IV CSK 149/15

Sygn. akt IV CSK 149/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. Z.

przeciwko T. Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 lipca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Okręgowego w G., którym zostało oddalone jego powództwo o zapłatę kwoty

750.000 zł z tytułu pożyczki.

Sąd Apelacyjny, po przeprowadzeniu dodatkowego postępowania

dowodowego, zaakceptował stanowisko Sądu pierwszej instancji, że materiał

dowodowy nie daje podstaw do ustalenia, że powód pożyczył pozwanemu kwotę

750.000 zł. Wskazał, że wymóg powinności stwierdzenia pismem umowy pożyczki,

o którym mowa w art. 720 § 2 k.c. jest spełniony również wtedy, gdy istnieje pismo

potwierdzające zawarcie takiej umowy pochodzące od obu stron lub przynajmniej

od strony pozwanej albo osoby trzeciej. Wobec oświadczenia stron, że opinia

z zakresu badania dokumentów sporządzona w sprawie Ds. - …/11 nie budzi

wątpliwości, uznał ustalenia w niej poczynione za bezsporne i nie naruszające

zasady bezpośredniości. Złożone przez powoda oświadczenie pozwanego

o uznaniu długu z dnia 1 lutego 2011 r. jest kopią dokumentu nie kwalifikującą się

do oceny, czy zostało w całości sporządzone przez pozwanego i nie może być

wystarczające do potwierdzenia zawarcia umowy pożyczki. Jedyny napis dający się

niewątpliwie przypisać pozwanemu, to „zaciągniętej pożyczki” oraz parafa złożona

w ciągu tego napisu. Wyjaśnienie powoda przyczyn umieszczenia tego napisu na

kopii a nie oryginale, nie zostało potwierdzone jakimikolwiek dowodami. Analiza

materiału dowodowego nie usunęła, w ocenie Sądu drugiej instancji, wątpliwości co

do przyjęcia domniemania faktycznego wywodzonego przez powoda z okoliczności

nie uzyskania przez powoda i świadka B. wystarczającego kredytu na zakup

nieruchomości od powoda, istnienia na kopii autentycznych zapisów wskazanych

wyżej i brak widocznych śladów montażu. Wprawdzie obraz dokumentu jest zgodny

z rękopisami porównawczymi pozwanego ale personalne ustalenie wykonawstwa

rękopisów wymaga dostarczenia oryginału dokumentu. Budzą również wątpliwości

okoliczności udzielenia pożyczki przez powoda, który nie miał własnych środków

i pożyczyć miał pieniądze z ceny wpłaconej przez pozwanego ze środków

z kredytu zaciągniętego na zakup nieruchomości. Nie jest jasne, dlaczego powód

sprzedawał nieruchomość osobom nie posiadającym wystarczających środków

pieniężnych. Ponadto pożyczka miałaby być spłacona w ciągu dwóch miesięcy,

3

przy czym nie wiadomo z jakich środków miałaby być spłacona skoro pozwany nie

był w stanie uzyskać odpowiednio wysokiego kredytu, jak również pozwany nie

żądał ustanowienia adekwatnego zabezpieczenia a twierdził, że przed jej

udzieleniem nie znał sytuacji finansowej pozwanego.

Sąd Apelacyjny wskazał, że istotą domniemania faktycznego jest to, że jego

podstawę stanowią okoliczności udowodnione, a wniosek dotyczy jedynie ustalenia

faktu, którego nie udało się wykazać w wystarczający sposób przy pomocy

dostępnych dowodów, natomiast w tej sprawie podstawę domniemania miałyby

stanowić budzące wątpliwości twierdzenia powoda.

W skardze kasacyjnej powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. oraz

382 w zw. z 391 § 1 k.p.c. wskazując, że naruszenie to miało istotny wpływ na

wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 391 k.p.c. może stanowić uzasadnioną podstawę kasacyjną jedynie

wtedy, gdy skarżący wykaże, że z powodu wadliwości uzasadnienie uniemożliwia

Sądowi Najwyższemu sprawdzenie prawidłowości orzeczenia. Taka sytuacja

zachodzi, jeżeli uzasadnienie kwestionowanego orzeczenia nie ma wszystkich

wymaganych elementów, bądź zawiera braki uniemożliwiające kontrolę kasacyjną

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2010 r., III CSK 120/09, wyrok

z dnia 25 stycznia 2010 r., I UK 244/09, nie publ.).

Stosownie do art. 328 § 2 k.p.c., uzasadnienie wyroku powinno zawierać

wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów,

które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł i przyczyn, dla

których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, W związku

z art. 391 § 1 k.p.c. przepis ten ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu

apelacyjnym. Odpowiednie stosowanie art. 328 § 2 k.p.c. do uzasadnienia

orzeczenia sądu drugiej instancji oznacza, że uzasadnienie to nie musi zawierać

wszystkich elementów uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji; sąd

odwoławczy obowiązany jest zamieścić w uzasadnieniu takie elementy, które ze

4

względu na treść apelacji i zakres rozpoznania, są potrzebne do rozstrzygnięcia

sprawy.

Przy ocenie zarzutu naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. nie

można pominąć, że w przyjętym w polskim porządku prawnym modelu apelacji

pełnej, postępowanie przed sądem drugiej instancji jest kontynuacją postępowania

pierwszoinstancyjnego. To oznacza, że sąd odwoławczy jest sądem

merytorycznym, który powinien za każdym razem poczynić własne ustalenia

faktyczne i na ich podstawie dokonać oceny prawnej powództwa. Nie może on

więc ograniczyć się wyłącznie do kontroli wyroku wydanego przez sąd pierwszej

instancji. Na sądzie drugiej instancji spoczywa zatem, podobnie jak na sądzie

pierwszej instancji, obowiązek sporządzenia uzasadnienia wyroku zawierającego

wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów,

które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których

innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie

podstawy prawnej wyroku i z przytoczeniem przepisów prawa. Dokonanie przez

sąd odwoławczy ustaleń faktycznych jest niezbędne do ustalenia podstawy

prawnej wyroku, a więc doboru właściwego przepisu prawa materialnego, jego

wykładni oraz podjęcia aktu subsumcji (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55).

Stosowany jest w orzecznictwie sposób wskazania przez Sąd drugiej instancji

zaakceptowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia polegający na stwierdzeniu,

że podziela on ustalenia faktyczne Sądu drugiej instancji i przyjmuje je za własne,

z tym że kwestia ta nie może pozostawać w sferze domysłów lecz musi

jednoznacznie wynikać z uzasadnienia orzeczenia.

Jak wskazano wyżej, uchybienie wymaganiom określonym w art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może być ocenione jako mogące mieć wpływ na

wynik sprawy tylko wyjątkowo, gdy braki w uzasadnieniu są tak znaczące, że

uniemożliwiają kontrolę kasacyjną zaskarżonego orzeczenia. Zważywszy na treść

uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia nie można odeprzeć zarzutu skarżącego,

że taka wyjątkowa sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie, Sąd Apelacyjny w ogóle

nie wskazał bowiem podstawy faktycznej swojego wyroku, a jedynie odniósł się do

zagadnienia prawidłowości oceny dowodów. Podstawa faktyczna nie została

5

też ustalona przez Sąd pierwszej instancji, co powinno skutkować bądź

orzeczeniem kasatoryjnym, bądź dokonaniem tych ustaleń w toku postępowania

apelacyjnego.

Kwestią sporną pomiędzy stronami było, czy została zawarta umowa

pożyczki. Nie wiadomo jednak jakie były okoliczności faktyczne dotyczące

stosunków stron, zarówno osobistych, jak i obligacyjnych. Jedynie z fragmentów

uzasadnienia dotyczących oceny dowodów i treści skargi kasacyjnej można się

domyślać, że strony łączyła umowa spółki, zawarły umowę sprzedaży

nieruchomości, osobą uczestniczącą w tych stosunkach prawnych była osoba

trzecia, przeciwko tej osobie też było wytoczone powództwo o zapłatę na podstawie

dokumentu prywatnego, toczyło się postępowanie karne z wniosku tej osoby

i pozwanego. Nie wiadomo również jaka była przyczyna nieprzedstawienia przez

powoda oryginału dokumentu złożonego jako dowód zawarcia umowy. Rozważania

Sądu odnoszą się wyłącznie do oceny wiarygodności dowodu w postaci

oświadczenia o uznaniu długu z dnia 11 lutego 2011 r., natomiast brak odniesienia

do innych dowodów, w tym dowodu z przesłuchania stron i świadka B.

w kontekście okoliczności faktycznych, o których strony zeznały, a których Sąd nie

ustalił. Nie jest wystarczające stwierdzenie, że świadek przedstawił „zupełnie inne

okoliczności sprawy" bez wskazania, jakie Sąd ustala okoliczności i na podstawie

jakich dowodów oraz dlaczego konkretne okoliczności wskazane przez świadka,

który miał być stroną umowy pożyczki, nie są wiarogodne, zwłaszcza że nie ma

ustaleń jakie zeznania świadek składał w toku postępowania wytoczonego

przeciwko niemu przez powoda. Z tych względów zasadny jest też zarzut

naruszenia art. 382 w zw. z 391 § 1 k.p.c., bo poza powołaniem wskazanego wyżej

oświadczenia i opinii sporządzonej w sprawie Ds. …/11 nie zostały wskazane

żadne dowody przeprowadzone w sprawie, w tym w postępowaniu apelacyjnym,

a sposób oceny zeznań świadka B. jest równoznaczny z pominięciem tego

dowodu. Występujące na tle uzasadnienia zaskarżonego wyroku istotne i nie

dające się usunąć w postępowaniu kasacyjnym wątpliwości dotyczące podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia powodują, że w tym stanie procesowym przedwczesne

było dokonanie przez Sąd drugiej instancji oceny prawnej w świetle art. 6 k.c.

Wyrok oparty musi być na ustaleniu faktów i ocenie ich z punktu widzenia

6

przepisów prawa a nie na przypuszczeniach zarówno co do faktów jaki i przepisów,

które mogą znaleźć zastosowanie do ich oceny. Reasumując, nieustalenie

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia nie pozwala odeprzeć zarzutu, że zaskarżony

wyrok został wydany z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

i 108

§ 1 k.p.c.

eb