V KK 306/15

Sygn. akt V KK 306/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Gradzik (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gierszon (sprawozdawca)

SSN Jarosław Matras

Protokolant Barbara Kobrzyńska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Zbigniewa Siejbika,

w sprawie B. K.

ukaranego z art. 115 § 1 kw w zw. z art. 115 § 2 kw

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 8 stycznia 2016 r.,

kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich,

od wyroku nakazowego Sądu Rejonowego w O.

z dnia 9 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i uniewinnia B. K. od zarzucanego

mu czynu, a kosztami postępowania obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Wyrokiem nakazowym z dnia 9 września 2013 r., Sąd Rejonowy w O. uznał

obwinionego B. K. za winnego tego, że: jako ojciec małoletniego M. K. urodzonego

15 maja 1996 r., zobowiązany był na mocy ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o

zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, do wypełnienia

obowiązku poddania dziecka szczepieniom ochronnym, w zakresie szczepienia

2

p/tężcowi i błonicy pomimo zastosowania środków egzekucji administracyjnej, do

chwili obecnej zobowiązany nie wykonał obowiązku - to jest popełnienia

wykroczenia z art. 115 § 2 k.w. i na podstawie art. 115 § 1 k.w. w związku z art.115

§ 2 k.w. wymierzył mu karę 200 zł. grzywny; na podstawie art. 119 k.p.w. w zw. z

art. 624 § 1 k.p.k. zwolnił obwinionego od zapłaty na rzecz Skarbu Państwa

kosztów sądowych.

Wyrok ten nie został przez nikogo zaskarżony i uprawomocnił się w dniu 7

listopada 2013 r.

Kasację od wyżej przywołanego wyroku nakazowego na korzyść

obwinionego wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich.

Zaskarżył ten wyrok w całości i zarzucił mu:

rażące i mające istotny wpływ na jego treść naruszenie prawa materialnego, to jest

art. 115 § 2 k.w. polegające na jego błędnym zastosowaniu w sytuacji, gdy czyn

przypisany ukaranemu, nie wyczerpywał znamion tego wykroczenia i wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz uniewinnienie B. K. od przypisanego mu

wykroczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługuje na uwzględnienie.

Wskazanie szczegółowych powodów takiej oceny skargi należało poprzedzić

przywołaniem tych zaszłości, które spowodowały najpierw kolejne obwinienie, a

następnie ukaranie B. K. za przedmiotowy czyn.

Czyniąc to zauważyć wypada, co następuje.

Ponowny wniosek o ukaranie B. K. za wspomniany czyn Państwowy Powiatowy

Inspektor Sanitarny w O. (zwany dalej: PPIS) skierował do Sądu Rejonowego w

dniu 18 lipca 2013 r. Dołączył do niego materiał dowodowy z którego wynika, że

Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej […] w dniu 21 maja 2010 r. powiadomił

PPIS o tym, iż B. K. pomimo wezwań nie zgłosił się z synem M. K. urodzonym 15

maja 1996 r. na szczepienia ochronne przeciwko tężcowi i błonicy. W związku z

tym PPIS w dniu 31 maja 2010 r. wszczął postępowanie administracyjne, o czym

zawiadomił obwinionego i poinformował go o obowiązku poddania syna szczepieniu

ochronnemu przeciwko tężcowi i błonicy , wynikającemu z treści art. 5 ust. 1 pkt 1

ppkt b i ust. 2 w zw. z art. 17 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz

3

zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. Nr 234, poz. 1570 ze zm. -

zwaną dalej: ustawą o zapobieganiu). Wobec bezskuteczności tych działań PPIS w

dniu 9 lipca 2010 r. wydał decyzję administracyjną w której nakazał obwinionemu

poddanie swojego syna obowiązkowym szczepieniom. Obwiniony nie wykonał tego

obowiązku. W celu przymuszenia go do jego wykonania PPIS w dniu 19 sierpnia

2010 r. skierował do obwinionego - w oparciu o treść art. 15 § 1 ustawy z dnia 17

czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r., nr

229, poz. 1954 ze zm., zwaną dalej: u.p.e.a.) - upomnienie i wezwał go do

niezwłocznego wykonania wspomnianego obowiązku. Obwiniony wciąż tego jednak

nie zrealizował, stąd PPIS w dniu 10 września 2010 r., na podstawie art. 26 § 1 i 2

u.p.e.a., wystawił w stosunku do obwinionego tytuł wykonawczy nr 4/2010, którym

stwierdził, że obowiązek wynikający z w/w decyzji administracyjnej jest wykonalny i

wszczął postępowanie egzekucyjne w administracji w celu przymuszenia do

wykonania. Tego samego dnia PPIS postanowieniem nr 4/2010 wobec

niewykonania przez obwinionego obowiązków wymienionych w tytule

wykonawczym, na podstawie art. 12 ust. 1 u.p.e.a., nałożył na obwinionego

grzywnę w celu przymuszenia. Następnie postanowieniami: nr 2/2011 z dnia 11

marca 2011 r., nr 5 /2011 z dnia 11 maja 2011 r. i nr 11/2011 z dnia 11 lipca 2011 r.

PPIS nakładał na obwinionego grzywny w celu przymuszenia wykonania

obowiązków wymienionych w tytule nr 4/2010. Obwiniony wciąż tego nie wykonał,

wobec czego PPIS skierował do Sądu Rejonowego wniosek o ukaranie

obwinionego za wykroczenie z art.115 § 1 k.w., odnośnie którego ten Sąd wydał

postanowienie z dnia 10 września 2012 r. o odmowie wszczęcia postępowania,

uznając brak podstaw do przypisania obwinionemu tego wykroczenia, z uwagi na

niespełnienie przesłanki zastosowania środków egzekucji administracyjnej.

Następnie w dniu 19 listopada 2012 r. PPIS wysłał do obwinionego

upomnienie w związku z dalszym niewykonaniem przez niego obowiązku

zaszczepienia swojego syna, zaś w dniu 3 stycznia 2013 r. wystawił w stosunku do

niego, na podstawie art. 26 § 1 i 4 przywołanej wyżej ustawy o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji, tytuł wykonawczy nr 2/2013. W tym samym dniu

postanowieniem nr 2/2013, wobec niewykonania przez B. K. wspomnianego

obowiązku poddania dziecka obowiązkowemu szczepieniu, nałożył na niego

4

grzywnę w celu przymuszenia. Taki sam środek egzekucyjny stosowano wobec

obwinionego następnie postanowieniami nr 8/2013 i 13/2013, każdorazowo

nakładając na niego grzywny w wysokości po 100 zł. w celu przymuszenia

wykonania wspomnianego obowiązku.

Na tle takich właśnie zaszłości faktycznych należało dokonać oceny

zasadności zarzutu rozpoznawanej kasacji. W związku z tym wypada stwierdzić, że

trafnie Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł, iż jednym ze znamion wykroczenia

z art. 115 § 2 w zw. z art. 115 § 1 k.w. jest uprzednie nieskuteczne zastosowanie

środków egzekucji administracyjnej w celu wykonania ciążącego na sprawcy

obowiązku poddania osoby małoletniej obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu.

Przytoczone powyżej fakty wykazują, że (formalnie oceniając) takie środki zostały

wobec obwinionego zastosowane. Niemniej jednak brak jest podstaw prawnych do

uznania, iż uczyniono to w sposób prawidłowy, bez naruszenia prawa, a więc w

konsekwencji, stwierdzenia legalności tych zastosowanych środków.

Przede wszystkim wskazać należy, że obowiązek rodziców poddania

dziecka obowiązkowym szczepieniom ochronnym jest obowiązkiem prawnym, od

którego uwolnić mogą jedynie konkretne przeciwwskazania lekarskie do

szczepienia. Z art. 5 ust. 1 ustawy o zapobieganiu wynika wprost, że osoby

przebywające na terytorium kraju są obowiązane, na zasadach określonych w tej

ustawie, do poddania się szczepieniom ochronnym. Analiza przepisów przywołanej

ustawy (jej art. 5 ust. 2 oraz tych zamieszczonych w jej rozdziale 4) pozwala –

ponad wszelką wątpliwość - wyinterpretować normę prawną, która ustanawia

prawną powinność poddania dziecka szczepieniu ochronnemu, tzn. określa

wszystkie istotne cechy tego obowiązku. Wskazuje bowiem podmiot na którym ten

obowiązek ciąży, okoliczności, w których obowiązek ten się aktualizuje oraz jego

zakres. Obowiązek poddania małoletniego obowiązkowym szczepieniom

ochronnym wynika więc z mocy przepisów ustawowych. Brak jest zatem podstawy

prawnej do jego konkretyzacji w formie decyzji administracyjnej. Przy czym jak

wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 kwietnia 2011 r., II OSK

32/11, Lex nr 852219 wykonanie tego obowiązku z mocy prawa zabezpieczone jest

przymusem administracyjnym oraz odpowiedzialnością regulowaną przepisami

ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń. Oznacza to, że wynikający z

5

przepisów obowiązek poddania dziecka szczepieniu ochronnemu jest bezpośrednio

wykonalny. Jego niedochowanie aktualizuje obowiązek wszczęcia postępowania

egzekucyjnego, którego zamierzonym rezultatem ma być poddanie dziecka

szczepieniu ochronnemu. Zaniechanie poddania się obowiązkowemu szczepieniu,

mimo zastosowania środków egzekucji administracyjnej rodzi odpowiedzialność

karnoadministracyjną przewidzianą w art. 115 § 1 k.w. Tej samej odpowiedzialności

podlega też ten, kto sprawując pieczę nad osobą małoletnią lub bezradną, pomimo

zastosowania środków egzekucji administracyjnej, nie poddaje jej określonemu

szczepieniu ochronnemu (art.115 § 2 k.w.). Stwierdzenie, iż poddanie małoletniego

obowiązkowym szczepieniom ochronnym stanowi obowiązek wynikający wprost z

przepisów ustawowych skutkuje koniecznością wskazania organów właściwych do

prowadzenia postępowania egzekucyjnego w zakresie jego przymusowego

wykonania. Stosownie do utrwalonego i (obecnie) dominującego w orzecznictwie

poglądu (por. wyroki: NSA w Warszawie z dnia 6 kwietnia 2011 r., II OSK 32/11,

Lex nr 852219; WSA w Krakowie z dnia 14 lutego 2013 r., III SA/Kr 46012, Lex nr

1343450; WSA w Kielcach z 21 lutego 2013 r., III SA/Ke7/13, Lex nr 1340290;

WSA w Poznaniu z 21 marca 2013 r., IISA/Po 96/13, Lex nr 1301191; NSA w

Warszawie z 1 sierpnia 2013 r., II OSK 745/12, Lex nr 1360426) organem

uprawnionym do egzekucji obowiązku poddania dziecka szczepieniu ochronnemu,

nie jest organ inspekcji sanitarnej (powiatowy inspektor sanitarny). Stosownie do

przepisu art. 20 § 1 pkt 4 u.p.e.a. kierownik powiatowej służby, inspekcji lub straży

jest organem egzekucyjnym w zakresie obowiązków o charakterze niepieniężnym

jedynie w odniesieniu do obowiązków wynikających z wydawanych w zakresie

swojej właściwości decyzji i postanowień. Tymczasem – jak to już odnotowano –

obowiązek poddania małoletniego dziecka szczepieniom ochronnym wynika

bezpośrednio z przepisów ustawy, czyli z mocy prawa, stąd i nie ma podstaw do

wydawania w tym przedmiocie przez organy inspekcji sanitarnej decyzji

administracyjnej. W konsekwencji, uprawnionym organem egzekucji w zakresie

tych obowiązków jest wojewoda (art. 20 § 1 pkt 1 u.p.e.a.). Analiza przepisów tej

ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji wskazuje, że kierownicy

wojewódzkich (i powiatowych) służb, inspekcji i straży – do których należy też

zaliczyć organy inspekcji sanitarnej – są organami egzekucyjnymi jedynie w

6

odniesieniu do obowiązków wynikających z wydanych przez te organy decyzji i

postanowień (art. 20 § 1 pkt 3 i 4 u.p.e.a.). W ramach przyznanych przepisami

ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych kompetencji powiatowy inspektor sanitarny

jest uprawniony do wydawania decyzji nakładającej obowiązki na osobę zakażoną

lub chorą na chorobę zakaźną albo osobę podejrzaną o zakażenie lub chorobę

zakaźną, lub osobę, która miała styczność ze źródłem biologicznego czynnika

chorobotwórczego (art. 5 pkt 4 u.z.z.ch.z.). Ustawa ta nie przewiduje możliwości

wydania przez ten organ decyzji dotyczącej szczepień ochronnych, bowiem – jak to

już stwierdzono - obowiązek poddania dziecka szczepieniu ochronnemu wynika

wprost z ustawy i nie musi być potwierdzony decyzją administracyjną. Regulacja

ustawy z 2008 r. nie daje organom sanitarnym podstaw do wydawania w tym

przedmiocie decyzji administracyjnej. Wobec powyższego brak jest też przesłanek

do uznania, aby organem właściwym do prowadzenia egzekucji obowiązku

poddania dziecka szczepieniu ochronnemu, stanowiącego obowiązek niepieniężny

w rozumieniu art. 20 § 1 u.p.e.a., był powiatowy inspektor sanitarny (por. uchwała 7

sędziów NSA z 29 marca 2006 r., II GPS 1/06, Kacper Tybuszewski – ABC

nr.203063, System Informacji Prawnej Lex; Piotr Pietrasz, Komentarz do art. 20

ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, System Informacji Prawnej

Lex).

Omawiane ograniczenie determinujące sposób określenia organu

właściwego do realizacji czynności egzekucyjnych wobec obowiązku dotyczącego

poddania dziecka szczepieniom ochronnym nie dotyczy wojewody. Jest on bowiem

organem właściwym do prowadzenia egzekucji obowiązków o charakterze

niepieniężnym, wynikających zarówno z wydanych przezeń rozstrzygnięć (decyzji,

postanowień), jak i wprost z mocy przepisów prawa.

W takim stanie prawnym podejmowane wobec obwinionego B. K. przez

PPIS czynności związane z kierowaniem upomnień i wystawieniem tytułu

wykonawczego jako podjęte przez organ do tego nieuprawniony należy uznać za

prawnie nieskuteczne, zaś zrealizowane czynności egzekucyjne w postaci

postanowień o nałożeniu grzywien w celu przymuszenia za nieważne (art.156 § 1

pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 126 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a.). W konsekwencji, należy

przyjąć, że nie doszło do spełnienia znamienia uprzedniego zastosowania środków

7

egzekucji administracyjnej koniecznego dla bytu wykroczenia z art. 115 § 2 k.w. Nie

można mieć bowiem wątpliwości, że odnosi się ono tylko do środków egzekucji

administracyjnej podjętych przez organ do tego uprawniony i opartych na należytej

podstawie prawnej. Trafnie zauważa skarżący, że Sąd orzekający nie dostrzegł

prawnej nieskuteczności podjętych środków egzekucji administracyjnej, choć miał w

świetle zasady samodzielności jurysdykcyjnej z art. 8 k.p.k. w zw. z art. 8 k.p.s.w.

kompetencje do oceny i tej okoliczności.

Zasada jurysdykcyjnej samodzielności sądu karnego została wyrażona in

extenso w przepisie art. 8 § 1 k.p.k. i stanowi że sąd karny rozstrzyga samodzielnie

zagadnienia faktyczne i prawne oraz nie jest związany rozstrzygnięciem innego

sądu lub organu. Wyjątek od tej reguły przewidziany jest w § 2 tego art. 8 k.p.k.,

stosownie do którego prawomocne rozstrzygnięcia sądu kształtujące prawo lub

stosunek prawny są jednak wiążące. Treść tego ostatniego – wyjątkowego -

przepisu nie upoważnia do wykładni rozszerzającej, pozwalającej na uznanie, że

nadto bezwzględnie wiążą sąd karny inne – niż konstytutywne – rozstrzygnięcia

sądów, czy też orzeczenia innych organów.

Pominięcie w omawianym przepisie określającym rozstrzygnięcia

bezwzględnie wiążące sąd karny decyzji administracyjnych o charakterze

konstytutywnym było różnie oceniane w doktrynie już na tle przepisu art. 4 § 2

k.p.k. z 1969 r. (por. P. Hofmański, Samodzielność jurysdykcyjna sądu karnego,

Katowice 1988, s. 181-188). Niemniej jednak przepisy obowiązującego Kodeksu

postępowania karnego z 1997 r. pozostawiły rozwiązanie nie uznające za wiążące

ustaleń zawartych w decyzjach organów administracji, nawet tych o charakterze

konstytutywnym. Sąd karny nie może wprawdzie uchylić decyzji administracyjnej,

ani uznać jej za nieobowiązującą, jednakże ma prawo do oceny jej zasadności i

uwzględnienia tej oceny przy orzekaniu. Sąd karny bowiem musi samodzielnie

dokonać wykładni przepisów potrzebnych dla rozpoznania i rozstrzygnięcia

określonej sprawy, a tym samym rozpoznać wszelkie zagadnienia prawne. Nie ma

znaczenia w jaki sposób zostały one zrozumiane przez organ administracji

publicznej przy rozpoznawaniu sprawy (por. A. Murzynowski, Istota i zasady

procesu karnego, Warszawa 1994, s. 306; Z. Świda, Glosa do wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 1 grudnia 1998 r., IV KKN 492/97, OSP 1997, z. 7-8, s.150;

8

O.M. Piaskowska, Znaczenie rozstrzygnięć administracyjnych w procesie karnym,

2014, s.177). Stąd też w sytuacji – jak ta zaistniała w niniejszej sprawie – kiedy

przypisanie sprawstwa zarzucanego wykroczenia jest uzależnione od

„zastosowania’’ wobec sprawcy „środków egzekucji administracyjnej’’ niewątpliwe

jest, że przedmiotem oceny sądu karnego winna być kwestia realizacji tego

znamienia.

Bezsporne zatem – w świetle wskazanych powyżej zaszłości - jest

stwierdzenie, iż w niniejszej sprawie nie doszło do realizacji wszystkich ustawowych

znamion wykroczenia z art. 115 § 2 k.w., co oznacza, że zaskarżony wyrok wydano

z rażącym naruszeniem prawa materialnego, które w oczywisty sposób wpłynęło na

rozstrzygniecie. Wobec ustalenia, że wystawiony przez PPIS wobec obwinionego

tytuł wykonawczy jest prawnie nieskuteczny, jako bezprzedmiotowe jawi się

badanie, czy został wystawiony wg stosowanego wzoru i czy zawiera wszystkie

niezbędne elementy treści. Stwierdzone naruszenie prawa materialnego jest

wystarczające dla wydania rozstrzygnięcia o uchyleniu zaskarżonego wyroku i –

wobec oczywistej niezasadności skazania – o uniewinnieniu obwinionego od

zarzucanego mu wykroczenia.

Orzeczenie o kosztach uzasadnia treść art.118 § 2 k.p.s.w.

Z tych to względów orzeczono jak wyżej.

kc