III CZP 77/15

Sygn. akt III CZP 77/15

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 16 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Jacek Gudowski

SSN Wojciech Katner

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Mirosława Wysocka

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2015 r.

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Wojciecha Kasztelana,

po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Prokuratora Generalnego

we wniosku z dnia 6 sierpnia 2015 r.,

"Czy roszczenie przewidziane w przepisie art. 140 § 1 k.r.o. jest

roszczeniem alimentacyjnym, czy też cywilnym roszczeniem

regresowym o prawa majątkowe?"

podjął uchwałę:

Roszczenie przewidziane w art. 140 § 1 k.r.o. nie jest

roszczeniem o świadczenie alimentacyjne.

2

UZASADNIENIE

Prokurator Generalny wskazał we wniosku, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego występują dwa przeciwstawne kierunki wykładni art. 140 § 1 k.r.o.

Według pierwszego, przewidziane w tym przepisie roszczenie ma charakter

alimentacyjny, zgodnie zaś z drugim jest to cywilne roszczenie zwrotne (regresowe).

Wyjaśnienie tej rozbieżności w wykładni art. 140 § 1 k.r.o. ma - zdaniem

Prokuratora Generalnego - znaczenie w zakresie oceny dopuszczalności

wniesienia skargi kasacyjnej, jest ona bowiem niedopuszczalna w sprawach

o alimenty (art. 3982

§ 2 pkt 1 k.p.c.), natomiast w sprawach o prawa majątkowe

jedną z przesłanek skargi kasacyjnej jest wykazanie wartości przedmiotu

zaskarżenia nie niższej niż 50 000 zł (art. 3982

§ 1 zd. 1 k.p.c.). Prokurator

Generalny podkreślił następnie, że w przepisach art. 137 § 1 i art. 140 § 2 k.r.o.

zamieszczono odrębne regulacje dotyczące przedawnienia roszczenia

o świadczenie alimentacyjne i roszczenia zwrotnego. Wprawdzie w obu wypadkach

termin przedawnienia roszczeń wynosi trzy lata, to podzielając pogląd,

że roszczenie przewidziane w art. 140 § 1 k.r.o. jest roszczeniem alimentacyjnym,

art. 140 § 2 k.r.o. byłby zbędny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 140 § 1 k.r.o. stanowi, że osoba, która dostarcza drugiemu środków

utrzymania lub wychowania, nie będąc do tego zobowiązana albo będąc

zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od

osoby zobowiązanej w bliższej lub w tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego

niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu

od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Przepis ten, mimo różnic

terminologicznych i konstrukcyjnych, odpowiada treścią art. 1221

k.z., zgodnie

z którym ten, kto dostarczał drugiemu środków utrzymania lub wychowania, nie

będąc do tego zobowiązanym albo będąc zobowiązanym dopiero w dalszej

kolejności, nabywał z mocy ustawy jego roszczenie względem osoby, na której

ciążył obowiązek alimentacyjny.

W orzeczeniu z dnia 11 września 1951 r., C 386/50 (OSNC 1952, nr 2,

3

poz. 52) Sąd Najwyższy przyjął, że roszczenie alimentacyjne, z chwilą przejścia

z mocy ustawy na inną osobę, traci swój charakter roszczenia alimentacyjnego

sensu stricto, wskutek czego nie można do niego przy egzekucji stosować

przewidzianego w art. 575 dawnego k.p.c. uprzywilejowania roszczeń

alimentacyjnych.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 kwietnia 1970 r., III CRN 41/70 (OSNCP

1971, nr 1, poz. 7) podkreślił, że charakter roszczeń zwrotnych jest inny

niż roszczeń alimentacyjnych w rozumieniu art. 128 i 135 k.r.o. Odrębny charakter

roszczeń zwrotnych w zestawieniu z roszczeniami alimentacyjnymi wyraża się

w tym, że są one roszczeniami czysto majątkowymi, co wyłącza stosowanie do nich

przepisów prawa rodzinnego i kodeksu postępowania cywilnego, odnoszących się

do alimentów. Jednocześnie, jakkolwiek jest to roszczenie cywilne czysto

majątkowe, to jednak jego granice wyznacza nie tylko wysokość spełnionego

świadczenia, ale wspomniane już kryteria, na których opiera się unormowanie

art. 135 § 1 k.r.o.

W wyroku z dnia 13 stycznia 1982 r., III CRN 301/81 (OSNCP 1982, nr 5-6,

poz. 90) Sąd Najwyższy stwierdził, że przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie z art.

140 k.r.o. jest czysto majątkowe roszczenie cywilne i w związku z tym

niewyposażone w przywileje przysługujące roszczeniom alimentacyjnym.

Według postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 2001 r., I CKN

1180/00 (OSNC 2001, nr 7-8, poz. 112), nie budzi wątpliwości, że przewidziane

w art. 140 k.r.o. roszczenia regresowe osoby, które dostarczyła uprawnionemu do

alimentów środków utrzymania zamiast zobowiązanego do świadczeń

alimentacyjnych, są roszczeniami czysto majątkowymi, odmiennymi od roszczeń

alimentacyjnych. Oznacza to, że do roszczeń zwrotnych nie mają zastosowania

przepisy materialnoprawne i procesowe dotyczące uprzywilejowania roszczeń

alimentacyjnych.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 17 stycznia 2002 r., III CZP 77/01

(OSNC 2002, nr 11, poz. 139) uznał, że przy zróżnicowanych poglądach doktryny

i orzecznictwa co do charakteru rozważanego roszczenia, dominuje ten, w myśl

którego roszczenie z art. 140 k.r.o. jest cywilnoprawnym roszczeniem majątkowym,

4

mającym charakter zwrotny, nie alimentacyjny. Do roszczeń tych nie mają

zastosowania przepisy materialnoprawne i procesowe odnoszące się do alimentów.

Pogląd o alimentacyjnym charakterze roszczenia, o którym mowa w art. 140

§ 1 k.r.o., został natomiast wypowiedziany uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego (zasada prawna) z dnia 29 stycznia 1954 r., I C 3074/52 (OSNCK

1955, nr 4, poz. 68), zgodnie z którą roszczenie z art. 1221

k.z. o zwrot

kosztów utrzymania lub wychowania stanowi roszczenie alimentacyjne

w rozumieniu art. 28, 153 § 5, 209 § 3, 236 § 2, 329 § 2 pkt 2 i 644 § 2 dawnego

k.p.c., jak również roszczenie majątkowe ze stosunków rodzinnych w rozumieniu

art. 380 § 2 dawnego k.p.c. Wskazał m.in., że na tle art. 28 dawnego k.p.c., którego

odpowiednikiem jest obecnie art. 32 k.p.c., zarysowuje się szczególnie wyraziście

przydatność społeczna stosowania do roszczeń regresowych poprzez art. 1221

k.z.

części norm procesowych dotyczących roszczeń alimentacyjnych. Inne stanowisko

w tym przypadku prowadziłoby do nader niepożądanych społecznie skutków.

W wyniku rozgraniczenia tych dwóch kategorii roszczeń dochodzenie zwrotu

wyłożonych kosztów utrzymania i wychowania byłoby utrudnione. Należy mieć na

uwadze, że w praktyce w znakomitej większości przypadków w grę wchodzą

roszczenia regresowe matki dziecka względem ojca, niewywiązującego się

ze swego obowiązku alimentacyjnego. W sprawach tego typu, gdy pozwy

wnoszone są bez udziału adwokata, z reguły nie rozróżnia się żądania alimentów

na rzecz dziecka na przyszłość od żądania zwrotu na rzecz matki poniesionych

przez nią kosztów utrzymania za okres poprzedzający wytoczenie powództwa.

Zazwyczaj dopiero sąd w drodze wyjaśnień wpływa na dokładne sprecyzowanie

żądań, zwłaszcza pod względem podmiotowym. W razie przyjęcia, że roszczenia

regresowe przewidziane w art. 1221

k.z. nie stanowią roszczeń alimentacyjnych

w rozumieniu art. 28 dawnego k.p.c., roszczenia matki o zwrot wyłożonych kosztów

utrzymania nie mogłyby być dochodzone w sądzie właściwym dla powoda,

co powodowałoby konieczność bądź wytoczenia dwóch odrębnych spraw w dwóch

różnych sądach, bądź rezygnacji z uprawnień wynikających z art. 28 dawnego k.p.c.

i wytoczenia jednego powództwa łącznego w sądzie właściwym dla pozwanego.

Pogląd ten został potwierdzony w zmienionym stanie prawnym w uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 6 października 1967 r., III CZP 63/67 („Ruch Prawniczy,

5

Ekonomiczny i Socjologiczny” 1968, nr 1, s. 334), według której roszczenie matki

dziecka przeciwko jego ojcu o zwrot kosztów utrzymania i wychowania dziecka,

oparte na przepisie art. 140 k.r.o., stanowi roszczenie alimentacyjne w rozumieniu

art. 32 k.p.c. Sąd Najwyższy podkreślił m.in., że jakkolwiek roszczenie regresowe

nie jest roszczeniem alimentacyjnym sensu stricto, to jednak ze względu na

ścisły związek istniejący miedzy tymi roszczeniami sam tekst ustawy nie przekreśla

możliwości zaliczenia do roszczeń, objętych uprzywilejowaną sytuacją z art. 32

k.p.c., roszczeń przewidzianych w art. 140 § 1 k.r.o. Za takim rozwiązaniem

przemawiają bardzo silne względy celowościowe, przedstawione w uchwale z dnia

29 stycznia 1954 r., I C 3074/52.

Późniejsze wypowiedzi Sądu Najwyższego dotyczące charakteru prawnego

roszczenia przewidzianego w art. 140 § 1 k.r.o. wiążą się z zagadnieniem

dopuszczalności skargi kasacyjnej w sprawach dotyczących tego roszczenia.

Zgodnie z art. 3982

§ 2 pkt 1 k.p.c., skarga kasacyjna jest niedopuszczalna

w sprawach o alimenty. Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że „sprawą o alimenty”

w rozumieniu tego przepisu jest również sprawa o roszczenie regresowe,

przewidziane w art. 140 k.r.o. W postanowieniu z dnia 24 lutego 1999 r., III CZ

179/98 (OSP 2000, nr 7-8, poz. 114) Sąd Najwyższy podkreślił m.in., że rozważane

roszczenie pozostaje w ścisłym związku z zakresem obowiązku alimentacyjnego

zobowiązanego do alimentacji, bowiem roszczenie regresowe względem tego

zobowiązanego zależy od istnienia po jego stronie obowiązku alimentacyjnego

i zakresu tego obowiązku. Natomiast w niepublikowanych postanowieniach z dnia

28 maja 2013 r., V CZ 6/13, z dnia 19 listopada 2014 r., III CSK 273/14 i z dnia

5 marca 2015 r., V CZ 125/14, Sąd Najwyższy, powołując się na postanowienie

z dnia 24 lutego 1999 r., III CZ 179/98, przyjął, że roszczenie przewidziane w art.

140 k.r.o. ma charakter roszczenia alimentacyjnego.

W piśmiennictwie i orzecznictwie przyjmuje się, że stosunek alimentacyjny

jest stosunkiem prawnorodzinnym o charakterze zobowiązaniowym. W uchwale

z dnia 24 lutego 2011 r., III CZP 134/10 (OSNC 2011, nr 11, poz. 118)

Sąd Najwyższy stwierdził, że konkretny obowiązek alimentacyjny powstaje w razie

spełnienia się ustawowych przesłanek alimentacji. W ramach tego stosunku

zobowiązaniowego między określonymi indywidualnie osobami, uprawnionemu

6

przysługuje roszczenie o alimenty (wierzytelność) o alimenty, a zobowiązany -

dłużnik ma obowiązek spełnić odpowiadające mu świadczenie alimentacyjne (dług).

W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 24 maja 1990 r., III CZP 21/90 (OSNCP

1990, nr 10-11, poz. 128) Sąd Najwyższy przyjął, że obowiązek alimentacyjny

należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swoje źródło należy

do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu

zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na

różnorakich świadczeniach, oraz obejmuje dostarczanie środków utrzymania,

a w razie potrzeby także środków wychowania.

Obowiązek alimentacyjny jest instytucją prawa rodzinnego i opiekuńczego,

uregulowaną zwłaszcza w przepisach art. 128 - 1441

k.r.o. znajdujących się

w Tytule II „Pokrewieństwo i powinowactwo” Dziale III „Obowiązek alimentacyjny”.

Jest to obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę możliwości także

środków wychowania, który obciąża krewnych w linii prostej i rodzeństwo (art. 128

k.r.o.). Na treść konkretnego stosunku alimentacyjnego składają się obowiązek

alimentacyjny oraz odpowiadające mu roszczenie alimentacyjne. Przedmiotem tego

stosunku jest świadczenie alimentacyjne. Określenia te zostały zamieszczone

w szczególności w następujących przepisach: „obowiązek alimentacyjny” - w art. 61,

125 § 1, art. 128 - 132, art. 138, 139, 144 § 3 i art. 1441

k.r.o., art. 446 § 2, art. 6882

,

896, 897, 916 § 1, art. 938 i 966 k.c. oraz art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c., „roszczenie

alimentacyjne” – w art. 444, 739 § 2, art. 754 i 831 § 1 pkt 5 („roszczenie z tytułu

alimentów”) k.p.c., art. 146 ust. 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo

upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 233 ze zm.; dalej: „Pr.up.”) i art. 96

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 1025 ze zm.; dalej: „u.k.s.c.”),

„świadczenie alimentacyjne” - w art. 133, 134, 135 § 1, art. 136, 137 § 1, art. 140

§ 1, art. 144 § 1 i 2 k.r.o., art. 691 § 1 k.c., art. 824 § 3, art. 833 § 6, art. 845 § 2a

i art. 1081 - 1088 k.p.c. oraz art. 249 ust. 4 Pr.up. W innych przepisach wspomina

się o „zobowiązaniu alimentacyjnym” (art. 343 ust. 2 Pr.up.), „zobowiązaniu

o charakterze alimentacyjnym” (art. 370f ust. 2, art. 49121

ust. 2 Pr.up.), „alimentach”

(art. 4452

, 833 § 6, art. 890 § 2 i 21

, art. 920 i 940 pkt 3 k.p.c. oraz przepisy ustawy

z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jedn. tekst:

7

Dz.U. z 2015 r., poz. 859 ze zm.), „należnościach alimentacyjnych” (art. 334 § 4

i art. 1025 § 1 pkt 2 k.p.c., art. 342 ust. 1 pkt 1, art. 344 ust. 1 i art. 346

ust. 1 Pr.up.). Szczególne zróżnicowanie terminologiczne występuje w przepisach

procesowych: „powództwo o alimenty” (art. 137 § 2 k.r.o.), „powództwo

o roszczenie alimentacyjne” (art. 32 k.p.c.), „sprawa o alimenty” (art. 17 pkt 4, art.

61 § 1 pkt 1, art. 3982

§ 2 pkt 1, art. 445 § 1 i 2, art. 753 § 1, art. 11033

§ 1 i 2 oraz

art. 1157 k.p.c.), „sprawa o roszczenie alimentacyjne” (art. 87 § 3, art. 144 § 1 i art.

193 § 21

k.p.c.), „sprawa alimentacyjna” (art. 79512

, 79513

, 11442

i 115314

pkt 5

k.p.c.), „sprawa o obniżenie alimentów” (art. 96 ust. 1 pkt 2 u.k.s.c.) i „zasądzenie

alimentów” (art. 333 § 1 pkt 1 i art. 335 § 1 k.p.c.).

W uchwale z dnia 24 lutego 2011 r., III CZP 134/10, Sąd Najwyższy wskazał,

że obowiązek alimentacyjny, obok realizacji celu ekonomicznego, jakim jest

zapewnienie uprawnionemu niezbędnych środków materialnych pozwalających

zaspokoić jego potrzeby, służy kształtowaniu właściwych, z punktu widzenia

powszechnie akceptowanych w społeczeństwie wzorców, zasad postępowania

w rodzinie, wpływa na umocnienie łączących rodzinę więzi i kształtuje wzajemne

relacje między jej członkami. Realizacja tych celów jest możliwa jedynie w relacji

między osobami, z kręgu uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji, które

określają przepisy kodeksu rodzinnego opiekuńczego. Następnie podkreślił,

że obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy ustawy między osobami połączonymi

węzłem rodzinnym oraz między innymi osobami, które określa kodeks rodzinny

i opiekuńczy, wyznaczający zamknięty krąg osób, które obciąża ten obowiązek.

Sąd Najwyższy stwierdził zatem wyraźnie, że przepisy kodeksu rodzinnego

opiekuńczego określają krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji,

przy czym osoby te są połączone węzłem rodzinnym. Obowiązek alimentacyjny

zależy więc od istnienia więzi prawnorodzinnej między wierzycielem i dłużnikiem

alimentacyjnym.

Analiza art. 140 § 1 k.r.o. prowadzi natomiast do wniosku, że pomiędzy

wierzycielem a dłużnikiem regresowym może w ogóle nie istnieć więź

prawnorodzinna. Jeżeli zaś nawet taka więź istnieje, to u podstawy żądania

zwrotu nie leży taka więź, ale fakt spełnienia świadczenia alimentacyjnego.

Obowiązek alimentacyjny nie może natomiast wynikać ze spełnienia świadczenia

8

przez wierzyciela regresowego. Jeżeli jeden z rodziców spełnia obowiązek

alimentacyjny ciążący na drugim, to nie powstaje między nimi stosunek

alimentacyjny. Stosunek taki istnieje pomiędzy każdym z rodziców a ich wspólnym

małoletnim dzieckiem.

Charakter prawny uprawnień i obowiązków alimentacyjnych został

wyjaśniony w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2011 r.,

III CZP 134/10. Sąd Najwyższy wskazał, że prawa i obowiązki alimentacyjne mają

charakter ściśle osobisty, a co za tym idzie nie są przenoszalne tak inter vivos,

jak i mortis causa (art. 139 k.r.o.). Podkreślił, że wierzytelności alimentacyjne nie

mogą być umorzone przez potrącenie (art. 505 k.c.), nie mogą być przedmiotem

egzekucji (art. 831 § 1 pkt 3 k.p.c.) i zastawu (art. 327 k.c.). Niedopuszczalne jest

zrzeczenie się prawa do alimentów. Wierzytelność o zapłatę wymagalnych

świadczeń alimentacyjnych nie może być też przedmiotem przelewu (art. 509 § 1

k.c.). Nie budzi wątpliwości, że wspomniane ograniczenia nie dotyczą roszczenia

uregulowanego w art. 140 § 1 k.r.o.

Istotną cechą roszczenia alimentacyjnego jest przedmiot świadczenia,

którym jest dostarczanie środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków

wychowania osobie uprawnionej, a nie zapłata (art. 128 k.r.o.). Przedmiotem

roszczenia regresowego nie jest natomiast zapewnienie utrzymania (tym bardziej

zaś wychowania) wierzyciela regresowego, ale zapłata świadczenia, które uiścił

wierzyciel regresowy. W wypadku roszczenia regresowego świadczenie

ma wyłącznie postać świadczenia pieniężnego. Obowiązek przewidziany w art. 140

§ 1 k.r.o. nie może, w przeciwieństwie do obowiązku alimentacyjnego, zostać

spełniony „w naturze”.

Zakres obowiązku alimentacyjnego został wyznaczony przez przepisy

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a orzeczenie sądu lub umowa określają

wysokość alimentów. W wypadku roszczenia regresowego zakres świadczenia

zależy przede wszystkim od wysokości spełnionego świadczenia alimentacyjnego.

W piśmiennictwie trafnie stwierdzono, że powód nie może w trybie roszczeń

zwrotnych (regresowych) żądać od pozwanego więcej aniżeli wynosi wartość

spełnionych przez powoda świadczeń ani nie może żądać zapłaty sumy wyższej

9

aniżeli wartość świadczeń, do których spełnienia była zobowiązana osoba,

względem której dochodzi roszczeń na podstawie art. 140 k.r.o.

W art. 135 § 1 k.r.o. zostały wskazane przesłanki, od których zależy zakres

obowiązku alimentacyjnego. Pierwszą przesłankę stanowią usprawiedliwione

potrzeby uprawnionego. Świadczenie alimentacyjne co do zasady ma charakter

przejściowy i służy usamodzielnieniu osoby uprawnionej. Drugą przesłankę

wpływającą na zakres świadczeń alimentacyjnych stanowią majątkowe możliwości

zobowiązanego. Określenie takich możliwości wymaga ustalenia wysokości

comiesięcznych dochodów, np. z tytułu wynagrodzenia za pracę. W procesie

regresowym oczywiście nie mają znaczenia usprawiedliwione potrzeby wierzyciela

regresowego. Wysokość świadczenia regresowego zależy zaś od wysokości

alimentów, jakie przysługują uprawnionemu względem dłużnika regresowego.

Stosunek alimentacyjny ma charakter ciągły oraz powstaje z mocy prawa,

niezależnie od woli stron. Powstanie ex lege konkretnego stosunku

alimentacyjnego stanowi następstwo takich zdarzeń, jak zawarcie małżeństwa,

urodzenie lub przysposobienie oraz jest związane ze spełnieniem ustawowych

przesłanek, tj. usprawiedliwionej potrzeby po stronie uprawnionego oraz możliwości

zarobkowych i majątkowych po stronie dłużnika alimentacyjnego (art. 135 § 1 k.r.o.).

W sytuacji określonej w art. 140 k.r.o. stosunek prawny powstaje natomiast z chwilą

spełnienia świadczenia alimentacyjnego zamiast osoby zobowiązanej i oczywiście

nie ma zatem charakteru ciągłego.

W piśmiennictwie trafnie podkreśla się, że obowiązek alimentacyjny ma

charakter wzajemny, co oznacza, iż osoby związane stosunkiem alimentacyjnym

z racji węzła rodzinnego są jednocześnie uprawnione i zobowiązane do

dostarczania alimentów w wypadku wystąpienia ustawowych przesłanek.

Takiego charakteru nie ma obowiązek przewidziany w art. 140 k.r.o., który wynika

ze stosunku łączącego wierzyciela i dłużnika regresowego. Spełnienie świadczenia

regresowego prowadzi zaś do wygaśnięcia stosunku prawnego.

Zgodnie z art. 138 k.r.o., w razie zmiany stosunków można żądać zmiany

orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Przepis ten

oczywiście nie ma zastosowania do roszczenia regresowego.

10

Według art. 133 § 1 k.r.o., rodzice są obowiązani do świadczeń

alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się

samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie

kosztów jego utrzymania i wychowania. Zgodnie z art. 133 § 2 k.r.o., poza

powyższym wypadkiem, uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten,

kto znajduje się w niedostatku. Pozostawanie w niedostatku stanowi więc

przesłankę powstania obowiązku alimentacyjnego wobec osób uprawnionych,

z wyjątkiem dzieci. Przesłanka niedostatku wierzyciela regresowego pozostaje

jednak poza kognicją sądu rozpoznającego sprawę o zwrot świadczenia, który

należy się niezależnie od tego, czy wierzyciel regresowy pozostaje w niedostatku.

Na odrębność roszczeń o świadczenia alimentacyjne i roszczeń

regresowych wskazują też odrębne regulacje dotyczące terminów przedawnienia

zamieszczone odpowiednio w art. 137 § 1 i w art. 140 § 2 k.r.o.

W art. 753 § 1 k.p.c. została wprowadzona szczególna regulacja dotyczącą

zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych, zgodnie z którą w sprawach o alimenty

zabezpieczenie może polegać na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty

uprawnionemu jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej,

a podstawę zabezpieczenia stanowi jedynie uprawdopodobnienie istnienia

roszczenia (art. 243 k.p.c.). Taki sposób zabezpieczenia nie ma zastosowania

w sprawie o zwrot roszczenia regresowego, o którym mowa w art. 140 k.r.o.

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego ułatwiają egzekucję roszczeń

o świadczenia alimentacyjne (art. 1081-1088). Mają one wyjątkowy charakter,

co wyłącza ich stosowanie w drodze analogii do egzekucji innych należności

niż alimentacyjne, w tym również wynikających z roszczeń regresowych.

W konkluzji należy zatem przyjąć, że roszczenie przewidziane w art. 140 § 1

k.r.o. nie jest roszczeniem o świadczenie alimentacyjne.

Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela natomiast jednolite

stanowisko, że „sprawą o alimenty” w rozumieniu art. 3982

§ 2 pkt 1 k.p.c. jest

również sprawa o roszczenie regresowe, przewidziane w art. 140 k.r.o. Należy

w związku z tym podkreślić, że Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lutego

1999 r., III CZ 179/98, nie twierdził, że rozważane roszczenie jest roszczeniem

11

o świadczenie alimentacyjne, ale przyjął, iż sprawa, której przedmiotem jest spór

matki dziecka z jego ojcem o wysokość roszczenia regresowego, jest „sprawą

o alimenty” w rozumieniu dawnego art. 393 pkt 2 k.p.c., którego odpowiednikiem

jest obecnie art. 3982

§ 2 pkt 1 k.p.c. Wynika z tego, że pojęcie „sprawy o alimenty”

obejmuje zarówno dochodzenie roszczeń o świadczenia alimentacyjne, jak

i roszczeń regresowych, o których mowa w art. 140 § 1 k.r.o. Skoro bowiem

ustawodawca wyraźnie wyłączył dopuszczalność wniesienia skargi kasacyjnej

w „sprawie o alimenty”, to nie znajdowałoby racjonalnej podstawy twierdzenie,

że ograniczył to wyłącznie do sprawy o świadczenie alimentacyjne i umożliwił w ten

sposób wniesienie takiej skargi w sprawie dotyczącej roszczenia regresowego.

Stanowisko zajęte w niniejszej uchwale nie narusza też wykładni art. 32

k.p.c., przyjętej w uchwałach Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1954 r., I C

3074/52, i z dnia 6 października 1967 r., III CZP 63/67, za którą przemawiają ważne

względy społeczne.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie

prawne, jak w uchwale.