II CSK 150/15

Sygn. akt II CSK 150/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. Spółki Akcyjnej z siedzibą w Ł.

przeciwko Szpitalowi Powiatowemu w W. - Samodzielnemu

Zespołowi Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 13 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 września 2014 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I w części, w jakiej

zmienia punkt 2 a-g wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 20

grudnia 2013 r., sygn. akt […] oraz w punkcie II i III i w tym

zakresie sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania;

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części;

3. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego

pozostawia Sądowi Apelacyjnemu.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem w punkcie pierwszym Sąd Apelacyjny zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w Ł. w punkcie drugim w ten sposób, że zasądził od Szpitala

Powiatowego w W. - Samodzielnego Zespołu Publicznych Zakładów Opieki

Zdrowotnej na rzecz M. S.A. z siedzibą w Ł. kwotę 84.289,55 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 2 października 2013 r. i odsetki ustawowe od szczegółowo

wymienionych kwot oraz umorzył postępowanie w pozostałym zakresie, a w

punkcie drugim oddalił apelację pozwanego Szpitala w pozostałej części.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i stanowisko prawne Sądu

pierwszej instancji, zaś przyczynę zmiany wyroku stanowiło skuteczne częściowe

cofnięcie powództwa przez powódkę na podstawie art. 203 § 1 i 355 § 1 w zw.

z 391 k.p.c. wobec zapłaty przez pozwanego należności głównej na rzecz

dostawców i przekazania przez nich tych kwot na rzecz powódki.

Sąd drugiej instancji ustalił, że pozwany Szpital na podstawie umów

zawartych z L. S.A. w S., E. S.A. w Ż., L. L. spółką z o.o. w S. i Centrum

Medycznym E. M. S.A. w W. zawartych w dniach 25 marca i 6 czerwca 2011 r., 14

grudnia 2010 r., 10 listopada 2008 r. nabywał produkty i usługi, za które wystawiły

one faktury na łączną kwotę 356.944,47 zł.

Powodowa spółka M. zawarła w dniach 28 kwietnia 2011 r. i 29 czerwca

2012 r. z L. S.A., w dniu 10 września 2012 r. z E. S.A. w Ż., w dniu 31 lipca 2012 r.

z L. L. spółką z o.o. w S. i w dniu 1 października 2011 r. z Centrum Medycznym E. -

M. S.A. w W. umowy o współpracy w zakresie zarządzania płynnością, na mocy

których poręczyła istniejące i niewymagalne, jak również przyszłe zobowiązania

szpitali wymienionych w załączniku nr 1, w tym pozwanego, z tytułu należności

głównej z odsetkami ustawowymi do górnej granicy określonej kwotowo

w umowach. Pozwany Szpital został poinformowany o zawarciu tych umów oraz

poręczeniu i fakturach nim objętych. Ponieważ pozwany nie uregulował należności

wynikających z tych faktur na rzecz dostawców, powódka zapłaciła, w wykonaniu

umowy poręczenia, kwoty należności głównych z odsetkami ustawowymi,

pomniejszone o należną jej prowizję operacyjną. Szpital został wezwany

3

przez powódkę do zapłaty pismami z dnia 3 stycznia i 6 marca 2013 r. Należne

jej odsetki ustawowe do dnia 4 lipca 2013 r. wynoszą 86.769,65 zł. W okresie

marzec - wrzesień 2013 r. pozwany spełnił w całości roszczenie główne w kwocie

356.944,47 zł dokonując zapłaty na rzecz swoich kontrahentów, natomiast

nie zapłacił odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie.

Sąd Apelacyjny uznał, że umów o współpracy w zakresie obsługi

i monitoringu wierzytelności i udzielania poręczeń nie można zaliczyć do czynności

prawnych objętych ustawowym zakazem zawartym w art. 53 ust. 6 ustawy z dnia

30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. z 2007 r., nr 14, poz. 89

ze zm.; dalej u.z.o.z.) w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 22 października 2010 r.

o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. z 2010 r., Nr 230,

poz. 1507; dalej ustawa nowelizująca) czy też art. 54 ust. 5 ustawy z dnia

15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz. U. Nr 112, poz. 654 ze zm.;

dalej u.d.l.). W dacie zawarcia umowy poręczenia subrogacja nie jest pewna

i nie zależy od woli stron umowy, a dopiero niewywiązanie się dłużnika

ze zobowiązania aktualizuje po stronie poręczyciela obowiązek zapłaty

poręczonego zobowiązania. Zawarte umowy nie są umowami przelewu

wierzytelności, o których stanowi art. 509 i n. k.c., nie dochodzi bowiem

do przeniesienia wierzytelności na skutek czynności prawnej wierzyciela a do

nabycia wierzytelności przez osobę trzecią z mocy prawa na skutek spłaty

własnego a nie cudzego długu (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.).

W skardze kasacyjnej pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 20 grudnia 2013 r.

i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości.

Zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. 53 ust. 6 i 7 u.z.o.z. i art. 54 ust. 5 i

6 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. u.d.l., a w ramach drugiej podstawy kasacyjnej

podniósł zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego zakaz oparcia

skargi na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub dowodów, określony

4

w art. 3983

§ 3 k.p.c. oraz związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 in fine) oznaczają

niedopuszczalność powoływania się przez skarżącego na wadliwość wyroku sądu

drugiej instancji polegającą na ustaleniu faktów lub niewłaściwie przeprowadzonej

ocenie dowodów. Argumenty podniesione w uzasadnieniu zarzutu i zmierzające

do wykazania, że Sąd drugiej instancji naruszył określone w art. 233 § 1 k.p.c.

granice swobodnej oceny dowodów nie mogą być więc skuteczne (wyroki z dnia

5 września 2008 r., I CSK 117/08, II UK 19/09 z dnia 24 września 2009 r., z dnia

25 czerwca 2008 r., II UK 327/07 - nie publ.).

Istotą sporu jest ocena skutków prawnych zawarcia umów poręczenia

zabezpieczających wierzytelności do zakładu opieki zdrowotnej w świetle art. 53

ust. 6 i 7 u.z.o.z. w brzmieniu obowiązującym od dnia 22 grudnia 2010 r. i art. 54

ust. 5 i 6 u.d.l. Oba te przepisy zawierają zakaz zawierania czynności prawnych

mających na celu zmianę wierzyciela samodzielnego publicznego zakładu opieki

zdrowotnej bez zgody podmiotu tworzącego ten zakład. W poprzednim stanie

prawnym art. 53 u.z.o.z. nie przewidywał takiego zakazu a jego ust. 6 wymieniał

konkretne umowy, które w razie ich zawarcia z naruszeniem wymogów

wynikających z ust. 2 - 5 były nieważne z mocy prawa.

Od dnia 22 grudnia 2010 r. do art. 53 ust. 7 u.z.o.z., zachowując wyliczenie

umów z uchylonego ust. 6 i sankcję nieważności, dodano umowę przelewu, zaś art.

54 ust. 6 u.d.l. stanowi wprost, że czynność prawna dokonana z naruszeniem ust. 5

jest nieważna.

W judykaturze utrwalony jest już pogląd, że mimo takiego brzmienia

znowelizowanego przepisu intencją ustawodawcy było objęcie zmienionymi

przepisami wszystkich czynności prawnych, których skutkiem była zmiana

wierzyciela samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Przyjęta została

jednolita wykładnia pojęcia „czynność prawna mająca na celu zmianę wierzyciela”,

zgodnie z którą obejmuje ono nie tylko umowy bezpośrednio dotyczące zmiany

wierzyciela, lecz także takie, których jest ona skutkiem, a więc gdy pojawi się nowy

wierzyciel dochodzący wierzytelności z pierwotnie zawartej umowy. Za czynności

wymagające zgody podmiotu tworzącego, a w jej braku za nieważne, zostały

5

uznane umowy cesji - także powiernicze, faktoringu, gwarancji, subrogacji umownej

i indosu wekslowego.

Zagadnienie oceny skutków prawnych umowy poręczenia wierzytelności do

zakładu opieki zdrowotnej zawartej bez zgody podmiotu tworzącego było

wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który wyraził jednolity

pogląd, że jest ona czynnością prawną takiej zgody wymagającą z uwagi na skutek

subrogacji określony w art. 518 § 1 pkt 1 k.c., a w jej braku jest czynnością

nieważną. Sąd Najwyższy nadto wyjaśnił, że skutkiem akcesoryjności poręczenia

wobec zobowiązania podstawowego i wstąpienia przez poręczyciela w prawa

zaspokojonego wierzyciela z mocy ustawy, jest zmiana wierzyciela - cessio legis,

do której w drodze analogii stosuje się przepisy o przelewie. Stwarza to

uzasadnione podstawy do przyjęcia, że zakazy ustawowe przelewu dotyczą także

wierzytelności w drodze cessiones legis (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

6 czerwca 2014 r., I CSK 428/13, OSNC z 2015 r., nr 4, poz. 53, z dnia 9 stycznia

2015 r., V CSK 111/14, Biul. SN z 2015 r., nr 2, poz.13, z dnia 19 listopada 2014 r.,

II CSK 9/14,, z dnia 6 lutego 2015 r., II CSK 319/14, z dnia 6 lutego 2015 r., II CSK

238/14, z dnia 18 lutego 2015 r., I CSK 110/1, z dnia 24 kwietnia 2015 r., II CSK

546/14, z dnia 24 kwietnia 2015 roku, II CSK 830/14, z dnia 24 kwietnia 2015 r.,

II CSK 797/14, z dnia 24 kwietnia 2015 r., II CSK 664/14, z dnia 24 kwietnia 2015 r.,

IICSK 788/14, z dnia 15 maja 2015 r., V CSK 400/14, z dnia 7 października 2015 r.,

I CSK 810/14, z dnia 16 października 2015 r., I CSK 882/14 - nie publ.).

Sąd Najwyższy w tym składzie podziela przedstawioną wykładnię art. 53

ust. 6 i 7 u.z.o.z. oraz art. 54 ust. 5 i 6 u.d.l. uznając, że wyłączają one

subrogacyjne nabycie wierzytelności samodzielnego publicznego zakładu opieki

zdrowotnej na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c. bez zgody podmiotu tworzącego.

Zasadność zarzutu prawa materialnego nie może prowadzić jednak

do uwzględnienia wniosku pozwanego o wydanie orzeczenia reformatoryjnego, a to

z uwagi na konieczność dokonania oceny roszczenia powódki w aspekcie

czasowego obowiązywania art. 53 ust. 6 i 7 u.z.o.z. oraz art. 54 ust. 5 i 6 u.d.l.

i daty powstania zobowiązań pozwanego. Z przytoczonych i nie

zakwestionowanych przez Sąd drugiej instancji ustaleń Sądu Okręgowego wynika

6

bowiem, że część umów została zawarta przez pozwany Szpital przed dniem

22 grudnia 2010 r., a część w czasie obowiązywania omawianych przepisów.

Artykuł 4 ustawy nowelizującej stanowił, że art. 53 ust. 6 i 7 u.z.o.z. miał

zastosowanie do zobowiązań zakładów opieki zdrowotnej powstałych po dniu jej

wejścia w życie tj. po dniu 22 grudnia 2010 r. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy,

zobowiązanie to powstaje w zasadzie w dniu zawarcia umowy stanowiącej jego

źródło, a nie w dniu wystawienia faktury (uchwała Sądu Najwyższego z dnia

20 kwietnia 2012 r., III CZP 10/12, OSNC z 2012 r., nr 10, poz. 117 oraz powołane

wyżej wyroki II CSK 664/14, II CSK 830/14, II CSK 797/14). W sprawie zostało

wprawdzie ustalone w jakich datach zostały zawarte umowy przez pozwany Szpital

z jego trzema kontrahentami, ale brak jest ustaleń co do daty zawarcia umowy

z czwartym kontrahentem oraz w jakiej wysokości i z której z umów mają wynikać

jego poszczególne zobowiązania składające się na kwotę dochodzoną pozwem,

a nadto jaki był charakter prawny tych umów.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.

eb