużnikiem rzeczowym, który nabył obciążone

hipoteką przymusową nieruchomości, natomiast dłużnik osobisty Spółka B. została

wykreślona z rejestru przedsiębiorców KRS. Nie istnieje żaden następca prawny

Spółki B. przejmujący jej prawa i obowiązki. Z uwagi na brak dłużnika osobistego

wierzytelność zabezpieczona hipoteką wygasła, a w konsekwencji wygasły

zabezpieczające tę wierzytelność hipoteki przymusowe. W tej sytuacji, stan prawny

ujawniony w księgach wieczystych jest niezgodny ze stanem rzeczywistym (art. 10

3

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece tekst jedn. Dz. U. z

2013 r., poz. 707 ze zm. – dalej jako u.k.w.h.).

Sąd Okręgowy w B. zaskarżonym wyrokiem z dnia 23 października 2014 r.

oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego, nie podzielając

podniesionych w niej zarzutów naruszenia art. 65 ust. 1 i art. 94 u.k.w.h. W

rozbudowanej argumentacji prawnej opowiedział się za przeważającym w

judykaturze poglądem, zgodnie z którym wobec utraty bytu prawnego dłużnika

i braku dłużnika osobistego wierzytelność zabezpieczona hipoteką wygasa,

a skutkiem tego jest wygaśniecie zabezpieczających tę wierzytelność hipotek

przymusowych. Jednocześnie krytycznie odniósł się do odmiennego poglądu

wyrażonego w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2012 r., IV CSK

369/11 (nie publ.). Stwierdził, że w sprawie nie miał zastosowania art. 79 u.k.w.h.,

którego naruszenie zarzucał skarżący. Uznał, że nie ma podstaw prawnych do

różnicowania skutków ustania podmiotu dla wygaśnięcia wierzytelności

w zależności od charakteru zobowiązania, jako publicznego czy cywilnoprawnego,

gdyż także w wypadku zobowiązania publicznego pozbawienie go elementu

zobowiązania prowadzi do wygaśnięcia wierzytelności. Nie doszło tym samym – jak

stwierdził - do zarzucanego w apelacji naruszenia art. 59 § 1 pkt 1, 3, 4, 8

i 9 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U.

z 2012 r., poz. 749 ze zm. – dalej jako o.p.) Podkreślił, że z zasady ochrony

wierzycieli nie można wnioskować, iż wierzytelność, której dłużnikiem była osoba

prawna nie wygasa z chwilą wykreślenia tej osoby z rejestru wobec zakończenia

upadłości, jeżeli charakter tej wierzytelności jest taki, że możliwe jest jej

zaspokojenie z substratu majątkowego pozostałego po osobie prawnej np.

z zabezpieczeń tej wierzytelności na przedmiotach majątkowych osób trzecich.

Nieruchomość osoby trzeciej nie jest bowiem substratem majątku pozostałego po

osobie prawnej. Ostatecznie o odpowiedzialności decyduje istnienie wierzytelności,

a ta przestaje istnieć, gdy brak jest dłużnika.

W skardze kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego skarżący

zarzucił naruszenie art. 94 u.k.w.h. w zw. z art. 65 u.k.w.h. przez błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że utrata bytu prawnego B. sp. z o.o. przez jej wykreślenie

z KRS w wyniku przeprowadzenia postępowania upadłościowego obejmującego

4

likwidację majątku spółki powoduje wygaśnięcie hipoteki przymusowej,

zabezpieczającej wierzytelność ZUS wobec tej spółki z tytułu należności

dotyczących obowiązku uiszczenia składek na ubezpieczenie społeczne spółki, na

nieruchomości stanowiącej obecnie własność powoda, jako osoby trzeciej. W

uzasadnieniu przytoczonej podstawy, odnosząc się do kwestii wygaśnięcia

wierzytelności w kontekście wyrażonej w art. 94 u.k.w.h. zasady akcesoryjności

hipoteki, pozwany powołał się na art. 59 o.p., jako przepis szczególny określający

przyczyny wygaśnięcia zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne,

którego niezastosowanie w sprawie doprowadziło Sąd Okręgowy do błędnego

wniosku o wygaśnięciu wierzytelności pozwanego z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne w stosunku do B. sp. z o.o.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu Rejonowego w odpowiedniej części (pkt 1, 2, 3, 4, 5) i przekazanie sprawy

Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania lub uchylenie obu wyroków

i orzeczenie o oddaleniu powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z zasadą akcesoryjności hipoteki, hipoteka zależy od wierzytelności,

którą zabezpiecza. Wygaśniecie wierzytelności, zgodnie z art. 94 u.k.w.h., co do

zasady powoduje wygaśnięcie hipoteki. Z punktu widzenia tego przepisu przyczyna

wygaśnięcia wierzytelności nie ma znaczenia, nie musi to być przyczyna

cywilnoprawna.

Zagadnienie wygaśnięcia wierzytelności należy do prawa zobowiązań

regulującego materię wykonania i niewykonania zobowiązań. Natomiast

w przypadku, gdy jak w sprawie niniejszej hipoteka zabezpiecza należności

publicznoprawne dla jego rozważenia konieczne jest uwzględnienie odpowiednich

przepisów prawa publicznego. Podstawą wygaśnięcia hipoteki zabezpieczającej

należność publicznoprawną jest wygaśnięcie zobowiązania z którego należność ta

wynika.

W świetle art. 94 u.k.w.h. pierwszorzędne znaczenie dla oceny zasadności

wniesionej skargi kasacyjnej ma kwestia, czy wierzytelność z tytułu niezapłaconych

5

składek na ubezpieczenie społeczne wygasła wraz ustaniem bytu prawnego spółki

B .

Zgodnie z art. 31 sus do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio

art. 59 § 1 pkt 1, 3, 4, 8 i 9 o.p. Na podstawie art. 32 sus do składek na Fundusz

Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur

Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie ich poboru, egzekucji,

wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych,

dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach

i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców

oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek

na ubezpieczenie społeczne.

Stosownie do art. 59 § 1 pkt 1, 3, 4, 8, 9 o.p. zobowiązanie do zapłaty

składek na ubezpieczenie społeczne wygasa w całości lub w części wskutek

zapłaty, potrącenia, zaliczenia nadpłaty lub zaliczenia zwrotu składek, umorzenia

zaległości, przedawnienia. Katalog ten ma charakter zamknięty, co oznacza, że

zobowiązanie składkowe może wygasnąć tylko z powodów wymienionych w art. 59

§ 1 pkt 1, 3, 4, 8, 9 o.p. Wniosek taki nie może budzić wątpliwości w świetle

obowiązującego w prawie podatkowym nakazu wykładni ścisłej zarówno

obowiązków podatkowych jak i zwolnień podatkowych (zob. wyrok NSA z dnia

27 listopada 1997 r., SA/Łd 2682/95, nie publ., uchwała składu siedmiu sędziów

SN z dnia 11 czerwca 1996 r., III CZP 52/96, OSNC 1996, nr 9, poz. 111).

Zobowiązanie składkowe nie wygasa natomiast wskutek śmierci osoby fizycznej

albo ustania istnienia osoby prawnej lub innego podmiotu zobowiązanego do

zapłaty składek. Pogląd taki utrwalił się zarówno w doktrynie jak i judykaturze (zob.

uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 15 października 2009 r., I UZP 3/09,

OSNP 2011, nr 1-2, poz. 13, uchwała SN z dnia 11 września 2013 r., III CZP 47/13,

OSNC 2014, Nr 4, poz. 38, wyroki SN z dnia 11 maja 2006 r., I UK 271/05, OSNP

2007, nr 9-10, poz. 142 i z dnia 27 maja 2009 r., II UK 373/08, nie publ.).

Na tym tle jako błędny przedstawia się pogląd przyjęty w zaskarżonym

wyroku, że zobowiązanie do zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne wygasa

również wtedy, gdy wynika to z ogólnych zasad określających jego istotę, a skoro

6

likwidacja spółki z o.o. prowadzi do utraty przez nią podmiotowości prawnej bez

sukcesji po stronie zobowiązań, to jej zobowiązania składkowe wygasają. Utrata

bytu prawnego przez spółkę z o.o., po zaistnieniu zdarzeń wskazanych w art. 28

ust. 3 s.u.s., może jedynie uzasadniać umorzenie należności z tytułu składek

(art. 28 s.u.s. w związku z art. 59 § 1 pkt 8 o.p. i w związku z art. 31 i 32 s.u.s.).

W konsekwencji, wykreślenie spółki B. z KRS nie spowodowało wygaśnięcia

jej zobowiązań składkowych, a tym samym nie została spełniona określona w art.

94 u.k.w.h. przesłanka wygaśnięcia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką.

Za przyjętym stanowiskiem przemawia niewątpliwie cel hipoteki

zabezpieczającej należności składkowe w postaci ochrony wierzyciela.

Nie można przy tym mówić o naruszeniu równowagi między interesem wierzyciela

i dłużnika w sytuacji, gdy dłużnik rzeczowy w istocie nie wymaga szczególnej

ochrony, gdyż nabywając obciążoną nieruchomość zapłacił za nią cenę

ekwiwalentną do wartości nieruchomości, a więc uwzględniającą istniejącą

hipotekę.

Wskazać też trzeba, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

przewiduje sytuację, w której zobowiązanym z tytułu należności składkowych może

być tylko dłużnik rzeczowy nie będący dłużnikiem osobistym. Do hipoteki

zabezpieczającej należność z tytułu składek nie ma zastosowania art. 77 u.k.w.h.,

z uwagi na uregulowanie objętej nim kwestii w przepisach szczególnych art. 24 ust.

4-6 s.u.s. Zgodnie z art. 24 ust. 5 s.u.s. nie ulegają przedawnieniu należności

z tytułu składek zabezpieczonych hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie

terminu przedawnia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu

hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych

od dnia przedawnienia.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy w uwzględnieniu wniesionej skargi

kasacyjnej uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).

kc

7

eb