III CSK 29/15

Sygn. akt III CSK 29/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa M. K. i in. ,

przeciwko M. z siedzibą w Nowym Jorku

i Syndykowi Masy Upadłościowej Firmy Inwestycyjnej "L." S.A. z siedzibą

w K. w upadłości likwidacyjnej

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 21 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej M. z siedzibą

w Nowym Jorku

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 3 września 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację od wyroku Sądu Rejonowego

uwzględniającego powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym przez nakazanie wykreślenia w dziale IV księgi wieczystej nr […]

trzech hipotek umownych zwykłych w kwotach 20.000.000 zł, 7.500.000 zł i

5.000.000 zł wpisanych dla zabezpieczenia wierzytelności M. z tytułu objęcia

obligacji Firmy Inwestycyjnej L. S.A.

Sąd drugiej instancji podzielił zarówno ustalenia faktyczne, jak i pogląd

prawny Sądu Rejonowego.

Ustalił, że powodowie w marcu 2006r. i we wrześniu oraz listopadzie 2008 r.

zawarli z Firmą Inwestycyjną L. S.A. (dalej FI.) w formie aktów notarialnych

przedwstępne umowy sprzedaży i ustanowienia odrębnej własności lokali w

określonych terminach. Prawomocnym wyrokiem z dnia 24 czerwca 2010 r. Sąd

Okręgowy w K. stwierdził nieważność czynności prawnych FI polegających na

ustanowieniu na rzecz M. trzech wymienionych hipotek umownych zwykłych na

nieruchomości położonej w K., której dotyczyły umowy zawarte z powodami i

objętej wyżej wskazaną księgą wieczystą. Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z

dnia 5 maja 2009 r. ogłosił upadłość likwidacyjną FI .

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 5 u.k.w.h. wskazał, że rękojmia

wiary publicznej ksiąg wieczystych jest sposobem nabycia własności lub innego

prawa rzeczowego od osoby nieuprawnionej, która zamiast rzeczywiście

uprawnionej została wpisana w księdze wieczystej jako ta, której prawo przysługuje.

W odniesieniu do hipoteki wyraża się ona tym, że w warunkach objętych

art. 5 u.k.w.h., wierzyciel skutecznie nabędzie hipotekę od osoby, która nie jest

prawnym właścicielem nieruchomości ale jest ujawniona jako właściciel.

Tymczasem FI była, jako właściciel nieruchomości, uprawniona do ustanowienia

hipotek. Ustalona prawomocnym wyrokiem nieważność czynności prawnych ich

ustanowienia nie spowodowała skutku ustanowienia przez podmiot nieuprawniony,

bo nie rozstrzyga ona o uprawnieniu do dokonania czynności prawnej ale dotyka

samej czynności, która jako nieważna nie wywołuje skutków cywilnoprawnych ze

skutkiem ex tunc; dlatego rękojmia nie chroni nabywcy w przypadku nieważności

czynności prawnej.

3

Sąd drugiej instancji wskazał, że ustanowienie hipoteki na podstawie

art. 7 ustawy z dnia 15 czerwca 1995 r. o obligacjach (Dz. U. z 2014 r., poz. 730

i 913; dalej u.o.) następuje w drodze jednostronnej czynności prawnej. Z uwagi na

literalne brzmienie art. 5 u.k.w.h., wyjątkowość instytucji w nim unormowanej i wagę

skutków jakie wywiera w sferze prawnej rzeczywistego właściciela wyraził pogląd,

że rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie znajduje zastosowania do tego

rodzaju czynności prawnych. W ocenie Sądu Okręgowego stanowisko to zostało

zaaprobowane w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2004 r.,

III CK 244/02 (nie publ.) w odniesieniu do hipoteki przymusowej.

Jako nietrafny został oceniony zarzut naruszenia art. 365 k.p.c. Związanie

sądu prawomocnym orzeczeniem oznacza, że sąd jest obowiązany uznać,

że kwestia prawna, która była przedmiotem rozpoznania w innej sprawie, a która

ma znaczenie prejudycjalne, kształtuje się tak, jak przyjęto we wcześniejszym

wyroku i nie może być później badana.

W rezultacie Sąd drugiej instancji uznał, że odmowa zastosowania

art. 5 u.k.w.h. przesądza o niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze

wieczystej w dziale IV z rzeczywistym stanem prawnym, a więc o zasadności

powództwa na podstawie 10 u.k.w.h.

W skardze kasacyjnej pozwana M. w Nowym Jorku wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz zmianę wyroku Sądu Rejonowego z dnia 19 lutego

2014 r., przez oddalenie powództwa. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

zarzuciła naruszenie art. 5 u.k.w.h., art. 5 u.k.w.h. w zw. z art. 7 ustawy z dnia

28 czerwca 1995 r. o obligacjach (j.t. z 2014 r., poz. 730 ze zm.), art. 7 ustawy

o obligacjach w zw. z art. 10 u.k.w.h. Uchybienie przepisom postępowania

wywiodła z naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 10 u.k.w.h.

Prokurator Generalny wniósł o oddalenie skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla rozstrzygnięcia zarzutów naruszenia prawa materialnego istotne

znaczenie ma rozstrzygnięcie zarzutu naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 10

u.k.w.h.

4

Prawomocne orzeczenie jest wyposażone w prawomocność materialną,

która wyraża nakaz przyjmowania, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się

tak, jak wynika to z zawartego w orzeczeniu rozstrzygnięcia (art. 365 § 1 k.c.).

Granicę mocy wiążącej zakreśla sentencja wyroku rozstrzygająca o żądaniach

stron określających przedmiot procesu, natomiast, co do zasady, nie rozciąga się

ona na ustalenia faktyczne i oceny dotyczące stosunku prawnego zawarte

w uzasadnieniu orzeczenia. Za utrwalone trzeba też uznać stanowisko przyjmujące

moc wiążącą rozstrzygnięć prejudycjalnych. Prejudycjalność zachodzi wówczas,

gdy pomiędzy prawomocnym orzeczeniem oraz toczącą się sprawą zachodzi

szczególny związek polegający na tym, że prawomocne orzeczenie oddziałuje

na rozstrzygnięcie toczącej się sprawy, a nadto dotyczy rozstrzygnięcia

dokonanego w stosunku do tych samych stron lub podmiotów objętych rozszerzoną

prawomocnością orzeczenia. W wyroku z dnia 15 stycznia 2015 r., IV CSK 181/14

(nie publ.). Sąd Najwyższy wyjaśnił, że nie każda kwestia wstępna rozstrzygnięta

wcześniej ma rangę kwestii prejudycjalnej w innym późniejszym postępowaniu.

Szczególna zależność, stanowiąca istotę prejudycjalności, zachodzi wówczas, gdy

dla rozstrzygnięcia jednej sprawy konieczne jest uprzednie rozstrzygnięcie innej

albo gdy od wyniku prawomocnie rozstrzygniętej sprawy zależy wynik innej sprawy

(patrz też wyroki z dnia 8 czerwca 2005 r., V CSK 702/04 „Prawo Spółek z 2007 r.,

nr 4, s.54, z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, OSNC – ZD z 2008 r.,

nr A, poz. 20, z 4 grudnia 2009 r., III CZP 97/09, OSNC z 2010 r., nr 6, poz. 88,

z dnia 11 lutego 2011 r., OSNC – ZD z 2012 r., nr 1, poz. 6, z dnia 13 stycznia

2000 r., II CKN 655/98, z dnia 27 maja 2002 r., IV CKN 1073/00, z dnia 21 czerwca

2007 r., IV CSK 63/07, z dnia 15 listopada 2007 r., II CSK 347/07, z dnia 13 marca

2008 r., III CSK 284/07, z dnia 25 czerwca 2014 r., IV CSK 610/13 – nie publ.).

Mając na uwadze to wskazanie stwierdzić trzeba, że prawomocny wyrok

Sądu Okręgowego z dnia 24 czerwca 2010 r., którym została ustalona nieważność

czynności prawnych spółki FI L. polegających na ustanowieniu na rzecz M. w

Nowym Jorku trzech wymienionych hipotek umownych zwykłych nie nosi cechy

prejudykatu w niniejszej sprawie, skoro brak jest tożsamości stron a zagadnienie

ważności czynności prawnej ustanowienia hipotek mogło być także przedmiotem

rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

5

Nie przesądza to jednak o braku związania jego treścią Sądu orzekającego

w tej sprawie, skoro z mocy art. 365 § 1 k.p.c. rozstrzygnięcie zawarte w treści

sentencji wyroku rozstrzygające o żądaniach stron wiąże nie tylko ten sąd, który

wyrok wydał, ale też inne sądy. Sąd w sprawie niniejszej obowiązany był zatem

przyjąć, że stan prawny przedstawia się tak, jak wynika to z zawartego

w orzeczeniu rozstrzygnięcia, a więc że wymienione w nim czynności prawne

ustanowienia hipotek są nieważne. Nietrafny i odmienny, niż wynikający z treści

tego orzeczenia, pogląd skarżącego co do ważności objętych nim czynności

prawnych ustanowienia hipoteki i zrównanie przyczyny nieważności tych czynności

w postaci sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 58 k.c.) z brakiem

uprawnienia do ustanowienia hipoteki, pozostaje irrelewantny dla rozstrzygnięcia.

Ma skarżący rację, że czym innym jest ustalenie nieważności czynności

prawnej stanowiącej podstawę wpisu a czym innym ustalenie okoliczności

uzasadniających podważenie i wykreślenie wpisu hipotek z księgi wieczystej

i możliwość samodzielnego ustalenia przez sąd orzekający na podstawie art. 10

u.k.w.h. czy istnieją podstawy podważenia i wykreślenia wpisu hipotek z księgi

wieczystej. We wskazanych w skardze judykatach Sąd Najwyższy wyraził pogląd,

że skoro do powstania prawa objętego wpisem konstytutywnym konieczna jest jego

materialna podstawa i sam wpis w księdze wieczystej, to do jego wykreślenia

niezbędne jest zarówno obalenie podstawy materialnej, jak i wykreślenie wpisu.

Domniemanie zgodności wpisu tego prawa z rzeczywistym stanem prawnym może

być więc obalone wyłącznie w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym, a nie w procesie o wydanie nieruchomości lub

o zapłatę (wyroki z dnia 16 lutego 2011 r., I CSK 305/10, OSNC – ZD z 2012 r., nr 1,

poz. 7 i z dnia 4 marca 2011 r., I CSK 340/10, nie publ.). Skarżący, przytaczając

wyrwane z kontekstu fragmenty zdań z motywów tych wyroków, próbuje w sposób

nieuprawniony formułować tezę, że w procesie o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym wykazanie przez powoda nieważności

czynności prawnej stanowiącej podstawę wpisu w księdze wieczystej prawa, dla

którego powstania konieczne jest dokonanie wpisu (wpis konstytutywny), pozostaje

bez znaczenia dla obowiązku badania okoliczności uzasadniających zastosowanie

art. 5 u.k.w.h.

6

Powyższe stanowisko skarżącej wiąże się z zarzutem naruszenia

art. 5 u.k.w.h. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten nie

ma zastosowania do nabycia prawa rzeczowego wskutek dokonania

prawomocnego wpisu.

Sąd Okręgowy prawidłowo wyjaśnił, że rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych jest sposobem nabycia własności lub innego prawa rzeczowego od

osoby nieuprawnionej, która zamiast rzeczywiście uprawnionej została wpisana

w księdze wieczystej jako ta, której prawo przysługuje. Ograniczone prawo

rzeczowe w postaci hipoteki wierzyciel skutecznie nabędzie od osoby, która nie jest

prawnym właścicielem nieruchomości ale jest ujawniona jako właściciel, o ile jest to

rozporządzenie odpłatne i działa w dobrej wierze (art. 5 i 6 ust. 1 u.k.w.h.).

Chybiony jest pogląd skarżącego, że ustanowienie hipoteki przez FI w warunkach

sprzeczności tej czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego jest

równoznaczne z brakiem uprawnienia, o którym mowa w art. 5 u.k.w.h. Brak

uprawnienia odnosi się do kompetencji rozporządzenia prawem wywodzonej

z prawa przysługującego danemu podmiotowi do nieruchomości, a nie do

wadliwości działania w dokonaniu czynności prawnej.

Przepisy o rękojmi pozwalają na sanowanie braku uprawnienia

do rozporządzania prawem osoby ujawnionej w księdze wieczystej, a dobra wiara

nabywcy zastępuje tylko jedną przesłankę ustanowienia hipoteki – istnienie

po stronie dokonującego czynności prawnej ustanowienia hipoteki uprawnienia

do ograniczenia prawa własności albo wieczystego użytkowania, natomiast nie

sanuje braku innych przesłanek w postaci braków umowy, na podstawie której

rozporządzenia miało nastąpić a w szczególności nieważności takiej umowy.

Aby doszło do skutecznego nabycia hipoteki przesłanki te muszą być spełnione

niezależnie od dobrej wiary nabywcy. Rękojmia nie chroni nabywcy, jeżeli czynność,

na podstawie której ma nastąpić nabycie prawa jest nieważna. Żeby możliwe było

działanie rękojmi musi być dokonana ważnie czynność prawna, a jej nieważność

sprawia, że działanie rękojmi zostanie wyłączone. Sąd Najwyższy w niniejszym

składzie podziela tożsamy pogląd wyrażony w uchwale z dnia 14 marca 2014 r.,

III CZP 121/13 (OSNIC z 2015 r., nr 2, poz. 15)). Brak jakichkolwiek jurydycznych

argumentów do zaakceptowania tezy skarżącego, iż z uwagi na pewność obrotu

7

i konieczność ochrony interesów obligatariuszy konstytutywny charakter wpisu

hipoteki do księgi wieczystej czyni możliwym przełamanie zasady, że nieważna

czynności nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Wbrew stanowisku

zaprezentowanemu w skardze działanie rękojmi nie jest uzależnione ani

od prawomocności wpisu ani od jego charakteru deklaratoryjnego czy

konstytutywnego, bo również konstytutywny wpis nie sanuje skutków nieważnej

czynności prawnej. Konstytutywny charakter wpisu ma tylko to znaczenie,

że rozporządzenie dochodzi do skutku po dokonaniu wpisu. Nieważność czynności

prawnej powoduje brak ważnej podstawy tego wpisu, a w konsekwencji prowadzi

do niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym i stanowi podstawę wykreślenia wpisu.

Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 7 ust. 2 u.o. w zw. z art. 10 u.k.w.h.

z tego względu, że art. 7 ust. 2 u.o. nie ma zastosowania do hipoteki, której

podstawą była nieważna czynność prawna nie wywołująca skutków prawnych –

wykreślenie hipoteki wskutek umorzenia dotyczy hipoteki ważnie ustanowionej.

Pozostałe zarzuty naruszenia art. 5 u.k.w.h. in principio i 5 u.k.w.h. art. 7 u.o.

są związane z zagadnieniem dopuszczalności zastosowania art. 5 u.k.w.h. w razie

dokonania rozporządzenia jednostronną czynnością prawną ale brak podstaw

do zastosowania instytucji rękojmi z przyczyny nieważności czynności

prawnej uzasadnia powództwo wytoczone w oparciu o art. 10 u.k.w.h. i czyni

je bezprzedmiotowymi. Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c.

kc