II CSK 862/14

Sygn. akt II CSK 862/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. O.

przeciwko B. Spółce Akcyjnej w likwidacji z siedzibą

w W., E. W. i A. I.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 13 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej B. Spółki Akcyjnej w likwidacji

z siedzibą w W.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 stycznia 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza na rzecz powoda od B. Spółki Akcyjnej w likwidacji

z siedzibą w W. kwotę 3600,- (trzy tysiące sześćset) złotych z

tytułu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2013 r. zasądził na rzecz

powoda w punkcie 1 od B. S.A. w likwidacji w W. kwotę 2.820.840 zł tytułem zwrotu

nienależnego świadczenia, w punkcie drugim solidarnie od tej pozwanej oraz E. W.

i A. I. kwotę 245.244,42 zł tytułem odszkodowania, a w punkcie trzecim oddalił w

pozostałej części powództwo.

Sąd Apelacyjny zmienił powyższy wyrok w punkcie drugim i trzecim w ten

sposób, że zasądził solidarnie od B. S.A. w likwidacji w W. oraz E. W. na rzecz

powoda kwotę 192.389,80 zł z tytułu odszkodowania, oddalił powództwo w

stosunku do tych pozwanych co do kwoty 52.854,62 zł i w całości w stosunku do A.

I. oraz oddalił apelację B. S.A. w likwidacji w W. oraz E. W. w pozostałym zakresie.

Ustalił, że w wyniku wyboru przez likwidatora E. W. oferty powoda zostały

zawarte pomiędzy B. S.A. w likwidacji w W. i powodem w dniach 29 lipca 2004 r.

oraz 10 listopada 2004 r. dwie umowy sprzedaży nieruchomości położonych w P.

przy ul. J. i przy ul. D. za kwoty 1.400.000 zł i 1.500.000 zł. Powód poniósł koszty

sporządzenia aktów notarialnych. Likwidator przedłożyła przy sporządzeniu aktów

notarialnych m.in. protokoły z dokonania przeglądu ofert sporządzone w dniach

27 maja 2004 r. i 14 października 2004 r. Powód został ujawniony w księgach

wieczystych jako właściciel obu nieruchomości.

Prawomocnymi wyrokami z dnia 27 lutego 2009 r. i 12 lutego 2009 r.

Sąd Rejonowy w sprawach o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym nakazał w działach II ksiąg wieczystych prowadzonych dla

nieruchomości przy ul. J. i nieruchomości przy ul. D. wykreślenie wpisu

dotyczącego własności powoda i w to miejsce wpisanie pozwanej B. S.A. w

likwidacji. W obu sprawach przesłanką rozstrzygnięć była nieważność umów

sprzedaży nieruchomości z tej przyczyny, że sprzedaż z wolnej ręki nastąpiła z

naruszeniem art. 468 § 1 k.s.h. wobec braku uchwały walnego zgromadzenia.

W toku postępowania apelacyjnego pozwana B. podniosła zarzut potrącenia

wierzytelności w kwocie 3.628.316 zł z tytułu wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie przez powoda z obu nieruchomości oraz pobranych pożytków z

zasądzoną na rzecz powoda kwotą 2.820.840 zł z tytułu nienależnego świadczenia.

3

Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego, że świadczenie

uiszczone przez powoda tytułem ceny sprzedaży nieruchomości jest świadczeniem

nienależnym i podlega zwrotowi na podstawie art. 410 § 2 w zw. z art. 405 k.c.

Zaakceptował także stanowisko, że likwidator E. W. nie dochowując procedury

przewidzianej w art. 468 § 1 k.s.h. nie spełniła wymogów staranności określonych w

art. 483 § 2 k.s.h., co uzasadnia odpowiedzialność jej i pozwanej spółki na

podstawie art. 415 i 416 k.c. Za zasadną uznał natomiast apelację pozwanego I.; w

świetle bowiem art. 80 § 1 i 81 prawa o notariacie nie miał on obowiązku

sprawdzenia prawidłowości podejmowanych przez likwidatora czynności i

prawidłowości przeprowadzenia przetargu.

Odnosząc się do zarzutu potrącenia zgłoszonego w apelacji wyjaśnił,

że oświadczenie o potrąceniu wywołuje skutek prawny wobec wierzyciela

wzajemnego z chwilą dojścia w taki sposób, że mógł się zapoznać z jego treścią

(61 zd. 1 k.c.). Nie jest więc skuteczne zawarte w apelacji pozwanej oświadczenie

o potrąceniu doręczone jedynie pełnomocnikowi procesowemu powoda

nieumocowanemu do jego przyjęcia. Treść art. 91 k.p.c. nie daje bowiem podstaw

do przypisania takiemu pełnomocnikowi uprawnienia do przyjmowania w imieniu

mocodawcy materialnoprawnych oświadczeń kształtujących, a pozwana nie

wykazała, że oświadczenie to zostało doręczone powodowi i mógł się zapoznać

z jego treścią.

W skardze kasacyjnej B. S.A. w likwidacji w W. zaskarżyła powyższy wyrok

w pkt I.1a, I.2.a, I.2.e, w punkcie II i III.1 i wniosła o jego uchylenie w zaskarżonej

części oraz przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie przez

błędną wykładnię art. 61 w zw. z 499 k.c., zaś naruszenie przepisów postępowania

wywiodła z uchybienia art. 91 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota zagadnienia sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy doręczenie

pełnomocnikowi procesowemu pisma procesowego, w którym strona

przeciwna składa oświadczenie o potrąceniu wierzytelności (art. 499 k.c.)

4

może być zakwalifikowane jako skuteczne złożenie oświadczenia woli

w świetle art. 61 zd. 1 k.c.

Potrącenie jest czynnością materialnoprawną, która dokonuje się przez

oświadczenie złożone drugiej stronie i wywołuje skutek w postaci wzajemnego

umorzenia wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 i art. 499

zd. 1 k.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego został wyrażony jednolity pogląd,

że oświadczenie o potrąceniu dla swej ważności nie wymaga określonej formy

i może być złożone w formie pisma procesowego z tym, że musi ujawniać

w dostatecznym stopniu treść i wolę dokonania potrącenia. Nie ma też sporu

co do tego, że ustawowa treść pełnomocnictwa procesowego określona w art. 91

k.p.c. daje upoważnienie do podejmowania decyzji i czynności o charakterze

procesowym, nie obejmuje natomiast umocowania do ingerencji

w materialnoprawne stosunki mocodawcy. Pełnomocnictwo takie nie uprawnia

pełnomocnika do złożenia w imieniu mocodawcy materialnoprawnego

oświadczenia o potrąceniu, chyba że jego zakres został rozszerzony

(także w sposób dorozumiany), jak również nie uprawnia do przyjęcia w imieniu

mocodawcy materialnoprawnych oświadczeń kształtujących (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 11 września 1997 r., III CZP 39/97, OSNC z 1997 r., nr 12,

poz. 191 i wyroki z dnia 20 października 2004 r., I CK 204/04, OSNC z 2005 r.,

nr 10, poz. 176, z dnia 4 lutego 2004 r., I CK 181/03, z dnia 12 października 2007 r.,

V CSK 171/07, z dnia 7 marca 2013 r., II CSK 476/12, nie publ.).

Oświadczenie o potrąceniu złożone w toku postępowania toczącego się

z powództwa wierzyciela wzajemnego podlega ogólnym zasadom co do sposobu

i chwili złożenia określonym w art. 60 i 61 k.c. Musi ujawniać zatem wolę potrącenia

wierzytelności w sposób dostateczny, a złożone jest z chwilą, gdy doszło do

dłużnika wzajemnego w taki sposób, że mógł się zapoznać z jego treścią.

Dokonując wykładni art. 61 k.c. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 lipca 2012 r.,

II CSK 655/11 (nie publ.) wyjaśnił, że w świetle tego przepisu nie jest konieczne,

dla skuteczności złożenia oświadczenia, by adresat zapoznał się z jego treścią,

lecz wystarczające jest to, że miał taką możliwość.

5

Zgodnie z art. 91 pkt 1 k.p.c. pełnomocnictwo procesowe ogólne obejmuje

z mocy samego prawa umocowanie do wszystkich łączących się ze sprawą

czynności procesowych, a więc w jego zakresie przedmiotowym mieści się także

umocowanie do składania i odbioru pism procesowych; wyłączone jest bowiem

ograniczenie przez mocodawcę pełnomocnictwa odnośnie do czynności

pełnomocnika innych, niż czynności dyspozycji materialnej (art. 91 pkt 4 k.p.c.).

Pełnomocnik nie jest ograniczony w podejmowaniu czynności procesowych

objętych zakresem przedmiotowym pełnomocnictwa i wywołują one bezpośredni

skutek w sferze prawnej mocodawcy niezależnie od tego czy jest on dla

niego korzystny. Stąd doręczenie pełnomocnikowi, w toku postępowania, pism

procesowych, zarówno bezpośrednio zgodnie z art. 132 § 1 k.p.c., jak i doręczenie

przez sąd w przypadkach określonych w art. 132 § 11

k.p.c., niesie dla strony

skutek odbioru przesyłki zawierającej pismo procesowe.

Powstaje więc pytanie, czy doręczenie pełnomocnikowi pisma procesowego

zawierającego oświadczenie strony przeciwnej o potrąceniu jest równoznaczne

z dojściem tego oświadczenia do strony w rozumieniu art. 61 zd. 1 k.c.

Doręczenia pism procesowych w toku procesu dokonywane są według

przepisów kodeksu postępowania cywilnego, które regulują sposób doręczenia

i jego procesowe skutki w aspekcie skuteczności czynności procesowych, a więc

mają znaczenie wyłącznie procesowe i nie rozciągają się na materialnoprawne

skutki doręczenia oświadczeń woli zamieszczonych w tych pismach. Stąd o ile

zgłoszenie zarzutu potrącenia w piśmie procesowym podlega tym regulacjom,

o tyle złożenie oświadczenia o potrąceniu należy oceniać w świetle art. 61 zd. 1 k.c.

Z tej przyczyny nie można podzielić tych argumentów skarżącej, które zmierzają do

wskazania na trudności w doręczeniu takiego oświadczenia w piśmie procesowym

formułowanym osobiście przez stronę.

Odnotować trzeba jednak pogląd Sądu Najwyższego, że nie można

wykluczyć możliwości zastosowania przepisów o doręczeniach zastępczych

(art. 136 - 139 k.p.c.) do oceny skuteczności osobistego doręczenia stronie

materialnoprawnego oświadczenia woli zawartego w piśmie procesowym,

jeżeli wyłącznie z własnej woli nie uczestniczy w postępowaniu (wyroki Sądu

6

Najwyższego z dnia 20 stycznia 2004 r., II CK 358/02 i z dnia 19 lipca 2012 r.,

II CSK 655/11 oraz orzeczenia w nim powołane - nie publ.).

Skuteczne, w świetle przepisów postępowania cywilnego, doręczenie

w konkretnej dacie pełnomocnikowi pisma procesowego zawierającego

oświadczenie o potrąceniu wywiera wprawdzie skutek w stosunku do mocodawcy

w zakresie doręczenia tego pisma, ale nie może być równoznaczne z dojściem

oświadczenia do mocodawcy, jako adresata oświadczenia woli, w tej dacie.

Doręczenie pisma procesowego pełnomocnikowi tworzy fikcję prawną doręczenia

tego pisma mocodawcy ale art. 61 k.c. określając chwilę dojścia treści

oświadczenia woli do wiadomości adresata przyjął teorię doręczenia oświadczenia.

W sytuacji, gdy chwila doręczenia pisma procesowego nie pokrywa się z chwilą

dojścia do adresata oświadczenia woli, doręczenie pisma procesowego może być

jedynie początkiem dowodu, zgodnie z obowiązkiem spoczywającym na

składającym oświadczenie o potrąceniu (art. 6 k.c.). Dojście oświadczenia do

adresata oznacza bowiem, że albo zapoznał się z treścią tego oświadczenia, albo

było to możliwe, ale z własnej woli adresat się uchylił od zapoznania

z oświadczeniem. Należy mieć na uwadze, że z jednej strony charakter

wewnętrznego stosunku pełnomocnictwa pomiędzy pełnomocnikiem a mocodawcą

zdaje się wykluczać nie informowanie mocodawcy o przebiegu procesu,

w tym o treści pism procesowych, lecz z drugiej strony nie można też wykluczyć,

że z przyczyn od mocodawcy niezależnych nie może uczestniczyć w postępowaniu

lub w tym jego etapie, w którym zostaje złożone oświadczenie woli

przez stronę przeciwną, w taki sposób, by możliwe było zapoznanie się z jego

treścią. Ustalenie tych okoliczności jest kwestią stanu faktycznego i w razie

zakwestionowania dojścia oświadczenia do adresata wymaga analizy konkretnych

okoliczności faktycznych. Zasadą jest, że doręczenie oświadczenia woli

o potrąceniu wierzytelności musi nastąpić dłużnikowi wzajemnemu osobiście,

stąd wykluczyć trzeba wszelki automatyzm w zakwalifikowaniu doręczenia pisma

procesowego zawierającego takie oświadczenie pełnomocnikowi procesowemu

jako doręczenia oświadczenia stronie.

Wobec związania Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 in fine) oraz ustalenia Sądu

7

drugiej instancji, że pozwana nie wykazała, iż oświadczenie o potrąceniu

złożone przez nią w apelacji zostało doręczone powodowi i mógł się zapoznać

z jego treścią, brak jest podstaw, by mimo częściowo trafnych argumentów, uznać

zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej za uzasadnione.

Z tych względów orzeczono na podstawie art. 39814

k.p.c., o kosztach

postępowania kasacyjnego rozstrzygając na podstawie art. 98 § 1, art. 108 § 1

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz § 6 pkt 7 i § 12 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 5

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego

z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 490 i 2015 r., poz. 617).

eb