I CSK 1094/14

Sygn. akt I CSK 1094/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. K.

przeciwko Powszechnej Kasie Oszczędności Bank […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

pozwanego skierowaną przeciwko orzeczeniu zasądzającemu

na rzecz powódki kwotę 133 982,54 (sto trzydzieści trzy

tysiące dziewięćset osiemdziesiąt dwa i 54/100) zł (pkt 1)

oraz orzekającej o kosztach procesu (pkt 2) i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Pozwana Powszechna Kasa Oszczędności […] wniosła skargę kasacyjną od

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 grudnia 2013 r., oddalającego jej apelację od

wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 24 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy zasądził

od pozwanej na rzecz powódki B. K. kwotę 156.536,99 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia 17 czerwca 2010 r. do dnia zapłaty, oddalając powództwo w pozostałym

zakresie (powódka domagała się zasądzenia kwoty 303.777,37 zł) i orzekając o

kosztach procesu. Sąd ustalił, że powódka prowadzi firmę I., na potrzeby której

założyła w Banku […] rachunek bieżący. W okresie od października 2008 r. do

stycznia 2010 r. pracownica zatrudniona przez powódkę – J. K., która – ze względu

na swój zakres obowiązków miała dostęp i hasła umożliwiające wykonywanie

przelewów z tego konta bankowego - wysyłała do kontrahentów powódki faktury, od

oryginału różniące się numerem rachunku bankowego, na który należało przelać

wynagrodzenie. Zamiast konta powódki figurowało na nich konto J. K. w pozwanym

banku […]. J. K. przelewała również środki z rachunku powódki na to konto zamiast

na konto wierzycieli powódki, przy czym opis kontrahenta w przelewie wskazywał,

że przelew był kierowany do innego podmiotu niż J. K. Kontrola powódki nad

pracownicą polegała głównie na analizie przygotowywanych przez nią raportów

wewnętrznych CRM, z których wynikało, że przepływy pieniężne między powódką

a jej kontrahentami przebiegały prawidłowo. Wysłane powódce upomnienia od jej

wierzycieli odbierała J. K. i nie przekazywała ich powódce. Łącznie z rachunku

powódki prowadzonego w PeKaO S.A. oraz od kontrahentów powódki na rachunek

J. K. zostały zrealizowane przelewy na kwotę 227 331,86 zł w okresie do 31

października 2009 r. i w kwocie 68 346,21 zł w okresie po 31 października 2009 r.

Datę 31 października 2009 r. Sądy uznały za istotną z uwagi na to, że w tym dniu

minął termin, do którego Polska miała obowiązek implementować do swojego

systemu prawnego dyrektywę 2007/64/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia

13 listopada 2007 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego,

zmieniającą dyrektywy 97/7/WE, 2002/65/WE, 2005/60/WE i 2006/48/WE oraz

uchylającą dyrektywę 97/5/WE (Dz.U.UE.L. z 2007r. Nr 319 poz.1). Wyrokiem z

dnia 10 czerwca 2011 r. Sąd Okręgowy w W. uznał J. K. winną popełnienia czynu

polegającego na tym, że w okresie od 12 listopada 2008 r. do 29 stycznia 2010 r.,

3

działając w siedzibie Biura I., czynem ciągłym i ze z góry powziętym zamiarem,

dokonała kradzieży mienia w postaci pieniędzy w łącznej kwocie 137.952,33 zł w

ten sposób, że będąc zatrudnioną w w/wym. firmie na stanowisku ds. rozliczeń i

administracji, wprowadziła w systemie komputerowym na poleceniach przelewów

poszczególnych kwot na konta klientów firmy - jako odbiorcę numery bankowe

swoich prywatnych kont, m.in. konto o nr […] w PKO BP S.A., oraz czynu

polegającego na tym, że w okresie od 3 listopada 2008 r. do 25 stycznia 2010 r.,

działając czynem ciągłym i ze z góry powziętym zamiarem, w celu osiągnięcia

korzyści majątkowej doprowadziła klientów l. do niekorzystnego rozporządzenia nie

swoim mieniem – a należącym do firmy I. - w postaci pieniędzy w łącznej kwocie

285.056,40 zł w ten sposób, że na wygenerowanych komputerowo fakturach

pokrzywdzonej firmy wprowadziła w systemie komputerowym numer swojego

prywatnego konta o nr [..] prowadzonego przez PKO BP S.A., zamiast konta Biura

I., powodując w ten sposób bezprawne przelanie na swoje konto nienależnych jej

środków finansowych w łącznej kwocie 285.056,40 zł i za te oba czyny wymierzył

jej karę. W listopadzie 2012 r. J. K. tytułem odszkodowania zapłaciła powódce

kwotę 600 zł.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne co do kwoty 156.536,99 zł,

przyjmując, że pozwana ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą w stosunku

do powódki za realizację przelewów z rachunku powódki w PeKaO S.A. na

rachunek J. K., jak i za realizację przelewów dokonanych przez kontrahentów

powódki na rachunek J. K. wskazany im przez J. K. w fakturach w miejsce numeru

rachunku bankowego powódki. Odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanej za

nienależyte wykonanie zobowiązania polegającego na zrealizowaniu przelewu z

rachunku powódki na rachunek J. K. Sąd uznał za samoistną odpowiedzialność

ustawową, wynikającą z art. 64 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo

bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.). Odpowiedzialność

pozwanego banku za szkody wynikające z przelania pieniędzy na nieprawidłowo

podany rachunek, prowadzony dla innego podmiotu niż wskazany w poleceniu

przelewu Sądy wyprowadziły z art. 63c prawa bankowego, który definiuje polecenie

przelewu jako dyspozycję dłużnika obciążenia jego rachunku określoną kwotą i

uznanie tą kwotą rachunku wierzyciela, a ponadto z powinności określonych w art.

4

354 § 1 i art. 355 k.c. Jego treść określiły jako ciążący na wszystkich bankach

uczestniczących w wykonaniu przelewu obowiązek sprawdzenia zgodności

oznaczenia beneficjenta polecenia przelewu, który jednak w szczególny sposób

odnosi się do banku beneficjenta, ponieważ jedynie prawidłowa identyfikacja osoby

uprawnionej pozwala temu bankowi zrealizować zobowiązanie do wpisania

przelanej kwoty na właściwym rachunku. Odpowiedzialność pozwanej za szkodę

wynikłą z dopuszczenia do zaksięgowania kwot wpłaconych przez kontrahentów

powódki na rachunku należącym do J. K. Sąd Okręgowy wywiódł z art. 415 k.c.

wskazując, że wadliwa obsługa rachunku bankowego posiadacza tego rachunku,

a także niezapewnienie posiadaczowi rachunku bankowego bezpieczeństwa jego

środków pieniężnych znajdujących się na rachunku uzasadnia odpowiedzialność

banku na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych. Oceny te Sąd

Okręgowy odniósł do okresu kończącego się w dniu 31 października 2009 r.,

ponieważ uznał, że w okresie późniejszym nastąpiła zmiana stanu prawnego

spowodowana upływem terminu do implementacji do polskiego porządku prawnego

dyrektywy 2007/64/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 listopada 2007 r.

Wprawdzie implementacja nastąpiła z opóźnieniem, bo dopiero ustawą z dnia

19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych (Dz.U. Nr 199, poz. 1175), jednak Sąd

Okręgowy przyjął, że po 31 października 2009 r. zachodziła już konieczność

interpretowania prawa w zgodzie z regulacją europejską, należało więc przy

wykładni przepisów uwzględniać treść dyrektywy. Artykuł 74 tej dyrektywy stanowi,

że jeżeli zlecenie płatnicze jest wykonywane zgodnie z unikatowym identyfikatorem,

zlecenie płatnicze w odniesieniu do odbiorcy określonego w unikatowym

identyfikatorze uważa się za wykonane prawidłowo. W rezultacie Sąd Okręgowy

ocenił, że banku nie można obciążać odpowiedzialnością za zrealizowanie

przelewu zgodnie z podanym przez zleceniodawcę unikatowym identyfikatorem

(rachunkiem odbiorcy przelewu), uznał jednak, że odpowiedzialność pozwanego

Banku jednak powstała i wynika z bezkrytycznego księgowania na koncie J. K.

środków pieniężnych z konta B. K., mimo że opis wskazywał na innego beneficjenta

oraz księgowania na tym koncie środków pieniężnych mimo, że z opisu przelewu

wynikało, że powinny trafić na konto B. K. Sąd Okręgowy odwołał się też do pkt. 48

preambuły dyrektywy uznając, że brak spójności unikatowego identyfikatora z

5

pozostałym opisem klienta powinien spowodować odmowę realizacji przelewu.

Zaznaczył, że banki mogą zapewnić by nie dochodziły do skutku przelewy o tego

rodzaju rozbieżnościach, a jeśli tego nie uczynią mogą ponosić odpowiedzialność

za tolerowanie ryzykownych transakcji, które stwarzają niebezpieczeństwo

powstania szkody u uczestników obrotu i wyrządziły szkodę powódce. Ostatecznie

Sąd Okręgowy przyjął, że suma środków nieprawidłowo zaksięgowanych na

rachunku J. K., a pochodzących lub przeznaczonych dla powódki do dnia 31

października 2009 r. wynosiła 227.331,86 zł. Należało od niej odliczyć 600 zł

zapłacone powódce przez J. K. Sąd Okręgowy przyjął jednocześnie, że powódka

zaniedbała należytego nadzorowania swojej pracownicy – J. K., przez co w 40%

przyczyniła się do powstania poniesionej szkody. Wina banku i jego

odpowiedzialność za szkodę jest większa aniżeli powódki, gdyż dopuścił się

zaniedbań strukturalnych w swojej podstawowej działalności, jaką stanowi

prowadzenie rachunków bankowych. W konsekwencji należne powódce

odszkodowanie za szkody poniesione w okresie do 31 października 2009 r. Sądy

ustaliły na 136.033,12 zł. W okresie późniejszym na rachunku J. K. nieprawidłowo

zaksięgowane zostały środki w łącznej wysokości 68.346,21 zł. Co do tej części

szkody powódki Sąd Okręgowy uznał, że pozwany Bank powinien zapłacić

odszkodowanie odpowiadające 30 % tej kwoty, to znaczy kwotę 20.503,87 zł, gdyż

w tym wypadku nie odpowiada za nieprawidłowo zrealizowane przelewy lecz za

zaniedbania związane z zapewnieniem klientom przeprowadzenia bezpiecznych

przelewów i niezapewnienie systemu, który pozwalałby na odmowę realizacji

przelewu, gdy są widoczne nieprawidłowości w samym zleceniu przelewu. Suma

obu kwot składa się na zasądzone 156.536,99 zł. Sąd Okręgowy nie uwzględnił

powództwa o zapłatę kwot odpowiadającym trzem dalszym przelewom na kwoty

5.163,48 zł, 802,28 zł i 2.143,54 zł uznając, że powódka nie wykazała w tym

zakresie poniesienia szkody.

Oddalając apelację pozwanego banku od wyroku Sądu pierwszej instancji

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i prawne tego Sądu, poza

stanowiskiem o obowiązku stosowania w stosunkach horyzontalnych wykładni

uwzgledniającej nieimplementowaną dyrektywę unijną. Nie wpłynęło to jednak na

ocenę zakresu odpowiedzialności pozwanej. W związku z podniesionym w apelacji

6

zarzutem, że realizacja przelewów dłużników powódki na rachunek J. K. nie

wyrządziła szkody powódce, ponieważ dłużnicy nie zwolnili się wobec niej z długu i

w majątku powódki nie nastąpił z tego tytułu żaden ubytek, Sąd Apelacyjny

stwierdził, że zarzut naruszenia art. 361 k.c. nie znajduje uzasadnienia i wskazał,

że szkodą jest różnica między stanem majątku poszkodowanego, który powstał po

nastąpieniu zdarzenia powodującego uszczerbek, a stanem jaki by istniał, gdyby to

zdarzenie nie nastąpiło; stratę, o której mowa w art. 361 § 2 k.c. stanowią też

wydatki zmierzające do ograniczenia lub wyłączenia szkody, jeżeli były celowe lub

wystarczająco uzasadnione, gdyż prowadzą do zmniejszenia aktywów lub

zwiększenia pasywów.

W skardze kasacyjnej, skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu oddalającemu

apelację kwestionującą zasądzenie kwoty 133 982,54 zł z odsetkami ustawowymi

pozwana zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego przez niewłaściwe

zastosowanie art. 361 § 2 k.c. w zw. z art. 452 k.c. Wniosła o uchylenie i zmianę

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w punkcie pierwszym i punktu I wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 24 stycznia 2013 r. przez oddalenie powództwa również

w zakresie kwoty 133 982,54 zł oraz zmianę orzeczenia o kosztach procesu przez

ich zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanej powódka wniosła o oddalenie

tej skargi w całości i zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kosztów postępowania

kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Pozwana sformułowała w skardze kasacyjnej jeden zarzut naruszenia prawa

materialnego, wobec czego podstawę faktyczną rozważań stanowi obraz zdarzeń

ustalony przez Sąd Apelacyjny. Skarżąca kwestionuje przyjęte przez Sądy obu

instancji stanowisko, że w szkoda powódki wynikła także z czynności banku

polegających na zaksięgowaniu na rachunku J. K. środków przelewanych przez

dłużników powódki, którzy w poleceniach przelewu podawali dane firmy powódki i

numer rachunku bankowego jej pracownicy. Według skarżącej w tym wypadku

szkodę ponieśli dłużnicy powódki, którzy - przekazując środki osobie

nieuprawnionej - nie zwolnili się skutecznie z długu wobec powódki. Szkody nie

poniosła natomiast powódka – której nadal przysługiwały niezaspokojone

7

wierzytelności i mogła ich dochodzić od swoich kontrahentów. Wskazał przy tym na

niekonsekwencje w argumentacji Sądów, polegające na odmiennej ocenie skutków

realizacji przelewów z rachunku powódki, w których beneficjentami byli jej

wierzyciele, lecz przelewane środki wpłynęły nie do nich lecz na rachunek J. K. i

tych, w których powódka była wskazana jako beneficjentka lecz na skutek

fałszerstw pracownicy środki przelane z przeznaczeniem dla niej przez jej

dłużników również trafiły na rachunek tej pracownicy. W pierwszym wypadku Sądy

przyjęły, że szkodę poniosła powódka, której pieniądze przejęła J. K. przez co

powódka nie zwolniła się z długów wobec swoich wierzycieli, w drugim wypadku

natomiast, mimo że sytuacja była analogiczna, tylko kierunek przepływu środków

odwrotny - uznały, że to powódka jako wierzycielka poniosła szkodę, ponieważ J. K.

przejęła środki należące do niej, mimo że środki te – jakkolwiek dla powódki

przeznaczone nie wpłynęły nigdy na jej rachunek. Skarżąca ma rację, że takie

stanowisko jest niespójne, a uzasadnienie Sądu Apelacyjnego w części, w której

odnosi się do zgłoszonego w apelacji zarzutu tożsamej treści z zarzutem

kasacyjnym nie pozwala na zrozumienie motywów, którymi kierował się ten Sąd

uznając zarzut za nieuzasadniony. Sąd jedynie wyjaśnił pojęcie szkody ustalanej

metoda różnicową. Nie odniósł jednak tego pojęcia do okoliczności faktycznych

sprawy i nie sprecyzował jak metodą różnicową oznaczył szkodę powódki

wywołaną zaksięgowaniem na rachunku J. K. pieniędzy przelewanych na rzecz

powódki przez jej wierzycieli. Zdarzeniem powodującym uszczerbek, za który

ponosi odpowiedzialność pozwany bank jest nienależyte wykonanie obowiązków

związanych z identyfikacją beneficjenta, a w konsekwencji zapisanie przelanych

środków na rachunku podmiotu, którego oznaczenie nie odpowiadało oznaczeniu

beneficjenta przelewu, jakkolwiek numer rachunku był zgodny z podanym w

poleceniu przelewu. Gdyby natomiast bank zachował się prawidłowo – stwierdzając

niezgodność danych powinien był odmówić realizacji przelewu. W konsekwencji

przelewane środki „wróciłyby”, a więc ponownie zostałyby zaksięgowane na

rachunku dłużnika powódki. Przekazanie ich powódce na podstawie polecenia

przelewu zawierającego dane beneficjenta przelewu niezgodne ze znanymi

bankowi danymi podmiotu, dla którego prowadzi rachunek byłoby tak samo

nieprawidłowe, jak zapisanie ich na rachunku J. K. Ponieważ zaś długi pieniężne są

8

długami oddawczymi (art. 454 zd. 2 w zw. z § 2 k.c.), spełnienie świadczenia ze

skutkiem umorzenia długu w wypadku uzgodnienia przez strony rozliczenia

bezgotówkowego następuje dopiero z chwilą uznania rachunku bankowego

wierzyciela (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2002 r., III CZP

81/01, OSNC 2002/11/131 i powołane tam orzecznictwo). W ustalonych w

niniejszej sprawie okolicznościach do tak rozumianego spełnienia świadczenia nie

doszło, skoro przekazane środki bank zapisał na rachunku podmiotu nie będącego

wierzycielem. Pochodzące od dłużników powódki środki przekazane na rachunek

jej pracownicy nie wchodziły więc w skład majątku powódki lecz nadal pozostawały

własnością jej dłużników i na ich szkodę zostały przejęte przez J. K. Im też, a nie

powódce została wyrządzona szkoda przez pozwany bank na skutek zrealizowania

przelewów na rachunek J. K. Nie można też poczytać nieprawidłowych działań

pozwanej za jedno ze zdarzeń, które łącznie spowodowały szkodę w majątku

powódki, skoro w ich wyniku nie nastąpiły w jej majątku żadne zmiany – nadal

przysługiwała jej wierzytelność do dłużników. Nie budzi też wątpliwości, że

powódka nie odniosła żadnych korzyści ze świadczenia spełnionego na rachunek J.

K. Zarzuty podniesione przez skarżącą okazały się więc uzasadnione,

a zaskarżone orzeczenie zapadło w części w wyniku niewłaściwego zastosowania

art. 361 § 2 k.c. i niezastosowania art. 452 k.c. Ponieważ jednak z ustaleń

faktycznych i rozważań obu Sądów nie wynika jednoznacznie jaka część

zasądzonego odszkodowania dotyczy roszczeń odszkodowawczych powódki

z tytułu nieprawidłowego zrealizowania na rachunek J. K. poleceń przelewu

kierowanych do powódki przez jej dłużników, konieczne stało się

uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym

zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postepowania kasacyjnego wynika z postanowień art.

108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.

kc

db

9