III CNP 6/15

Sygn. akt III CNP 6/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "H." w O.

przeciwko […]o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 stycznia 2016 r.,

skargi Prokuratora Generalnego

o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 21 listopada 2012 r.,

1) oddala skargę;

2) zasądza od Skarbu Państwa Prokuratora Generalnego na

rzecz powodowej Spółdzielni kwotę 1200,- (jeden tysiąc dwieście)

złotych tytułem zwrotu kosztów skargi o stwierdzenie

niezgodności prawomocnego wyroku z prawem.

UZASADNIENIE

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w K. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w O., oddalający powództwo w całości, w punktach I, III i VI w całości

oraz w punkcie II w części dotyczącej K. K. w ten sposób, że zasądził na rzecz

Spółdzielni Mieszkaniowej „H.” od każdego z pozwanych wymienione szczegółowo

kwoty z tytułu uzupełnienia wkładu budowlanego, a w pozostałej części powództwo

i apelację powódki oddalił.

Sąd drugiej instancji ustalił, że pozwana spółdzielnia w roku 1997

sporządziła zestawienie nakładów i uiszczonych przez członków wkładów

budowlanych, z którego wynikało, że powstała różnica pomiędzy tymi wartościami.

W dniu 21 sierpnia 1997 r. Rada Nadzorcza powódki podjęła uchwałę

o uzupełnieniu różnicy pomiędzy poniesionymi kosztami inwestycji a wpłaconymi

wkładami budowalnymi. Pismami z dnia 30 września 1998 r. pozwani zostali

wezwani do zapłaty wskazanych kwot wyliczonych w oparciu o ustalenie kosztu

budowy 1 m2

powierzchni użytkowej na kwotę 474,70 zł, lecz odmówili zapłaty.

Powódka zweryfikowała koszt budowy 1 m2

na kwotę 431,87 zł. Ustalił nadto,

że pozwani R. i S. małż. G., J. K., L. i G. małż. G. oraz J.K. są członkami

powodowej Spółdzielni, pozwany K. K. był członkiem od 2001 r. do 2004 r. i

pozostawał w związku małżeńskim z K. K. w latach 1998 – 2005 r. oraz wyliczył

koszty budowy przypadające na poszczególne lokale.

Sąd drugiej instancji nie podzielił stanowiska Sądu Rejonowego, że kwoty

wpłacone na poczet wkładów budowlanych w całości je pokryły i w tym zakresie

uzupełnił postępowanie dowodowe oraz wyliczył koszt budowy zadania

inwestycyjnego oraz koszty obciążające poszczególne lokale. Zaakceptował

natomiast jako podstawę rozstrzygnięcia art. 208 § 1 i 226 § 1 ustawy z dnia

6 września 1982 r. Prawo Spółdzielcze (j.t. z 2016 r., poz. 21; dalej pr. spółdz.)

w brzmieniu obowiązującym przed dniem 24 kwietnia 2001 r. Wyjaśnił, że przepisy

te oraz art. 226 § 3 uzasadniały obowiązek ponoszenia przez członka spółdzielni

kosztów budowy lokalu, do którego uzyskuje on spółdzielcze własnościowe prawo

oraz realizację tego obowiązku przez wniesienie wkładu i jego uzupełnienie

z uwzględnieniem wyników ostatecznego rozliczenia kosztów budowy. Ocena

spoczywającego na pozwanych obowiązku została dokonana na dzień 30 września

1998 r. tj. datę pism wzywających pozwanych do zapłaty, potwierdzają one bowiem

3

fakt dokonania przez powódkę rozliczenia budowy i wyliczenia wkładów

budowlanych. Odsetki ustawowe zasądzone zostały od daty złożenia ustnej opinii

przez biegłą tj. dnia 18 stycznia 2011 r. wskutek uznania, że w okolicznościach

sprawy z tą datą nastąpiło skuteczne wezwanie do zapłaty.

Prokurator Generalny wniósł o stwierdzenie niezgodności z prawem

powyższego wyroku w punkcie I. 1. Zarzucił naruszenie prawa materialnego

tj. art. 208 § 1 i art. 226 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze

w brzmieniu obowiązującym do dnia 24 kwietnia 2001 r. poprzez oczywiście

niewłaściwe ich zastosowanie, przepisy te bowiem nie obowiązywały już w dniu

21 listopada 2012 r. i nie było żadnych przepisów pozwalających na ich

zastosowanie oraz naruszenie przepisów postępowania tj. art. 316 § 1 k.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c., które spowodowało niezgodność zaskarżonego wyroku

z prawem, a polegające na rozstrzygnięciu sprawy w oparciu o przepisy prawa –

art. 208 § 1 i art. 226 § 1 pr. spł. w brzmieniu obowiązującym do dnia 24 kwietnia

2001 r., które w dacie orzekania nie obowiązywały, a nie było żadnych przepisów

prawa intertemporalnego pozwalających je stosować.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pojęcie orzeczenia niezgodnego z prawem (art. 424 § 1 i 2 k.p.c.) było

przedmiotem wykładni w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego i ukształtował

się pogląd, że jest to orzeczenie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi

różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętym standardami rozstrzygnięć albo

orzeczenie wydane w wyniku rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego

zastosowania prawa, a naruszenie to jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy

prawniczej. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP

33/06 (OSNC 2007, nr 2, poz. 35) stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, to ustalenie jego bezprawności, które musi

uwzględniać istotę władzy sądowniczej, a zatem zarówno orzekanie w warunkach

niezawisłości, w sposób bezstronny, zależny nie tylko od obowiązujących ustaw,

ale także od „ głosu sumienia” sędziego oraz jego swobody w ocenie prawa i faktów

stanowiących podłoże sporu. Bezprawność orzeczenia sądowego ma zatem

charakter bezprawności kwalifikowanej, a jego niezgodność z prawem musi

4

polegać na elementarnej i oczywistej obrazie prawa przez sąd, a więc takiej, która

polega na błędach w wykładni lub subsumcji o stopniu rażącym i oczywistym

(wyroki z dnia 4 grudnia 2008 r., sygn. I CNP 72/08, nie publ., z dnia 17 maja

2012 r., I CNP 55/11, nie publ., z dnia 14 czerwca 2012 r., I CNP 7/12, nie publ.).

Kwestionowanemu przez Prokuratora Generalnego wyrokowi Sądu

Okręgowego tak pojętego rozumienia bezprawności nie można przypisać,

zwłaszcza w kontekście podnoszonego naruszenia podstawowych zasad porządku

prawnego.

Istota zagadnienia prawnego sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy do

oceny skutków prawnych zdarzenia jakim jest dokonanie przez spółdzielnię

mieszkaniową ostatecznego rozliczenia inwestycji, wyliczenia wkładów

budowlanych i obciążenia członków spółdzielni obowiązkiem uzupełnienia tych

wkładów ma zastosowanie art. 208 § 1 i art. 226 § 1 i 3 w brzmieniu obowiązującym

do dnia 24 kwietnia 2001 r., jeżeli zdarzenia zaszły przed tą datą.

Realizując zasadę aktualności orzeczenia sądowego art. 316 § 1 k.p.c.

stanowi, że sąd wydaje wyrok biorąc pod uwagę stan rzeczy istniejący w chwili

zamknięcia rozprawy, a to oznacza obowiązek uwzględnienia zarówno stanu

faktycznego, jak i prawnego obowiązującego w dacie orzekania.

Nie zawsze jednak okres obowiązywania normy prawnej jest tożsamy z jej

zasięgiem czasowym działania, może być ona bowiem stosowana mimo utraty

mocy obowiązującej, a więc nie zawsze podstawę prawną orzeczenia sądowego

stanowią przepisy obowiązujące w chwili orzekania. Takie też stanowisko zajął

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 19 lipca 2005 r. (SK 20/03, OTK –

A z 2005 r., Nr 7, poz. 82) uznając, że art. 226 pr. spółdz. W brzmieniu

obowiązującym do dnia jego uchylenia przez art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 19 grudnia

2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 240, poz. 2058 ze zm.) jest zgodny z art. 32 ust. 1 i art. 64

Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP. Jak wskazuje się

w doktrynie, zasięg czasowy działania normy prawnej jest elementem zakresu jej

zastosowania, który wskazuje kiedy i jakie fakty muszą zajść, by zaktualizowały się

obowiązki tą normą nałożone. Wejście w życie nowego prawa ma ten skutek,

5

że generalnie stosuje się nowe normy ale do oceny faktów teraźniejszych

i przyszłych, a ich stosowanie – zasada priorytetu ustawy nowej - jest możliwe

w zakresie faktów dawnych wówczas, gdy dany akt prawny albo zawiera klauzulę

retroakcyjną albo nie zawiera przepisów kolizyjnych, zaś wątpliwości co

do stosowania prawa dawnego lub nowego nie mogą być usunięte przy

zastosowaniu reguł intertemporalnych.

Ustalenie okresu zastosowania norm prawnych, czyli powiązanie normy

ze zdarzeniami z określonego odcinka czasowego, następuje na podstawie reguł

prawa intertemporalnego. Zgodnie z powszechnie akceptowanym poglądem,

zasada tempus regit actum nakłada obowiązek oceny skutków zdarzeń prawnych

według przepisów obowiązujących w czasie ich powstania (uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 5 lipca 2002 r., III CZP 36/02, OSNIC z 2003 r., nr 4, poz. 45

i orzeczenia w niej powołane, z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CZP 16/09, OSNIC

z 2010 r., nr 1, poz. 16). Art. 3 k.c. stanowi, że nowa ustawa obowiązuje dopiero od

chwili wejścia w życie (lex retro non agit), co oznacza, że nie powinna zmieniać

ocen skutków prawnych zdarzeń, które powstały pod rządami dawnego prawa.

Wyrażona w nim reguła nieretroakcji a contrario nawiązuje do zasady tempus regit

actum i jest uważana za fundamentalną dla porządku prawnego. Respektując

zakaz retroakcji, zdarzenia prawne i stosunki prawne powstałe pod rządem

dawnego prawa należy oceniać według tego prawa, a nie prawa nowego, które

będzie miało zastosowanie do zdarzeń prawnych i ich skutków powstałych po dacie

jego wejścia w życie. Reguła ta nie ma charakteru bezwzględnego, bo zgodnie

z art. 3 k.c. wyjątki mogą wynikać z ustawy lub jej celu.

Oprócz zasad retroakcji i nieretroakcji mających zastosowanie do oceny

zdarzeń prawnych, które miały miejsce przed wejściem w życie normy prawnej,

prawo intertemporalne opiera się także na zasadach dalszego stosowania dawnego

prawa i bezpośredniego działania nowego prawa. Mają one zastosowanie do

sytuacji prawnych nie jednorazowych a trwałych, będących w toku, czyli zdarzeń

prawnych powstałych przed wejściem w życie nowego prawa, których skutki

prawne lub ocena treści stosunku prawnego następują po jego wejściu w życie albo

zdarzeń przyszłych powstałych w ramach stosunku prawnego powstałego przed

rządami prawa dawnego. Zasady te nie mają jednak w niniejszej sprawie

6

zastosowania, bo nie mamy do czynienia z faktami przyszłymi powiązanymi

z faktami powstałymi w czasie obowiązywania prawa dawnego, a tylko z faktami,

które zaistniały w czasie obowiązywania prawa dawnego i nie rodzą dalszych

faktów ani skutków w okresie obowiązywania prawa nowego.

W sytuacji, w której ustawodawca derogując daną normę prawną nie

normuje w akcie prawnym czasowego aspektu jej obowiązywania, ocena, które

prawo – nowe, czy dawne należy zastosować przy kwalifikowaniu prawnym

zdarzeń i ich skutków zależy od zastosowania reguły intertemporalnej odsyłającej

do zastosowania danej normy prawnej. Jak wskazuje się w doktrynie, wymaga to

wskazania zakresu temporalnych faktów należących do hipotez poszczególnych

reguł obowiązującego prawa określających ich skutki prawne i określenia hipotezą

którego przepisu jest objęty fakt prawny.

W niniejszej sprawie zarówno zdarzenia prawne w postaci przydziałów lokali,

ustalenia ostatecznego kosztu budowy i rozliczenia tych kosztów na poszczególne

lokale, jak i obowiązek pokrycia tych kosztów przez członków spółdzielni powstał

w okresie obowiązywania prawa dawnego tj. art. 208 § 1 i ar. 226 § 1 pr. spółdz.

w brzmieniu obowiązującym do dnia 24 kwietnia 2001 r. Skarżący nie wskazuje

bowiem innego źródła roszczenia, niż ustalone przez Sąd drugiej instancji. Skoro

skutki prawne wskazanych zdarzeń powstały w całości pod rządami ustawy dawnej,

stosowanie ustawy nowej w ogóle nie wchodzi w rachubę zgodnie z zasadą

lex retro non agit (art. 3 k.c.); niedopuszczalne jest bowiem modyfikowanie sytuacji

prawnych powstałych przed jej wejściem w życie, a uchylenie normy prawnej nie

powoduje wygaśnięcia stosunku prawnego powstałego w czasie jej obowiązywania.

Z zasady tempus regit actum wynika bowiem, że każdy fakt prawny powinien rodzić

takie skutki prawne, jakie przewidują dla niego przepisy obowiązujące w chwili

zajścia. Takie też jednolite stanowisko, przyjmujące zastosowanie w zbliżonych

stanach faktycznych art. 208 § 1 i art. 226 § 1 w brzmieniu obowiązującym do dnia

24 kwietnia 2001 r., wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 grudnia 2001 r.,

III CZP 73/01, OSNIC z 2002 r., nr 10, poz. 119 i wyrokach z dnia 8 listopada

2012 r., OSP z 2013 r., nr 10, poz. 97, z dnia 8 czerwca 2004 r., I CK 14/04, z dnia

16 listopada 2004 r., III CK 585/03, z dnia 24 marca 2004 r., I CK 505/03, z dnia

28 lipca 2005 r., V CK 55/05 – nie publ.

7

Irrelewantne dla rozstrzygnięcia są argumenty powołujące się na stanowisko

Sądu drugiej instancji w zakresie ustalenia daty skutecznego doręczenia pozwanym

wezwania do zapłaty w aspekcie ustalenia daty początkowej biegu odsetek

ustawowych. Sąd Okręgowy ustalił przedział czasowy wystąpienia zdarzeń

stanowiących źródło zobowiązania na lata 1997 i 1998 r., zaś fakt zanegowania

przez pozwanych obowiązku uzupełnienia wkładu budowlanego i jego zakresu miał

tylko tę konsekwencję, że mogli kwestionować zasadność roszczenia

w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym i sądowym. Ustalenie zakresu obowiązku

pozwanych przez Sąd i określenie innej daty początkowej opóźnienia w spełnieniu

świadczenia, niż wynikająca z wezwania do zapłaty, pozostaje bez wpływu

na dokonane ustalenia w zakresie faktów stanowiących podstawę zobowiązania.

Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę wyłącznie w granicach jej podstaw

(art. 42410

k.p.c.), a zatem tylko w granicach naruszenia tych przepisów prawa

materialnego lub procesowego, które zostało podniesione przez skarżącego.

Nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów

ani stawiania hipotez co do tego, jakiego przepisu lub jakiego sposobu jego

naruszenia powinna dotyczyć podstawa skargi. Nawet jeżeli zatem skarga mogłaby

być uzasadniona z innych przyczyn, niż wskazane, rozważenie tych przyczyn

uchyla się spod kontroli Sądu Najwyższego.

Z tych względów, wobec braku podstawy do stwierdzenia, że zaskarżony

wyrok jest niezgodny z prawem, orzeczono o oddaleniu skargi na podstawie

art. 42411

§ 1 k.p.c. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

art. 108 § 1 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821

i 42412

k.p.c. oraz § 6 pkt 5 i § 12 ust. 4

pkt 2 w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.).

kc

8