III ZS 10/15

Sygn. akt III ZS 10/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jolanta Frańczak

SSN Maciej Pacuda

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z wniosku Ministra Sprawiedliwości

na uchwałę Krajowej Rady Komorniczej

w przedmiocie wniosku o uchylenie uchwały Krajowej Rady Komorniczej Nr 1460/V

z dnia 15 września 2015r.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 15 grudnia 2015 r.,

uchyla zaskarżoną uchwałę i sprawę przekazuje do

ponownego rozpoznania Krajowej Radzie Komorniczej.

UZASADNIENIE

Krajowa Rada Komornicza w dniu 15 września 2015 r. w uchwale nr 1460/V

na podstawie art. 85 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (dalej również jako „ustawa o komornikach”;

jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 790 ze zm.) stwierdziła, że:

2

„W związku z wydaniem w dniu 9 czerwca 2015 r. Interpretacji Ogólnej Nr

PTI.050.1.2015.LJU.19, w której Minister Finansów uznał, iż komornicy sądowi

powinni zostać uznani za podatników podatku od towarów i usług (podatku VAT) w

zakresie wykonywanych przez nich czynności egzekucyjnych, Krajowa Rada

Komornicza uznaje, że wskazana interpretacja jest niezgodna z art. 2 i 217

Konstytucji RP. Z zasady demokratycznego państwa prawa urzeczywistniającego

zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji) wynika bowiem, że ochrona

zaufania obywatela do państwa i prawa opierać się winna na pewności prawa, czyli

takim zespole jego cech, które zapewniają jednostce bezpieczeństwo prawne -

umożliwiają jej decydowanie o swoim postępowaniu w oparciu o możliwie pełną

znajomość przesłanek działania organów państwowych oraz konsekwencji

prawnych, jakie ich działania mogą za sobą pociągać (tak np. TK w wyroku z dnia

15 lutego 2005 r., K 48/04). Konstytucyjny wymóg ustawowej regulacji podatkowej

(art. 217 Konstytucji) implikuje nie tylko wyłączność drogi ustawowej w nakładaniu

podatków, ale także nakaz szczególnej precyzji przy określaniu podmiotów

opodatkowania, przedmiotów opodatkowania oraz stawek podatkowych (tak np. TK

w wyroku z dnia 27 listopada 2007 r., SK 39/06). Podejście zaprezentowane przez

Ministra Finansów, w zakresie w jakim nie uznaje komorników za podmiot

wyłączony z opodatkowania podatkiem od towarów i usług (podatkiem VAT) na

gruncie art. 15 ust. 6 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

(Dz.U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054 ze zm.) jest niezgodne z ww. zasadami

Konstytucji, w szczególności z art. 217, poprzez próbę de facto obejścia ustawowej

drogi w określaniu podmiotów opodatkowania.

Mając powyższe na względzie, Krajowa Rada Komornicza rekomenduje

komornikom sądowym występowanie do właściwych organów z wnioskami o

ustalenie istnienia podstaw prawnych do uznania ich za podatnika podatku od

towarów i usług (podatku VAT) w drodze interpretacji indywidualnych.

Jednocześnie, mając na uwadze, że brak realizacji obowiązku podatkowego

wynikającego z Interpretacji Ogólnej Ministra Finansów z dnia 9 czerwca 2015 r.

Nr PTI.050.1.2015.LJU.19 może narazić komorników sądowych na

odpowiedzialność prawną i rodzić dla komorników daleko idące konsekwencje, w

ocenie Krajowej Rady Komorniczej, mając na względzie przedstawione Jej opinie

3

prawne, zasadnym jest przyjęcie, że przewidziane w ustawie z dnia 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. z 2015 r., poz. 790) stawki opłat

egzekucyjnych nie obejmują kwot podatku od towarów i usług (podatku VAT), zaś

praktyczna realizacja Interpretacji Ogólnej Ministra Finansów z dnia 9 czerwca

2015 r. Nr PT1.050.1.2015.LJU.19 w sprawie opodatkowania podatkiem od

towarów i usług (podatkiem VAT) czynności wykonywanych przez komorników

sądowych oznacza konieczność doliczenia tego podatku do opłat egzekucyjnych

wynikających z ustawy”.

Minister Sprawiedliwości na podstawie art. 68 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji zaskarżył tę uchwałę do Sądu

Najwyższego jako sprzeczną z prawem i wniósł o jej uchylenie w całości.

W odpowiedzi na ten wniosek Krajowa Rada Komornicza wniosła o

oddalenie wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek Ministra Sprawiedliwości jest uzasadniony.

W dniu 9 czerwca 2015 r. Minister Finansów wydał interpretację ogólną

(nr PT.050.1.2015.LJU.19), w której treści wskazał, iż wykonywane przez

komorników sądowych czynności należy uznać za świadczenie usług za

wynagrodzeniem podlegające opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług.

Jednocześnie Minister Finansów wskazał, że do tych czynności nie ma

zastosowania wyłączenie, o którym mowa w art. 15 ust. 6 ustawy o podatku od

towarów i usług, a zatem podlegają one opodatkowaniu na zasadach ogólnych.

Zaznaczył, iż skutki wynikające z tej interpretacji wchodzą w życie od 1

października 2015 r.

Do interpretacji dodano następnie biuletyn informacyjny, w którym wskazano,

że podatek od towarów i usług (VAT) mieści się w opłacie egzekucyjnej i nie może

być doliczany do opłaty egzekucyjnej (http://www.finanse.mf.gov.pl/pl); ponieważ te

wyjaśnienia Ministerstwa Finansów opublikowano 21 września 2015 r., zaskarżona

uchwała nie odnosi się wprost do ich treści, choć jej konkluzja jest jednoznacznie

sprzeczna z tymi wytycznymi Ministerstwa Finansów.

4

Na wstępie należy wskazać, że Sąd Najwyższy nie ma kognicji do oceny,

czy wydana przez Ministra Finansów interpretacja ogólna jest zgodna z prawem.

Powinno to być przedmiotem rozstrzygnięcia sądów administracyjnych lub

ewentualnie – Trybunału Konstytucyjnego. Status prawny komorników jest

szczególny. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji komornik jest funkcjonariuszem publicznym działającym przy

sądzie rejonowym. Komornik jest podmiotem uprawnionym do wykonywania

czynności egzekucyjnych w sprawach cywilnych, a ponadto wykonuje inne

czynności przekazane na podstawie odrębnych przepisów (art. 2 ust. 1 ustawy o

komornikach). Czynności określone w art. 2 ustawy o komornikach, komornik

wykonuje na własny rachunek (art. 3a ww. ustawy). Stosownie do art. 43 ustawy o

komornikach, komornik pobiera opłaty egzekucyjne za prowadzenie egzekucji i za

inne czynności, do których ma umocowanie. Koszty działalności egzekucyjnej

komornik pokrywa z uzyskanych opłat egzekucyjnych (art. 35 ww. ustawy), a

dodatkowo komornikowi przysługuje zwrot wydatków gotówkowych poniesionych w

toku egzekucji, w zakresie określonym ustawą (art. 39 ust. 1 tej ustawy). W myśl

art. 40 ust. 1 ustawy o komornikach na pokrycie wydatków komornik może żądać

zaliczki od strony lub innego uczestnika postępowania, który wniósł o dokonanie

czynności, uzależniając czynność od jej uiszczenia. Ponadto należy wskazać, że

sąd rejonowy, przy którym działa komornik, przekazuje komornikowi sumy

niezbędne na pokrycie wydatków w sprawach osób zwolnionych w tym zakresie od

kosztów sądowych (art. 40 ust. 3).

Relewantny jest także art. 28 ustawy do komornikach stanowiący, że do

komornika stosuje się przepisy o podatku dochodowym od osób fizycznych, o

ubezpieczeniach społecznych oraz o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym,

dotyczące osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Nie ma natomiast przepisu ustawowego, który stwierdzałby wprost, że

komornik jest podmiotem zobowiązanym do płacenia podatku od towarów i usług

od ustalonych opłat egzekucyjnych albo otrzymanych zaliczek, co stało się

przedmiotem krytyki w zaskarżonej uchwale Krajowej Rady Komorniczej.

Sąd Najwyższy nie neguje prawa organu samorządu komorniczego do

wyrażania opinii lub krytycznych uwag w ważnych sprawach dla komorników.

5

Niewątpliwie kwestia ustalania podatku VAT oraz sposobu jego obliczania jest

ważną sprawą nie tylko dla komorników, ale także dla znacznej części

społeczeństwa, gdyż tylko w okresie ostatniego roku wszczęto około 6 milionów

postępowań egzekucyjnych. Kwestia podatku VAT od czynności komorniczych

powinna być unormowana przez ustawodawcę w sposób precyzyjny i

jednoznaczny; zwłaszcza w sytuacji, gdy w 2004 r. Minister Finansów stwierdził, że

komornicy nie mają obowiązku płacenia podatku od towarów i usług, a judykatura

sądów administracyjnych wskazywała, że komornicy jako funkcjonariusze publiczni

nie prowadzą działalności gospodarczej i nie są przedsiębiorcami.

Sąd Najwyższy uznał jednak, że stanowczość sformułowań zaskarżonej

uchwały Krajowej Rady Komorniczej, rekomendowana w niej zachęta do

podejmowania działań fiskalnych sprzecznych z legalną interpretacją Ministra

Finansów oraz jej praktyczny wymiar przejawiający się zastosowaniem się do tej

uchwały przez wielu komorników, z negatywnymi konsekwencjami finansowymi dla

stron postępowań egzekucyjnych powodują, że należy ją ocenić jako sprzeczną z

prawem.

Zgodnie z art. 85 ust. 1 ustawy o komornikach do zakresu działania Krajowej

Rady Komorniczej należy w szczególności: wyrażanie opinii w sprawach

dotyczących biurowości i rachunkowości obowiązujących w kancelariach i w innych

sprawach dotyczących przepisów, organizacji i funkcjonowania komornika i

kancelarii, wyrażanie opinii w sprawach zmian przepisów dotyczących egzekucji i

funkcjonowania komorników.

Samorząd zawodu zaufania publicznego, powołany zgodnie z art. 17 ust. 1

Konstytucji, w drodze ustawy, realizuje dwie zasadnicze funkcje: reprezentuje

osoby wykonujące ten zawód oraz sprawuje pieczę nad jego należytym

wykonywaniem w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. W wyroku z 22

maja 2001 r., sygn. K 37/00 (OTK ZU nr 4/2001, poz. 86) Trybunał Konstytucyjny

zaznaczył, że obie te funkcje są jednakowo ważne, w demokratycznym i

pluralistycznym społeczeństwie nie ma bowiem powodów, aby którejkolwiek z nich

przyznawać pierwszeństwo. Każde działanie samorządu zawodowego w zakresie

sprawowania „pieczy” podlega zatem konstytucyjnie ukierunkowanej ocenie,

dokonywanej z punktu widzenia interesu publicznego (zob. wyrok Trybunału

6

Konstytucyjnego z dnia 14 grudnia 2010 r., K 20/08, OTK-A 2010 nr 10, poz. 129,

wyrok TK z 18 lutego 2004 r., P 21/02, OTK ZU nr 2/A/2004, poz. 9). Określenie

działań mieszczących się w sferze „sprawowania pieczy nad należytym

wykonywaniem zawodów” i unormowanie kompetencji służących jej

urzeczywistnieniu powinno być ujęte w sposób pozwalający na ich ocenę z punktu

widzenia interesu publicznego. Trybunał podkreślił również w powoływanych

wyrokach, że interes publiczny i jego ochrona nie mogą być utożsamiane z

interesem danej korporacji zawodowej.

Przychody z opłat egzekucyjnych przeznaczone są, zgodnie z art. 35 ustawy

o komornikach sądowych, na pokrywanie kosztów działalności egzekucyjnej

komornika i na jego dochód z prowadzonej działalności. Wysokość opłaty pobranej

na podstawie art. 49 ust. 1 tej ustawy w sprawach o egzekucję świadczeń

pieniężnych wynosi, co do zasady, 15% wartości wyegzekwowanego świadczenia,

jednak nie mniej niż 1/10 (obecnie 338 zł) i nie więcej niż trzydziestokrotna

wysokość przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego (obecnie około 101.400 zł).

W ocenie Sądu Najwyższego doliczenie do opłaty egzekucyjnej 23% podatku VAT,

zwłaszcza w sprawach dotyczących niewielkich wyegzekwowanych kwot może

spowodować, że wierzyciel np. w sprawach alimentacyjnych będzie miał koszty

egzekucyjne (zaspokajane w pierwszej kolejności zgodnie z art. 1025 § 1 k.p.c.)

wyższe od zasądzonej kwoty, a w sprawach o dużej wartości – koszty egzekucyjne

będą powiększone o znaczną kwotę; we wszystkich sprawach - znacznie wyższe

niż wynika to z woli ustawodawcy. W swej istocie zaskarżona uchwała zmierza do

podwyższenia opłat egzekucyjnych. Podlegała zatem ocenie dokonywanej z

uwzględnieniem interesu publicznego.

Zawarta w zaskarżonej uchwale rekomendacja do stosowania prawa

podatkowego w sposób przeciwny legalnej interpretacji Ministra Finansów nie

mogła więc być oceniona (jak sugeruje odpowiedź na wniosek Ministra

Sprawiedliwości) jako wyrażająca jedynie opinię i nie wywierająca jakichkolwiek

skutków prawnych, gdyż w swej stanowczej treści prowadziła do skutków

sprzecznych z interesem publicznym.

7

Mając powyższe okoliczności na względzie Sąd Najwyższy na podstawie

art. 68 ust. 2 ustawy o komornikach uchylił zaskarżoną uchwałę i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania właściwemu organowi samorządu komorniczego.

kc