WK 10/15

Sygn. akt: WK 10/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący)

SSN Marian Buliński

SSN Jarosław Matras

SSN Marek Pietruszyński

SSN Andrzej Ryński

SSN Andrzej Stępka

SSN Andrzej Tomczyk (sprawozdawca)

Protokolant : Marcin Szlaga

przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk Anny Czapigo,

w sprawie z wniosku R. S. o zadośćuczynienie, po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej

na rozprawie w dniu 5 stycznia 2016 r. kasacji wniesionej przez pełnomocnika

wnioskodawczyni od wyroku Sądu Najwyższego - Izby Wojskowej z dnia 13 lipca

2015 r., sygn. akt WA 7/15, zmieniającego wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego

w P. z dnia 19 marca 2015 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w zaskarżonej części i przekazuje

sprawę Sądowi Najwyższemu - Izbie Wojskowej do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

2

UZASADNIENIE

Wojskowy Sąd Okręgowy w P., po ponownym rozpoznaniu (w wyniku

wznowienia postępowania i uchylenia wyroku tego Sądu z dnia 7 stycznia 2009 r.,

sygn. akt Żo …/08) sprawy z wniosku R. S. o zadośćuczynienie za krzywdę wynikłą

z niesłusznego aresztowania jej zmarłego męża W. S., wyrokiem z dnia 19 marca

2015 r. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni kwotę 18.333,33 zł

tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z niesłusznego

aresztowania jej męża W. S. postanowieniami z dnia 17 grudnia 1983 r. (sygn. akt

4 Ds. …/83), b. Sądu Marynarki Wojennej w G.z dnia 12 czerwca 1984 r. (sygn. akt

Z-…/84), wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od prawomocności orzeczenia, w

razie zawinionej zwłoki w zapłacie, przy czym na poczet zasądzonego

zadośćuczynienia zaliczył kwotę 8.333,33 zł zasądzoną wyrokiem z dnia 7 stycznia

2009 r. Wojskowego Sądu Okręgowego w P. (sygn. akt Żo ../08), która została

wypłacona w dniu 26 lutego 2009 r.

W pozostałej części żądanie oddalił (sygn. akt … 1/15).

Wyrok ten zaskarżył pełnomocnik wnioskodawczyni w części oddalającej

„…wniosek o zapłatę zadośćuczynienia w wysokości 231.666,67 zł” oraz

nieuwzględniającej „…wniosku o zasądzenie kosztów postępowania”.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie:

„1. art. 7 i 424 k.p.k. oraz art. 233 § 1 k.p.c. przejawiające się w przekroczeniu

granic swobodnej oceny dowodów i w następstwie tego dokonanie błędnych

ustaleń faktycznych odnośnie braku związku przyczynowego pomiędzy nie leczoną

w areszcie ciężką chorobą kardiologiczną W. S., a jego przedwczesną śmiercią w

dniu 03.06.1989 r.,

2. art. 6 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie,

3. art. 446 § 6 k.c. poprzez bezpodstawne pominięcie przy ustalaniu należnego

zadośćuczynienia – niezależnie od krzywdy wyrządzonej W. S. – krzywdy jakiej

doznała wnioskodawczyni wskutek bezpodstawnego pozbawienia wolności i

związanej z tym śmiercią jej małżonka,

4. art. 445 § 2 k.c. przez rażące zaniżenie wysokości należnego wnioskodawczyni

zadośćuczynienia będące następstwem pominięcia, względnie powierzchownego

3

omówienia zaistniałych w sprawie faktów, w sytuacji gdy prawidłowe rozważenie

wszystkich okoliczności sprawy dawało podstawy do ustalenia należnego

wnioskodawczyni zadośćuczynienia w wysokości dochodzonej we wniosku

5. prawa procesowego – art. 626 § 1 i 632 pkt 2 k.p.k. poprzez nie zasądzenie od

Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni kosztów zastępstwa procesowego wg.

norm przepisanych”.

Formułując cytowane zarzuty, autor apelacji wniósł:

„1. o zmianę zaskarżonego wyroku w pkt II i III poprzez zasądzenie od Skarbu

Państwa na rzecz wnioskodawczyni R. S. kwoty 231.666,67 zł tytułem

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z niesłusznego aresztowania jej

męża W. S. postanowieniami Prokuratora Rejonowego w G. z 17.12.1983 r. (sygn.

akt Ds…./83), b. Sądu Marynarki Wojennej w G. z 12.06.1984 r. (sygn. akt Z-…/84)

oraz związanego z tym jego zgonem wraz z ustawowymi odsetkami od

uprawomocnienia się orzeczenia z jednoczesnym zasądzeniem kosztów

zastępstwa procesowego za 3. instancję wg norm przepisanych

ewentualnie

2. uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt II i III w całości i przekazanie sprawy

Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania”.

W uzasadnieniu apelacji uwypuklił, że Sąd a quo ustalił, iż śmierć W. S. nie

pozostawała w związku przyczynowym z zastosowanym wobec niego

najsurowszym środkiem zapobiegawczym w postaci tymczasowego aresztowania,

podczas gdy Wojskowy Sąd Okręgowy w P. orzekający w innym składzie, w

uzasadnieniu wyroku z dnia 7 stycznia 2009 r. (sygn. akt Żo …/08) „…m.in.

stwierdził, że w trakcie przebywania w areszcie W. S. doszło do przerwania

leczenia ciężkiego schorzenia kardiologicznego, co spowodowało znaczne

pogorszenie jego stanu zdrowia spotęgowane stresem wynikającym z częstych i

dolegliwych przesłuchań, złego traktowania, uciążliwych warunków bytowych i

braku kontaktu z bliskimi, w tym z żoną i dwojgiem nieletnich dzieci, a także z

pobicia go przez współwięźnia, w wyniku czego doznał od licznych obrażeń ciała”,

a nadto, iż „w ogóle nie odniósł się do opinii lekarza sądowego R. S. z 26.11.1993

r.”, która „…stwierdziła, że chory ze względu na stan zdrowia nie powinien

przebywać w areszcie śledczym, co było dla niego zagrożeniem życia i

4

doprowadziło do przedwczesnej śmierci” (cytaty z uzasadnienia apelacji – uwaga

SN).

Po rozpoznaniu sprawy z powodu tej apelacji Sąd Najwyższy – Izba

Wojskowa wyrokiem z dnia 13 lipca 2015 r. zmienił zaskarżony wyrok przez

zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni R. S. kwoty 120 złotych

tytułem zwrotu wydatków związanych z ustanowieniem pełnomocnika w

postępowaniu przed Wojskowym Sądem Okręgowym w P., zaś w pozostałej części

utrzymał go w mocy (sygn. akt: WA 7/15).

Ten z kolei wyrok, w części utrzymującej w mocy wyrok Wojskowego Sądu

Okręgowego w P. z dnia 19 marca 2015 r., zaskarżył pełnomocnik

wnioskodawczyni. W kasacji zarzucił „…rażące naruszenie prawa, które miało

istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie:

1. prawa procesowego – art. 2 § 2, 7, 167, 193 § 1, 410 i 424 k.p.k. poprzez:

a) bezpodstawne ustalenie, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy

zastosowaniem tymczasowego aresztowania, a zgonem W. S.,

b) nie przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych w przedmiocie ustalenia przyczyn

zgonu W. S. oraz jego związku z tymczasowym aresztowaniem

2. prawa materialnego – art. 6 k.c. w związku z art. 558 k.p.k. poprzez

bezpodstawne obarczenie wnioskodawczyni obowiązkiem dostarczenia bliżej

nieokreślonego <<orzeczenia o niepełnosprawności W. S.>>

3. prawa materialnego:

a) art. 8 ust. 1 ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

oraz art. 445§2 k.c. przez rażące zaniżenie wysokości należnego wnioskodawczyni

zadośćuczynienia,

b) art. 446 § 4 k.c. (po sprostowaniu oczywistej omyłki pisarskiej – k. 183 akt SN)

poprzez bezpodstawne pominięcie przy ustalaniu należnego zadośćuczynienia –

niezależnie od krzywdy wyrządzonej W. S. – krzywdy jakiej doznała

wnioskodawczyni wskutek bezpodstawnego pozbawienia wolności i związanej z

tym śmiercią jej małżonka”.

W oparciu o cytowane zarzuty autor kasacji wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Najwyższego Izby Wojskowej z dnia 13 lipca 2015 r. w zaskarżonej części i

5

przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej

wniosła o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej, podkreślając m.in., że „sama

konstrukcja zarzutów kasacyjnych, w porównaniu z zarzutami apelacyjnymi

wskazuje wprost, iż autor środka zaskarżenia powiela znaczną część tych zarzutów

(pkt 1,2 i 3b) i traktuje Sąd Najwyższy jako swoistą trzecią instancję powołaną do

kontroli orzeczenia sądu a quo”, a „…zarzuty te nie spełniają wymogów

skutecznych zarzutów kasacyjnych” oraz, że „zamieszczenie w nadzwyczajnym

środku zaskarżenia zarzutów ujętych wcześniej w zwykłym środku odwoławczym

jest możliwe, o ile sąd drugiej instancji nie rozważył tychże lub dokonał wadliwej

interpretacji prawa. Wówczas poprawnie sporządzony środek zaskarżenia powinien

także wskazywać na obrazę przepisów dotyczących istoty orzekania w instancji

odwoławczej, tj. art. 433 § 2 k.p.k., względnie art. 457 § 3 k.p.k. Tymczasem

kasacja pełnomocnika (wnioskodawczyni – dopisek SN) nie spełnia tych wymogów”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Porównanie środków zaskarżenia wywiedzionych w rozpoznawanej sprawie,

w części formułującej zarzuty, jednoznacznie wskazuje na to, że zarzuty kasacyjne

w zdecydowanej większości są kalką zarzutów zawartych w apelacji. Dodatkowo,

analiza zarzutów kasacyjnych nie daje podstaw do wnioskowania, by skierowane

one były wobec zaskarżonego przecież orzeczenia sądu odwoławczego.

Prawidłowo ocenia ten stan rzeczy autorka odpowiedzi na kasację i trafnie

konkluduje, że powtórzenie w kasacji zarzutów sformułowanych wcześniej w

apelacji jest dopuszczalne i może być skuteczne, jeżeli sąd ad quem – wbrew

ciążącym na nim obowiązkom – tych zarzutów nie rozważył, choćby w części. W

takiej jednak sytuacji kasacja powinna wskazywać na obrazę przepisów obowiązki

te kreujących, czego nie czyni.

Rzecz jednak w tym, czego zdaje się nie dostrzegać prokurator Naczelnej

Prokuratury Wojskowej udzielająca odpowiedzi na kasację, że ten nadzwyczajny

środek zaskarżenia składa się nie tylko z części formułującej zarzuty i wnioski, ale i

z części opisującej i wyjaśniającej powody sformułowania takich zarzutów i

wniosków.

6

Natomiast lektura uzasadnienia rozpoznawanej kasacji unaocznia, że już w

pierwszych sformułowaniach dotyczących zarzutów opisanych w punktach 1 i 2

jego autor wyjaśnia powody powtórzenia zarzutów apelacyjnych, podnosząc, iż

również sąd odwoławczy, akceptując rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie

odniósł się do opinii lekarza sądowego R. S. Również, bo – zdaniem skarżącego –

nie uczynił tego Wojskowy Sąd Okręgowy, co było przedmiotem zarzutu

apelacyjnego i nie uczynił tego Sąd odwoławczy, czym naruszył ciążące na nim z

mocy przepisów art. 433 § 2 i 457 § 3 k.p.k. obowiązki. I, mimo że przepisy te –

jako naruszone – nie zostały wprost wymienione, wynikająca z przytoczonego

sformułowania wola zaskarżenia takiego zaniechania jest na tyle czytelna i

jednoznaczna, że musi powodować uznanie jej przez Sąd kasacyjny za w istocie

sformułowanie zarzutu naruszenia tych przepisów. Takie rozumienie treści

oświadczenia autora kasacji (art. 118 § 1 k.p.k.) otwiera drogę kontroli

zaskarżonego orzeczenia przez pryzmat zarzutu nierozważenia zarzutów

apelacyjnych.

Analiza zaś uzasadnienia wyroku Sądu odwoławczego wskazuje, że nie

dostrzegł on, aprobując postąpienie sądu a quo, iż ten ostatni nie poddał ocenie

treści pisma sygnowanego przez lekarza sądowego R. S., zatytułowanego „opinia

lekarska”, które zawiera m.in. stwierdzenie, że przebywanie W. S. w areszcie

śledczym było dla niego zagrożeniem życia i doprowadziło do przedwczesnej

śmierci. Niezależnie od tego Sąd ad quem nie wypowiedział się – przez pryzmat

zarzutu apelacyjnego – w ogóle na temat treści tego pisma, nie ocenił jego wartości

dowodowej ani przydatności w toczącym się postępowaniu. Tym samym uchybił

rażąco obowiązkom wynikającym z uregulowań zawartych w art. 433 § 2 k.p.k. i art.

457 § 3 k.p.k., co powoduje uznanie zasadności kwestionującego takie postąpienie

zarzutu kasacyjnego i konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku w zaskarżonej

części oraz przekazanie sprawy w tej części Sądowi odwoławczemu do ponownego

rozpoznania.

Zgodnie z art. 436 k.p.k., mającym odpowiednie zastosowanie w

postępowaniu kasacyjnym (art. 518 k.p.k.), Sąd Najwyższy ograniczył rozpoznanie

kasacji do opisanego uchybienia, albowiem jest to wystarczające do wydania

orzeczenia kasatoryjnego.

7

Ponownie rozpoznając sprawę przez pryzmat apelacji pełnomocnika

wnioskodawczyni, Sąd odwoławczy obowiązany będzie do kompleksowej oceny

zaskarżonego wyroku, po rozważeniu wszystkich zarzutów środka odwoławczego,

również z uwzględnieniem okoliczności zawartych w jego uzasadnieniu, a w

szczególności wypowiedzieć się na temat dowodów pominiętych – wg skarżącego

– w procesie oceny przez Sąd pierwszej instancji, w tym poddać dogłębnej analizie

treść pisma sygnowanego przez lek. med. R. S. w powiązaniu z dokumentacją

lekarską zgromadzoną w aktach sprawy. W razie potrzeby uzupełnienia materiału

dowodowego co do głównego problemu wymagającego rozstrzygnięcia, tj.

ewentualności wystąpienia związku przyczynowego między warunkami pobytu W.

S. w areszcie, podejmowanym w tym czasie leczeniem a jego śmiercią w dniu 3

czerwca 1989 r. Sąd ten powinien podjąć próbę zgromadzenia dokumentacji

medycznej dotyczącej przebiegu leczenia męża wnioskodawczyni po opuszczeniu

aresztu śledczego i w razie konieczności uzyskania wiadomości specjalnych –

dopuścić dowód z opinii biegłego (zespołu biegłych). Niezależnie jednak od

sposobu i rozmiaru podjętego postępowania, jego wyniki obowiązany będzie

uzasadnić w sposób nakazany przepisami regulującymi to stadium postępowania

karnego.

Z przytoczonych powodów orzeczono jak na wstępie.

kc