II UK 444/14

Sygn. akt II UK 444/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Jolanta Frańczak

w sprawie z wniosku H. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wcześniejsze przyznanie prawa do renty rodzinnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 czerwca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

H. C., wdowa po uprawnionym do emerytury Z. C., wniosła w kwietniu 2012 r.

o przyznanie prawa do renty rodzinnej po nim, przedstawiwszy postanowienie Sądu

Rejonowego w G. z dnia 31 stycznia 2012 r. o uznaniu jej męża za zmarłego, z

2

oznaczeniem daty jego śmierci na godz. 24.00 w dniu 31 grudnia 2001 r. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 27 kwietnia 2012 r. ustalił prawo H. C. do

renty rodzinnej od dnia 1 kwietnia 2012 r., czyli od miesiąca złożenia wniosku. W

odwołaniu ubezpieczona domagała się wypłaty świadczenia od dnia zgonu

oznaczonego w postanowieniu o uznaniu za zmarłego.

Wyrokiem z dnia 6 września 2012 r. Sąd Okręgowy w T. zmienił decyzję,

tylko w ten sposób, że przyjął jako początkową datę wypłaty świadczenia dzień 1

kwietnia 2009 r., tj. przyznał świadczenie za okres przypadający na trzy lata przed

złożeniem wniosku. Uwzględnił wyjątkowość sytuacji ubezpieczonej, która była

pozbawiona środków utrzymania od dnia ustalonego jako data zgonu męża do

czasu uznania go za zmarłego. Powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11

maja 2006 r., I UK 320/05 (OSNP 2007 nr 9-10, poz. 143), w którym przyjęto, że w

szczególnej sytuacji ubiegania się o rentę rodzinną po osobie uznanej za zmarłą,

zgodnie z regułami wynikającymi z art. 29 § 1 k.c., nie można art. 129 ust. 1 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.; dale

„ustawa”) wykładać zgodnie z jego dosłownym brzmieniem, lecz okres wypłaty

świadczenia należy ustalić według art. 133 ust. 1 pkt 2 tej ustawy.

Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację

organu rentowego. Zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie,

oddalając także apelację wnioskodawczyni. Wskazał na wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 10 lutego 2012 r., II UK 146/11 (OSNP 2013 nr 1-2, poz. 17), w którym

dopuszczono możliwość przyznania renty rodzinnej od daty śmierci poprzednika

pod warunkiem zgłoszenia wniosku bez zbędnej zwłoki. Jednocześnie ustalił, że

wniosek został złożony przez ubezpieczoną po blisko dwóch miesiącach od

uprawomocnienia się postanowienia o uznaniu jej męża za zmarłego, więc

zastosował ogólną zasadę wypłaty świadczeń określoną w art. 129 ust. 1 ustawy.

Skarga kasacyjna ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10

kwietnia 2013 r. została uwzględniona przez Sąd Najwyższy, który w kasatoryjnym

wyroku z dnia 3 kwietnia 2014 r., II UK 398/13, potwierdził, że ustawodawca nie

przewidział możliwości wyrównywania świadczenia osobom, które opóźniły się z

wnioskiem na skutek braku staranności w prowadzeniu własnych spraw.

3

W okolicznościach sprawy stwierdził, że wniosek o przyznanie świadczenia został

złożony w dniu 20 kwietnia 2012 r., a więc co prawda w niecałe dwa miesiące po

tym dniu, lecz w ciągu miesiąca po uzyskaniu przez uprawnioną odpisu skróconego

aktu zgonu wydanego przez właściwy urząd stanu cywilnego. Powtórzył wyrażany

w poprzednich orzeczeniach Sądu Najwyższego pogląd, że w szczególnej sytuacji,

jaką stanowi ubieganie się o rentę rodzinną po osobie, która została uznana za

zmarłą, art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach należy wykładać zgodnie z

jego celem, którym jest zapewnienie środków utrzymania osobie uprawnionej już od

dnia śmierci ubezpieczonego, emeryta lub rencisty.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd drugiej instancji ustalił, że

ubezpieczona działała bez zbędnej zwłoki w zgłoszeniu wniosku o rentę rodzinną,

gdyż nie miała możliwości skutecznego jego złożenia przed uprawomocnieniem się

postanowienia o uznaniu za zmarłego i przed sporządzeniem odpisu aktu zgonu

(w dniu 28 marca 2012 r.). Uwzględniając treść art. 129 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach oraz cel renty rodzinnej, ustalił wypłatę świadczenia, jak w

uchylonym wyroku z dnia 10 kwietnia 2013 r., a więc od dnia 1 kwietnia 2009 r.,

tj. za okres trzech lat wstecz od wniosku. Przyjął, że na podstawie obowiązujących

regulacji prawnych i ugruntowanego stanowiska judykatury nie można ustalić

wypłaty renty rodzinnej za dłuższy okres niż trzy lata wstecz liczone od wniosku,

gdyż przepisy ustawy o emeryturach i rentach, przewidując „przedawnienie”

wypłaty świadczeń, ustanawiają zasadę wyrównywania świadczeń niewypłaconych

lub zaniżonych, np. na skutek błędu organu rentowego, maksymalnie za ten okres

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2006 r., I UK 320/05, OSNP 2007 nr

9-10, poz. 143).

W skardze kasacyjnej ubezpieczona domagała się uchylenia wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 24 czerwca 2014 r. w części obejmującej oddalenie jej apelacji

i przekazania w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem

wniosku o ustalenie wypłaty renty rodzinnej od stwierdzonej daty zgonu męża.

Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania - art. 39820

zdanie pierwsze k.p.c.,

podnosząc, że Sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego

rozpoznania, orzekł niezgodnie wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 3 kwietnia 2014 r., wskutek czego naruszył - przez błędną wykładnię

4

- art. 129 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach oraz niewłaściwie zastosował

art. 133 ust. 1 pkt 2 tej ustawy do stanu faktycznego, w którym nie wykazano błędu

organu rentowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na związanie w niniejszej sprawie wykładnią dokonaną w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2014 r., II UK 398/13, należy przede

wszystkim stwierdzić, że Sąd Najwyższy nie odniósł się w nim wprost do kwestii

określenia czasu, za który przysługuje renta rodzinna w razie ustalenia do niej

prawa na podstawie postanowienia o uznaniu za zmarłego i nie wskazał okresu, za

jaki przysługuje uprawnionym renta rodzinna. W sprawie II UK 398/13 przedmiotem

rozważań było jedynie ustalenie istnienia generalnej możliwości przyznania renty za

okres poprzedzający złożenie wniosku, przy czym Sąd Najwyższy zauważył, że ze

względu na specyfikę uznania za zmarłego i po uwzględnieniu działań podjętych

przez skarżącą, należy wypłacić rentę rodzinną za okres poprzedzający miesiąc

złożenia wniosku. Podkreślił, że celem renty rodzinnej „jest zapewnienie środków

utrzymania osobie uprawnionej już od dnia śmierci ubezpieczonego, emeryta lub

rencisty”. Omawiany wyrok Sądu Najwyższego wydany w niniejszej sprawie

dotyczył zatem wykładni art. 129 ustawy o emeryturach i rentach bez rozstrzygania

o ewentualnych zasadach ustalenia okresu, za który przysługuje wypłata. Oznacza

to, że zarzut naruszenia art. 39820

k.p.c. jest nietrafny.

W konsekwencji, zagadnieniem wymagającym rozstrzygnięcia przy

rozpoznaniu niniejszej skargi kasacyjnej jest wykładnia art. 129 ustawy, który nie

budzi wątpliwości na gruncie wykładni językowo-logicznej; przewiduje się w nim

wypłatę świadczeń określonych w ustawie od chwili powstania do nich prawa, z

zastrzeżeniem, że wypłata świadczenia następuje od miesiąca, w którym złożono

wniosek. Oznacza to, że wypłata świadczenia od dnia powstania prawa jest

możliwa tylko wtedy, gdy wniosek złożono w tym samym miesiącu, w którym prawo

powstało, z wyjątkiem przewidzianym w ust. 2.

Sąd Najwyższy, powołując się na cel renty rodzinnej, przyjmował, że zasada

wyprowadzona z jego brzmienia, wskazująca, iż wypłata świadczenia dotyczy

5

okresu przyszłego, przypadającego po zgłoszeniu wniosku, bez możliwości

wypłacenia świadczenia wstecz, powinna podlegać modyfikacji. Sąd Najwyższy

upatrywał w rencie rodzinnej świadczenie związane z ryzykiem śmierci osoby

łożącej na utrzymanie, zmierzające do zapewnienia zastępczych środków

uprawnionym członkom rodziny. Przyjmował, że pozbawienie prawa do tego

świadczenia (jego wypłaty) na skutek obiektywnych okoliczności, na które

uprawniony nie ma i nie może mieć wpływu – mimo wystąpienia ryzyka utraty

żywiciela – sprzeciwia się założonemu przez ustawodawcę celowi. Dodatkowo

wskazywano w orzecznictwie na art. 129 ust. 2 ustawy, jako potwierdzający

znaczenie celu renty rodzinnej, tj. zapewnienia środków utrzymania już od dnia

śmierci ubezpieczonego, emeryta lub rencisty (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 3 kwietnia 2014 r., II UK 398/13, niepublikowany, z dnia 10 lutego 2012 r.,

II UK 146/11, OSNP 2013 nr 1-2, poz. 17, z dnia 5 października 2006 r., I UK

117/06, OSNP 2007 nr 23-24, poz. 357, z dnia 11 maja 2006 r., I UK 320/05, OSNP

2007 nr 9-10, poz. 143).

Sąd Najwyższy, dając pierwszeństwo wykładni celowościowej, choć w

piśmiennictwie odnoszono się do tego krytycznie, dopuszczał wypłatę renty

rodzinnej za okresy poprzedzające wniosek, ustalał jednak te okresy niejednolicie.

Np. w wyroku z dnia 11 maja 2006 r., I UK 320/05, zastosował art. 133 ust. 1 pkt 2

ustawy, twierdząc, że mające mocne podstawy aksjologiczne „przedawnienie”

wypłaty świadczeń polega na zaspokajaniu podstawowych potrzeb socjalnych na

bieżąco, więc zastosowanie wskazanego ograniczenia per analogiam do okresu

trzech lat sprzed uznania żywiciela za zmarłego jest prawidłowe. Przyjął, że każde

niewypłacone w całości lub części świadczenie, co do którego spełnione były

wymagane przesłanki, powoduje obowiązek jego wypłaty za trzy lata wstecz.

Ustawodawca przewidział sytuacje, w których świadczenie jest wypłacane za

okres wsteczny, lecz został on ograniczony do trzech lat. Do takich sytuacji

zaliczono odmowę prawa do świadczeń, zaniżenie wysokości świadczenia albo

wstrzymanie wypłaty świadczenia wskutek błędu organu (art. 133 ust. 1 pkt 2 oraz

art. 135 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach), a także brak możliwości doręczenia

świadczenia z przyczyn niezależnych od organu rentowego (art. 135 ust. 2 ustawy

o emeryturach i rentach). Wskazane ograniczenie okresu wstecznej wypłaty

6

znajduje uzasadnienie w celu, któremu służą wszystkie świadczenia z systemu

ubezpieczenia społecznego. Tym celem jest zabezpieczenie społeczne,

tj. osiągnięcie stanu zaspokojenia podstawowych potrzeb socjalnych. Podstawowe

potrzeby socjalne ubezpieczonego i członków jego rodziny muszą ulegać

bieżącemu zaspokojeniu, czemu nie służy skumulowana za wiele lat wypłata,

pełniąca raczej funkcję zbliżoną do odszkodowania. Periodyczny charakter

emerytur i rent nie jest przypadkowy; nawet jeżeli kilkuletni brak pobierania

świadczeń wynika z winy organu rentowego, to ustawodawca ze względu na cel

tych świadczeń ogranicza ich wypłatę do trzyletniego okresu.

Chociaż istnienie wskazanego ograniczenia ma mocną podbudowę

aksjologiczną, to przypadki zastosowania tej konstrukcji są wyczerpująco wyliczone

w ustawie. Z tego powodu nie można twierdzić, że nie istnieją możliwości

jednorazowej wypłaty świadczenia za okres dłuższy niż trzy lata. Należy zatem

ustalić, czy wypłata renty rodzinnej nabytej w skutek śmierci, stwierdzonej na

podstawie postanowienia o uznaniu za zmarłego, wypełnia jedną z przesłanek

zastosowania przepisów o ograniczeniu okresu, za który należy się świadczenie.

Ponadto warto zastrzec, że zastosowanie analogii byłoby ograniczeniem prawa do

nabytego świadczenia, a jako takie powinno zostać wyraźnie wskazane w ustawie.

Specyfika konstrukcji uznania za zmarłego polega na tym, że prawomocne

postanowienie sądu wydane w takiej sprawie jest zdarzeniem prawnym o

charakterze konstytutywnym tj. tworzy nową rzeczywistość prawną, która wcześniej

nie istniała (por. S. Dmowski, R. Trzaskowski, komentarz do art. 29,

[w:] J. Gudowski (red.), Kodeks Cywilny. Komentarz. Tom I Część ogólna,

Warszawa 2014, s. 171 i 174). Oznacza to, że śmierć jako zdarzenie losowe

stwierdzone postanowieniem o uznaniu za zmarłego zaistniała w dniu 21 lutego

2012 r., tj. w dniu uprawomocnienia się postanowienia. Dopiero od tej chwili

uprawnieni członkowie rodziny nabyli prawo do renty rodzinnej, jednak uznanie za

zmarłego - jeżeli za dzień śmierci zostanie uznana data poprzedzająca datę

wydania postanowienia (art. 31 § 1 k.c.) wywołuje skutki z mocą wsteczną. Z tego

powodu nabycie prawa do renty rodzinnej od dnia uprawomocnienia się

postanowienia następuje ze skutkiem od daty ustalonej w orzeczeniu – w dniu 31

grudnia 2001 r.

7

Uwzględnienie specyfiki uznania za zmarłego, pozwala na zastosowanie

art. 129 ustawy o emeryturach i rentach i uzupełnienie trafnej argumentacji

dotyczącej celu istnienia tego przepisu, podjętej w wyrokach z dnia 10 lutego

2012 r., II UK 146/11, i z dnia 3 kwietnia 2014 r., II UK 398/13, w których Sąd

Najwyższy przyjął, że przeszkoda w złożeniu wniosku o rentę rodzinną utrzymująca

się do czasu wydania postanowienia o uznaniu za zmarłego (art. 29 § 1 k.c.)

powoduje znaczne, niezawinione opóźnienie w uzyskaniu świadczeń. Jeżeli zatem

wniosek o uznanie za zmarłego zostanie złożony bez zbędnej zwłoki, przyznanie

świadczenia od ustalonej daty śmierci nie narusza art. 129 ust. 1 i 2 ustawy.

Wyjątkowość sytuacji rodziny osoby zaginionej jest związana z

domniemaniem życia tej osoby. W okresie zaginięcia osoby, która dotychczas

czerpała środki finansowe z pracy podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego, jej najbliżsi nie mogą skutecznie wystąpić z wnioskiem o rentę

rodzinną; mogą tylko oczekiwać na powrót zaginionego albo na upływ terminu, od

którego możliwe będzie uznanie go za zmarłego. O ile zatem ograniczenie

wstecznych roszczeń z tytułu świadczeń w stosunku do osób poszkodowanych

przez organ rentowy jest zgodne z celem prawa do zabezpieczenia społecznego,

znajdując wyraz w przepisach ustawy, o tyle nie można jednoznacznie przypisać

takiej woli ustawodawcy w odniesieniu do rodziny osoby uznanej za zmarłą.

Wypłatę renty rodzinnej od stwierdzonego dnia zgonu uzasadnia szczególna

ochrona udzielana osobom, które w okresie zaginięcia osoby bliskiej, musiały

utrzymywać się ze środków innych niż świadczenia kompensujące dotychczasowe

efekty pracy tej osoby, zwłaszcza że ograniczenie okresu wypłaty ich świadczenia

nie jest skorelowane z ochroną udzieloną za pomocą innej instytucji prawnej.

Wykładnia celowościowa nie prowadzi zatem do jednoznacznego stwierdzenia, że

intencją prawodawcy jest ograniczenie w czasie roszczeń z tytułu renty rodzinnej

po osobie uznanej za zmarłą.

Z tych względów w niniejszej sprawie nie jest możliwe zastosowanie

przepisów ograniczających okres wypłaty renty rodzinnej do trzech lat wstecz. Sąd

Apelacyjny, wydając wyrok, powinien mieć na względzie to, że nabycie prawa do

renty rodzinnej po osobie uznanej za zmarłą musi uwzględniać swoistości

konstrukcji prawnej uznania za zmarłego. Kontynuując przyjętą linię orzecznictwa,

8

należy stwierdzić, że wypłata świadczenia za okres poprzedzający miesiąc

zgłoszenia wniosku po uzyskaniu postanowienia o uznaniu osoby, po której

przysługuje za zmarłego, jest nie tylko możliwa, ale powinna obejmować cały okres

od daty domniemanej śmierci, wskazanej w postanowieniu o uznaniu za zmarłego,

jeżeli wniosek rentowy złożono niezwłocznie.

Uwzględniając to, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok, jak w sentencji

(art. 39815

§ 1 k.p.c.).

kc