III CZP 95/15

Sygn. akt III CZP 95/15

.

UCHWAŁA

Dnia 21 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa W. S.

przeciwko "B." SE w R.

o zadośćuczynienie i zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 21 stycznia 2016 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 22 września 2015 r.,

"Czy odpis pisma procesowego wniesionego w toku procesu przez

profesjonalnego pełnomocnika strony, którym następuje rozszerzenie

powództwa, podlega doręczeniu pełnomocnikowi strony przeciwnej

w sposób przewidziany w art. 132 § 1 k.p.c., czy też za

pośrednictwem sądu?"

podjął uchwałę:

Odpis pisma procesowego zawierający rozszerzenie

powództwa nie podlega doręczeniu na podstawie art. 132 § 1

k.p.c.

2

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w toku rozpoznania przez Sąd Okręgowy w K. apelacji pozwanego

ubezpieczyciela od wyroku Sądu Rejonowego w J., w której zarzucił naruszenie art.

193 § 21

oraz 132 § 1 k.p.c. przez uznanie skuteczności rozszerzenia powództwa

dokonanego w piśmie procesowym, którego odpis został doręczony przez

pełnomocnika powoda bezpośrednio pełnomocnikowi pozwanego.

Wątpliwości Sądu Okręgowego budzi art. 132 k.p.c. w brzmieniu

znowelizowanym ustawą z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie kodeksu

postępowania cywilnego (Dz. U. z 2010 r., Nr 7, poz. 45) i obowiązującym od dnia

19 kwietnia 2010 r. Przepis ten w § 1 wprowadza zasadę bezpośredniego

doręczania pism procesowych w toku sprawy między zawodowymi pełnomocnikami,

a w § 11

określa wyjątki od tej reguły, które nie obejmują pisma procesowego

obejmującego rozszerzenie powództwa.

Sąd podzielając pogląd o konieczności ścisłej interpretacji art. 132 § 11

k.p.c.

wskazał na istniejącą rozbieżność w wykładni tego przepisu w orzecznictwie

sądów powszechnych odnośnie do sposobu doręczenia pisma procesowego

zawierającego rozszerzenie powództwa. Zgodnie z pierwszym poglądem

skuteczne jest doręczenie takiego pisma bezpośrednio pomiędzy pełnomocnikami

jako pisma wnoszonego w toku sprawy i nie objętego hipotezą art. 132 § 11

k.p.c.

Pogląd przeciwny nadaje istotne znaczenie charakterowi pisma i podkreśla,

że funkcjonalnie pełni ono rolę pozwu, do którego ma zastosowanie odpowiednio

art. 187 w zw. z 193 § 21

k.p.c. i którego odpisy podlegają doręczeniu stronie

przeciwnej przez sąd ze skutkiem zawisłości sporu (art. 192 k.p.c.).

Sąd Okręgowy opowiedział się za drugim poglądem i podkreślając,

że ustawodawca nadał pismom zmieniającym powództwo rangę nie mniejszą niż

pismom wymienionym w art. 132 § 11

k.p.c. wskazał, że pismo procesowe

zawierające rozszerzenie powództwa podlega takiej samej kontroli w zakresie

wymagań formalnych i właściwości sądu jak pozew i dopiero w dalszej kolejności

3

może być doręczone pozwanemu wywołując zawisłość sporu w zakresie nowo

zgłoszonego roszczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności Sąd Najwyższy rozważał potrzebę udzielenia

odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne. Ustawodawca, przyznając

sądowi drugiej instancji uprawnienie do przedstawienia Sądowi Najwyższemu

zagadnienia prawnego na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., uzależnił skuteczność

skorzystania z niego od wystąpienia w sprawie poważnych wątpliwości prawnych

oraz niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do rozstrzygnięcia sprawy. Wprawdzie

kwestia sposobu doręczenia pisma procesowego nie ma wpływu na skuteczność

czynności objętej doręczeniem, skoro jest to naruszenie przepisów postępowania,

które nie wpływa na treść tej czynności i co do zasady nie może mieć wpływu na

wynik sprawy ale przedstawione zagadnienie nie było przedmiotem wypowiedzi

Sądu Najwyższego, natomiast jest przedmiotem licznych i rozbieżnych orzeczeń

sądów powszechnych, co wskazuje na potrzebę wykładni art. 132 k.p.c.

Sąd Okręgowy ograniczył zagadnienie prawne do sposobu doręczenia pisma

procesowego zawierającego „rozszerzenie powództwa”, a więc nie wszystkie

możliwe postaci przedmiotowej zmiany powództwa a tylko zmianę polegającą, jak

wynika ze stanu faktycznego, na wystąpieniu z nowym żądaniem obok pierwotnego.

Wzajemne bezpośrednie doręczenie pism procesowych przez

pełnomocników następuje zgodnie z art. 132 § 1 k.p.c. w toku sprawy. W kodeksie

postępowania cywilnego ustawodawca wielokrotnie posługuje się pojęciem „toku

sprawy” lub „toku postępowania”. Niekiedy tok sprawy oznacza ten fragment

postępowania, który następuje po doręczeniu odpisu pozwu pozwanemu

(art. 192 pkt 1 i 3, art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.), a niekiedy dotyczy już wszczętego

postępowania w odróżnieniu od przypadków dokonywania czynności przed

wszczęciem postępowania lub po jego zakończeniu (art. 15 § 2, 26, 89 § 2, 1081

,

162, 1831

§ 4, 1838

§ 2, 207 § 3 i 5, 229, 310, 316 § 1, 440 § 1, 475, 788 § 1, 1121

§ 2, 1123 § 2 k.p.c.). Na gruncie art. 132 § 1 k.p.c. należy przyjąć pierwszy sposób

rozumienia tego pojęcia, bo doręczenie pomiędzy pełnomocnikami dotyczy sytuacji,

w której występują już w procesie obie strony z pełnomocnikami, a więc po

4

doręczeniu odpisu pozwu pozwanemu. Pismo zawierające omawianą zmianę

powództwa jest pismem wnoszonym w toku sprawy. Z istoty zmiany przedmiotowej

powództwa bowiem wynika, że zostaje zachowana tożsamość i ciągłość

postępowania, a więc sprawa wszczęta pierwotnym pozwem nie przestaje być

sprawą w toku. Rozróżnić trzeba pojęcie sprawy jako pewnej całości od kwestii

poszczególnych roszczeń. Ustawodawca wyraźnie unormował w art. 193 § 2 k.p.c.

te przypadki, gdy sąd rozpoznaje nowe roszczenie jako sprawę oddzielną lub

przekazuje sprawę do rozpoznania innemu sądowi. Nie ma wpływu na tok sprawy

określenie skutków związanych z doręczeniem pisma zawierającego nowe

roszczenie na dzień doręczenia jego odpisu, bo skuteczne pozostają wszystkie

dokonane w sprawie czynności, właściwość sądu oraz umocowanie stron

i pełnomocników.

Pismo zawierające zmianę powództwa wskutek wystąpienia z nowym

roszczeniem obok pierwotnego prima facie powinno być doręczone zatem

bezpośrednio na podstawie art. 132 § 1 k.p.c. Przeciwko takiej wykładni przemawia

jednak charakter procesowy tego pisma, jego podobieństwo do innych

pism określonych w art. 132 § 11

k.p.c. oraz argumenty natury celowościowej

i funkcjonalnej.

Art. 132 § 11

k.p.c. przedmiotowo wymienia pisma mające charakter środków

zaskarżenia i środków odwoławczych oraz pozwu wzajemnego i wniosku

o zabezpieczenie. Są to zatem albo pisma, dla których wniesienia jest zastrzeżony

termin i podlegające weryfikacji przez sąd pod względem braków formalnych

i fiskalnych, która może doprowadzić do ich odrzucenia lub zwrotu, albo pisma,

których celem jest zabezpieczenie roszczenia a zapewnienie skuteczności ich

wykonania wymaga, co do zasady, doręczenia pisma przez sąd łącznie

z orzeczeniem.

Jak wskazuje się w doktrynie, elementami identyfikującymi powództwo są

żądanie i podstawa faktyczna je uzasadniająca. Wskutek ilościowej lub jakościowej

jego zmiany następuje wprowadzenie do procesu obok dotychczasowego dalszego

roszczenia, które w ogóle lub w pewnym zakresie nie było przedmiotem sporu.

Pismo procesowe zawierające nowe żądanie jest pozwem, który musi odpowiadać

5

zarówno wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego (art. 126 k.p.c.), jak

i dla pozwu (art. 187 w zw. z art. 193 §2 1

zd. 2 k.p.c.). Art. 187 k.p.c. zawiera

wprawdzie jedynie określenie wymogów formalnych, jakie powinno spełniać

to pismo, ale to, że zostało ono poddane takim samym rygorom jak pierwotny

pozew wskazuje na tożsamy charakter procesowy. Kontrola sądu ma nadto zakres

szerszy, niż w przypadku innych pism procesowych zawierających wnioski stron

dotyczące innych czynności procesowych. Inny jest też wpływ kontroli negatywnej

na przebieg postępowania – w przypadku omawianego pisma skutkiem jest nie

rozpoznanie nowego żądania i brak postępowania w tym zakresie, a w przypadku

pozostałych pism procesowych odmowa przeprowadzenia czynności procesowej

związanej z toczącym się postępowaniem lub uwzględnienia okoliczności

wskazanych przez strony (art. 207, art. 127 k.p.c.).

Rozważając zagadnienie skutków kontroli sądu nie można pominąć sytuacji,

gdy pozew podlega zwrotowi z przyczyny nie uzupełnienia braków formalnych.

Zgodnie z art. 130 § 1 i 2 k.p.c. zwrot pozwu jest dopuszczalny po bezskutecznym

upływie terminu tygodniowego do uzupełnienia braków formalnych, a na

zarządzenie przewodniczącego w tym przedmiocie służy zażalenie (art. 394 § 1

pkt 1 k.p.c.). Artykuł 132 § 1 k.p.c. nakazuje natomiast zwrot pisma, do którego

nie dołączono dowodu doręczenia albo dowodu wysłania przesyłką poleconą bez

wzywania do usunięcia tego braku, a na zarządzenie zażalenie nie przysługuje.

Brak podstaw, by przyjąć, że art. 132 § 1 k.p.c. stanowi przepis szczególny

w stosunku do art. 130 § 1 i 2 k.p.c. ograniczając, z uwagi na sposób doręczenia,

przesłanki zwrotu pozwu i pozbawiając stronę środka zaskarżenia.

Kontrola sądu obejmuje też dopuszczalność zmiany powództwa w świetle art.

193 § 1 k.p.c. Przepis ten normuje w § 2 także skutki niedopuszczalnej zmiany i nie

może być wątpliwości, że w takim przypadku nowe roszczenie zgłoszone

obok pierwotnego jest sprawą oddzielną, a pismo procesowe, w którym zostało

zgłoszone jest pozwem podlegającym doręczeniu przez sąd (art. 193 § 2 k.p.c.).

Nie ma żadnych jurydycznych powodów, by różnicować nowe roszczenie

zgłoszone w toku sprawy pod kątem kwalifikacji jako pozwu w zależności od

dopuszczalności zmiany powództwa ze względu na właściwość sądu.

6

Stanowisko to wspiera także art. 193 § 3 k.p.c. in fine stanowiąc, że skutki

określone w art. 192 k.p.c. rozpoczynają się z chwilą doręczenia pozwanemu pisma

zawierającego zmianę i odpowiadającego wymaganiom pozwu. Przepis ten chroni

pozwanego przed koniecznością podjęcia obrony jeżeli pismo nie spełnia wymagań

pozwu, a to zakłada doręczenie pisma po dokonaniu kontroli formalnej przez sąd.

Doręczenie pisma bezpośrednio zgodnie z art. 132 § 1 k.p.c. powodowałoby

sytuację, w której pozwany nie wiedziałby, czy pismo wywarło skutek zawisłości

sporu i czy jest potrzeba zajęcia merytorycznego stanowiska w sprawie oraz

podjęcia czynności procesowych. Uzupełnienie braków formalnych może ponadto

rozciągnąć się w czasie, a w razie zwrotu pozwu pozwany może ponieść koszty

czynności związanych z podjęciem obrony bez możliwości ich zwrotu.

Wątpliwości może budzić także sposób ustalenia daty doręczenia pozwu

pozwanemu w sytuacji, gdy przy piśmie zostanie złożony dowód nadania przesyłką

poleconą a pozwany nie określi tej daty jednoznacznie. Dokładne ustalenie tej daty

ma kluczowe znaczenie z punktu widzenia skutków wniesienia pozwu określonych

w art. 192 k.p.c. Ustalenie to będzie jeszcze trudniejsze od dnia 8 września 2016 r.

w związku ze zmianą art. 132 § 1 k.p.c. ustawą z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie

ustawy - kodeks cywilny, ustawy - kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. z 2015 r., poz. 1311, zm. Dz.U. z 2015 r., poz. 1513),

bo wystarczające będzie zamieszczenie w treści pisma procesowego oświadczenia,

że jego odpis został doręczony stronie przeciwnej lub wysłany przesyłką poleconą,

co oznacza, że ustalenie tej daty będzie uzależnione w wielu przypadkach

od potwierdzenia daty odbioru przesyłki przez stronę przeciwną.

Przeciwko doręczeniu bezpośredniemu przemawia ponadto problem

związany z ustaleniem daty zawisłości sporu w razie zarządzenia przez sąd

uzupełnienia braków formalnych pisma. Zgodnie bowiem z art. 193 § 3 k.p.c. pismo

wywiera skutki określone w art. 192 k.p.c. z chwilą doręczenia pisma zawierającego

zmianę powództwa i odpowiadającego wymaganiom pozwu. Jeżeli zostałoby zatem

doręczone pismo nie odpowiadające tym wymaganiom, to literalna wykładnia

nakazywałaby kolejne doręczenie pisma uzupełnionego. Gdyby natomiast przyjąć,

że pismo poprawione lub uzupełnione wywołuje skutki od chwili jego wniesienia

(art. 130 § 3 k.p.c.), to przez wniesienie należy rozumieć wniesienie pisma do sądu.

7

Data wniesienia pisma do sądu na ogół nie będzie tożsama z datą doręczenia

bezpośredniego stronie, a więc gdy ta druga data jest wcześniejsza, nie może

wywrzeć skutku określonego w art. 193 § 3 k.p.c. Nie ma natomiast uzasadnienia

stosowanie przez analogię art. 130 § 3 k.p.c. do chwili bezpośredniego doręczenia

odpisu pozwu stronie i przyjęcie, że uzupełnione pismo procesowe wywiera skutek

określony w art. 193 § 3 k.p.c. od daty doręczenia.

Z tych względów udzielono odpowiedzi, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).

eb