III UK 61/15

Sygn. akt III UK 61/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dawid Miąsik

SSN Maciej Pacuda

Protokolant Anna Pęśko

w sprawie z odwołania R. G.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o ustalenie obowiązku ubezpieczenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 21 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 listopada 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną

UZASADNIENIE

W piśmie z dnia 30 marca 2012 r. R. G. poinformował Zakład Ubezpieczeń

Społecznych (dalej również jako: ZUS) o podjęciu zatrudnienia na terenie Wielkiej

Brytanii z dniem 1 kwietnia 2011 r., przy jednoczesnym prowadzeniu działalności

gospodarczej na terytorium Polski. Do pisma dołączył kserokopię umowy o pracę z

dnia 1 kwietnia 2011 r., kserokopię informacji z maja 2011 r. o otrzymaniu

2

europejskiej karty ubezpieczenia zdrowotnego, kserokopię umowy o pracę z dnia 1

grudnia 2011 r. wraz z tłumaczeniem, kserokopię druku P45 dotyczącego

zgłoszenia przez pracodawcę „T. LTD” w brytyjskim urzędzie podatkowym

zatrudnienia ubezpieczonego przez 8 miesięcy, potwierdzenia wypłaty

wynagrodzenia przez T. LTD w okresie od kwietnia do listopada 2011 r.

Oświadczenie to ZUS potraktował jako wniosek o ustalenie właściwego

ustawodawstwa do podlegania ubezpieczeniom społecznym i wszczął

postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego pismem z dnia 31 maja 2012 r.

wezwał R. G. do dostarczenia dowodu obecnego zamieszkania w Wielkiej Brytanii

(np. umowy najmu oraz rachunku za media opatrzonego nazwiskiem), brytyjskiego

numeru ubezpieczenia (NIN), określenia okresów zatrudnienia (czas świadczonej

pracy na terenie UK), dowodów podróży pomiędzy UK a Polską, dowodów pracy w

UK - umowy o pracę, opis obowiązków, miejsce wykonywania pracy, kopii pasków

wypłat, informacji na temat prowadzonej w Polsce działalności gospodarczej),

celem potwierdzenia, że ubezpieczony faktycznie przebywa i wykonuje pracę na

terenie Wielkiej Brytanii; nie otrzymał jednak dowodów potwierdzających pobyt

wnioskodawcy w Anglii.

Decyzją z dnia z 12 lutego 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

stwierdził, że R. G. od dnia 1 kwietnia 2011 r. podlega ustawodawstwu polskiemu w

zakresie ubezpieczeń społecznych. Jako podstawę prawną decyzji organ rentowy

wskazał przepisy art. 83 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.; dalej również jako:

„ustawa systemowa”) w związku z art. 13 ust. 3 rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie

koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 166 z dnia 7

czerwca 2004 r.; dalej rozporządzenie nr 883/2004 lub rozporządzenie

podstawowe) i art. 2 pkt b rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE)

nr 465/2012 z dnia 22 maja 2012 r. zmieniającego rozporządzenie (WE) nr

883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz

rozporządzenie (WE) nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr

883/2004. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że R. G. przedłożył w ZUS umowy o

pracę, z których wynika, że od 1 kwietnia 2011 r. był zatrudniony u pracodawców

3

brytyjskich, ale dokumenty te uznano za niewystarczające do wykazania, że

faktycznie od dnia 1 kwietnia 2011 r. przebywał na terenie Wielkiej Brytanii i

wykonywał tam pracę. Z informacji udzielonych przez brytyjskie instytucje wynika

bowiem, że przedsiębiorstwa w których był zatrudniony nie prowadzą fizycznie

działalności biznesowej na terenie Wielkiej Brytanii, a ich siedziby zostały

zidentyfikowane jako wirtualne biura z dostępem przez strony internetowe. Organ

rentowy uznał, że umowy zawarte przez R. G. z brytyjskimi pracodawcami zostały

zawarte dla pozoru w celu uchylenia się przez ubezpieczonego od obowiązku

podlegania ubezpieczeniom społecznym w Polsce, a w konsekwencji brak jest

podstaw do ustalenia brytyjskiego ustawodawstwa w zakresie ubezpieczeń

społecznych w stosunku do R. G.

Po rozpoznaniu odwołania R. G. Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 6

listopada 2013 r. zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego w ten sposób, że

stwierdził, iż w okresie od 1 kwietnia 2011 r. R. G. w zakresie ubezpieczeń

społecznych nie podlega ustawodawstwu polskiemu.

Sąd ustalił, że od dnia 28 października 2003 r. R. G. prowadzi na terenie

Polski pozarolniczą działalność gospodarczą pod nazwą „R. G. Firma Handlowo -

Usługowo - Transportowa”, której przedmiotem jest sprzedaż hurtowa odpadów i

złomu. Od 1 kwietnia 2011 r. do dnia 30 listopada 2011 r. R. G. był jednocześnie

zatrudniony na podstawie umowy o pracę u brytyjskiego pracodawcy T. LTD […]. W

łączącej strony umowie o pracę adres R. G. określono jako: […]. Przedmiotem

umowy było wykonywanie przez ubezpieczonego pracy na stanowisku

koordynatora logistycznego. Czas pracy określono jako minimum 16 godzin

tygodniowo. Brytyjski pracodawca zgłosił w brytyjskich urzędach skarbowym i

celnym oraz w biurze składek na ubezpieczenie społeczne i zatrudnienia […] fakt

zatrudniania R. G. przez okres ośmiu miesięcy. Przez cały ten okres zatrudnienia

wypłacał R. G. co miesiąc wynagrodzenie za pracę. Ubezpieczony został również

zarejestrowany dla potrzeb ubezpieczeń zdrowotnych w Wielkiej Brytanii i w maju

2011 r. otrzymał europejską kartę ubezpieczenia zdrowotnego (European Health

Insurance Card - EHIC), a brytyjska instytucja nadała mu numer ubezpieczenia

UK […].

4

Od 1 grudnia 2011 r. R. G. podjął zatrudnienie na podstawie umowy o pracę

u innego brytyjskiego pracodawcy – M. Ltd […]. W umowie jako adres R. G.

wskazano: […]. Przedmiotem umowy było wykonywanie przez ubezpieczonego

pracy na stanowisku pracownika ds. reklamy w londyńskim City. Czas pracy

określono od 1 do 160 godzin miesięcznie. Pracodawca zgłosił fakt zatrudnienia

ubezpieczonego w […] oraz do brytyjskiego ubezpieczenia (NIN), a brytyjska

instytucja nadała mu numer ubezpieczenia SP […].

W dniu 9 listopada 2011 r. R. G. złożył w organie rentowym deklarację ZUS

ZWUA dotyczącą wyrejestrowania z ubezpieczeń społecznych z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej z dniem 1 kwietnia 2011 r., wskazując jako przyczynę

ustanie tytułu ubezpieczenia (kod 100), a w dniu 9 marca 2012 r. złożył kolejną

deklarację ZUS ZWUA dotyczącą wyrejestrowania z ubezpieczeń społecznych z

dniem 1 kwietnia 2011 r., wskazując jako przyczynę inne przyczyny

wyrejestrowania (kod 600).

W ewidencji działalności gospodarczej nie odnotowano wpisu wskazującego

na zaprzestanie wykonywania działalności gospodarczej przez R. G.. Organ

rentowy przed wydaniem zaskarżonej w sprawie decyzji nie zwrócił się do

właściwej instytucji w Wielkiej Brytanii o udzielenie stosownych wyjaśnień,

informacji, dokumentów lub innych dowodów niezbędnych dla ustalenia sytuacji

ubezpieczonego, co stanowi naruszenie norm unijnych dotyczących koordynacji

ubezpieczeń społecznych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 20 listopada 2014 r. zmienił zaskarżony

przez ZUS wyrok Sądu Okręgowego i oddalił odwołanie.

Sąd drugiej instancji nie podzielił ustaleń Sądu Okręgowego, że R. G. od

dnia 1 kwietnia 2011 r. wykonuje pracę najemną na terytorium Wielkiej Brytanii,

gdyż przedłożone przez wnioskodawcę dokumenty dotyczące podjęcia i

wykonywania pracy na terenie Wielkiej Brytanii pozostają w sprzeczności z

pozostałymi dowodami. W ocenie Sądu Apelacyjnego R. G. - mimo ciążącej na nim

powinności dowodzenia - nie wykazał, aby faktycznie świadczył pracę na rzecz

brytyjskich pracodawców, z którymi zawarł formalne umowy.

Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr

883/2004 osoba, która normalnie wykonuje pracę najemną i pracę na własny

5

rachunek w różnych Państwach Członkowskich podlega ustawodawstwu Państwa

Członkowskiego, w którym wykonuje swą pracę najemną lub, jeżeli wykonuje taką

pracę w dwóch lub w kilku Państwach Członkowskich, ustawodawstwu

określonemu zgodnie z przepisami ust. 1. Natomiast przepisy rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16.09.2009 r. dotyczącego

wykonywania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004

w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (dalej również jako:

rozporządzenie nr 987/2009) określają procedurę dotyczącą stosowania przepisów

rozporządzenia nr 883/2004. Zgodnie z art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 987/2009

osoba, która wykonuje pracę w dwóch lub więcej państwach członkowskich,

informuje o tym instytucję wyznaczoną przez właściwą władzę państwa

członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania. Jak z kolei stanowi art. 16

ust. 2 rozporządzenia, wyznaczona instytucja państwa członkowskiego miejsca

zamieszkania niezwłocznie ustala ustawodawstwo mające zastosowanie do

ubezpieczonego, uwzględniając art. 13 rozporządzenia podstawowego oraz art. 14

rozporządzenia wykonawczego.

W ocenie Sądu drugiej instancji z powyższego wynika, że kluczową

przesłanką dla zastosowania unijnego przepisu prawa materialnego art. 13 ust. 3

rozporządzenia nr 883/2004 jest fakt normalnego wykonywania pracy najemnej,

przy jednoczesnym normalnym wykonywaniu pracy na własny rachunek, w różnych

państwach członkowskich, co uzasadnia zastosowanie art. 16 ust. 1

rozporządzenia nr 987/2009.

W niniejszej sprawie ubezpieczony, dotychczas objęty polskim systemem

ubezpieczeń społecznych w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności

gospodarczej, z momentem, gdy złożył oświadczenie o wyrejestrowaniu się z

polskiego ubezpieczenia ze wskazaniem, że podlega ubezpieczeniu brytyjskiemu z

tytułu świadczenia umowy o pracę, wprowadził do dotychczasowego stosunku

prawnego łączącego go z ZUS element tzw. międzypaństwowy (transgraniczny).

Ubezpieczony, który zamieszkuje w Polsce i dotychczas podlegał ubezpieczeniom

społecznym w Polsce z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej

miał obowiązek wykazać, że faktycznie, na warunkach określonych w umowie

wykonywał pracę najemną na rzecz pracodawcy brytyjskiego. W oparciu o

6

zgromadzone dowody organ rentowy w postępowaniu administracyjnym stwierdził,

że praca faktycznie nie była wykonywana; w rezultacie stwierdził, że ubezpieczony

nieprzerwanie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom w Polsce z tytułu

pozarolniczej działalności gospodarczej na podstawie prawa polskiego - art. 6 ust. 1

pkt 5, art. 12 i art. 13 ust. 4 ustawy systemowej. W takiej sytuacji prawnej w

procesie wynikłym na skutek odwołania od tej decyzji, zgodnie z art. 232 k.p.c. w

zw. z art. 227 k.p.c. to na ubezpieczonym spoczywał ciężar dowodu okoliczności

uzasadniającej jego żądanie wyłączenia z ubezpieczenia społecznego w Polsce;

czyli jeżeli ubezpieczony jako podstawę prawną wskazywał art. 13 ust. 3

rozporządzenia nr 883/2004, jako uzasadniający jego żądanie, to powinien

wykazać istnienie przesłanek materialnoprawnych tego przepisu i udowodnić fakt

rzeczywistego świadczenia pracy w Anglii na warunkach zapisanych w umowie z

brytyjskim pracodawcą. Bowiem tylko wykazanie tej przesłanki, jako elementu

transgranicznego, pozwoliłoby ubezpieczonemu na powoływanie się na przepis

unijnego prawa materialnego. Wyłączenia art. 232 k.p.c. nie można wyprowadzić z

art. 16 rozporządzenia nr 987/2009, ponieważ prawo unijne jako podstawa

materialnoprawna, a w konsekwencji i rozporządzenie wykonawcze, jakim jest

rozporządzenie nr 987/2009 mogłyby stanowić podstawę rozstrzygnięcia tylko przy

przyjęciu, że ubezpieczony udowodnił fakt rzeczywistego wykonywania pracy na

rzecz pracodawcy brytyjskiego, jako przesłankę materiolnoprawną z art. 13 ust. 3

rozporządzenia nr 883/2004. W przeciwnym wypadku żądanie ubezpieczonego nie

może być rozpoznawane na gruncie przepisów materialnego prawa Unii

Europejskiej, bo brak elementu transgranicznego. Adresatem art. 16

rozporządzenia nr 987/2009 są instytucje ubezpieczeniowe, nie sąd powszechny,

który w zakresie procedury kieruje się jedynie przepisami Kodeksu postępowania

cywilnego.

Sąd Apelacyjny uznał, że jakkolwiek fakt normalnej pracy na własny

rachunek na terenie Polski był bezsporny, to ubezpieczony nie udowodnił, że

wykonywał jakąkolwiek pracę na rzecz pracodawcy brytyjskiego. Co prawda

ubezpieczony przedstawił informację, że rozpoczął wykonywanie pracy najemnej

na terenie Wielkiej Brytanii i załączył umowę o pracę zawartą z brytyjską firmą T.

LTD, a następnie z M. Ltd, jak też inne dokumenty - payslipy, rozliczenie roczne

7

P60, druk P45 wraz z potwierdzeniem przyjęcia przez brytyjski urząd, niemniej

dowody te nie pozwalały na miarodajne uznanie faktu rzeczywistego wykonywania

pracy na rzecz pracodawcy brytyjskiego. Ubezpieczony przedstawił tylko te

dokumenty, których autorami były strony zawierające umowę o pracę. Tymczasem

brytyjski pracodawca ubezpieczonego figurował w brytyjskich realiach

gospodarczych jako podmiot fikcyjny, dysponujący jedynie adresem i nie

prowadzący żadnej działalności gospodarczej, a zatem trudno było uznać by

zatrudniał jakichkolwiek pracowników do normalnego wykonywania pracy. W

ocenie Sądu Apelacyjnego ubezpieczony, w istocie w sposób niebudzący

wątpliwości udowodnił, że zawarł na terytorium Wielkiej Brytanii umowę o pracę, co

nie jest jednak równoznaczne z udowodnieniem faktu rzeczywistego wykonywania

normalnej pracy najemnej. Ubezpieczony, aby podlegać prawodawstwu unijnemu

miał obowiązek wykazać tzw. element transgraniczny, co sprowadzało się do

udowodnienia, że zamieszkiwał na terytorium W. Brytanii w celu świadczenia pracy

na warunkach zapisanych w umowie i rzeczywiście, fizycznie realizował

wyznaczony mu przez pracodawcę zakres obowiązków pracowniczych.

Tymczasem na tę okoliczność nie przedstawił żadnych dowodów, poprzestając na

zapewnieniu o tym fakcie, co w świetle pozostałych okoliczności sprawy było

niewiarygodne. Twierdzenie ubezpieczonego pozostawało w sprzeczności z

wyjaśnieniami brytyjskiej instytucji ubezpieczeniowej, która poinformowała, że firma

zatrudniająca ubezpieczonego (M. Ltd, pismo z dnia 12.06.2013 r.) nie prowadziła

działalności gospodarczej na terenie Wielkiej Brytami, ponieważ nie było na to

dowodów (brak ujawnionej aktywności gospodarczej, brak dokumentów

świadczących o takiej aktywności, brak informacji o rachunkach bankowych). Co

więcej, ubezpieczony w toku postępowania administracyjnego, jak i procesu

ewidentnie unikał wykonania tego obowiązku dowodowego bezpodstawnie

twierdząc, że ciężar dowodu tej okoliczności spoczywał na organie rentowym. W

sprawie to organ rentowy przejął inicjatywę dowodową na okoliczność faktycznego

realizowania przez ubezpieczonego obowiązku pracowniczego na terenie Wielkiej

Brytanii i zwrócił się do brytyjskiej instytucji ubezpieczeniowej, czy skarżący jest

objęty angielskim systemem ubezpieczeń i czy rzeczywiście wykonuje pracę i nie

uzyskał takiego potwierdzenia.

8

Ubezpieczony wyrejestrowując się z polskiego systemu ubezpieczeń

społecznych nie załączył dokumentu A-1 wydawanego zgodnie z art. 19

rozporządzenia nr 987/2009. Dokument ten jest wydawany przez instytucję

ubezpieczeniową państwa, w którym praca miała być świadczona, po

przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego. Przedstawienie w niniejszej

sprawie wskazanego dokumentu, w myśl przywołanego przepisu unijnego

wykonawczego, w istocie przesądziłoby kwestię istnienia elementu

transgranicznego i tym samym uzasadniałoby stosowanie materialnego prawa

unijnego. Natomiast brak tego dokumentu spowodował, że do czasu wiarygodnego

wykazania przez ubezpieczonego istnienia przesłanki faktycznego wykonywania

normalnej pracy na rzecz pracodawcy brytyjskiego, do sytuacji ubezpieczonego

mogły mieć zastosowanie wyłącznie przepisy prawa krajowego.

Sąd Apelacyjny wskazał, że w przedmiotowej sprawie brytyjska instytucja

ubezpieczeniowa przeprowadziła postępowanie wyjaśniające i ponad wszelką

wątpliwość stwierdziła, że ubezpieczony nie podlega ubezpieczeniom społecznym

w Wielkiej Brytanii.

Przedstawione rozważania doprowadziły Sąd Apelacyjny do wniosku, że w

sprawie nie zaistniały podstawy faktyczne do zastosowania prawa materialnego

art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 oraz do tymczasowego ustalenia dla

ubezpieczonego właściwego ustawodawstwa w trybie art. 16 ust. 1 rozporządzenia

nr 987/2009. Fakt, że ubezpieczony zawarł umowę o pracę z pracodawcą

brytyjskim i rozliczał formalną umowę nie przesądzał, że do ubezpieczonego miały

zastosowanie przepisy prawa unijnego zważywszy, że organ rentowy nie miał

wątpliwości co do określenia właściwego ustawodawstwa, lecz wątpliwości co do

tego, czy ubezpieczony w ogóle podlega prawodawstwu unijnemu, a to wobec faktu

wątpliwego świadczenia pracy na terenie Wielkiej Brytanii. Zasadnie więc żądał od

ubezpieczonego dokumentów potwierdzających fakt normalnego wykonywania

pracy za granicą, pozwalających na pewne stwierdzenie, że mieszkał za granicą, a

praca wiązała się z realizacją weryfikowalnego zakresu obowiązków, czego

ubezpieczony ostatecznie nie uczynił. Skrupulatność organu rentowego była w tej

kwestii szczególnie uzasadniona, zważywszy że praktyka uciekania w tańsze

ubezpieczenia społeczne do innych państwach członkowskich staje się

9

powszechna W takim stanie faktycznym i prawnym organ rentowy nie miał

obowiązku informowania brytyjskiej instytucji ubezpieczeniowej o tymczasowym

ustaleniu ustawodawstwa dla ubezpieczonego zważywszy, że Wielka Brytania nie

była państwem realnego świadczenia pracy najemnej. W takich okolicznościach

tym bardziej nie było konieczności zawierania porozumienia w trybie art. 16 ust. 4

rozporządzenia nr 987/2009. Stan prawny, o którym mowa w art. 16 ust. 4

rozporządzenia, w którym można mówić o braku pewności co do określenia

właściwego ustawodawstwa, kiedy to na wniosek jednej lub więcej instytucji

wyznaczonych przez właściwe władze zainteresowanych państw członkowskich lub

na wniosek samych właściwych władz, ustawodawstwo jest określane na mocy

wspólnego porozumienia (...), może zaistnieć tylko przy spełnieniu przez

ubezpieczonego przesłanek prawnych w nim opisanych. To znaczy, że wątpliwości

prawne będą wynikiem okoliczności związanych z wykonywaniem pracy, chociażby

z uwagi na charakter tej pracy. Nie podlega jednak hipotezie tego przepisu

sytuacja, gdy praca najemna w innym państwie członkowskim w ogóle nie była

wykonywana, tak jak to miało miejsce w sprawie, bowiem brakuje elementu

transgranicznego. W ocenie Sądu Apelacyjnego, na etapie postępowania

administracyjnego procedura określona w art. 16 ust. 4 rozporządzenia powinna

być wdrożona, gdyby organ rentowy powziął wątpliwości, co do obowiązywania

określonego ustawodawstwa, przy bezspornym fakcie wykonywania pracy na

terenie innego państwa członkowskiego.

Natomiast w ogóle nie stosuje się przepisów unijnego rozporządzenia w

sytuacji, gdy ubezpieczony nie udowodnił faktu rzeczywistego świadczenia pracy

na terenie innego państwa członkowskiego, zważywszy że wtedy nie istnieje

element transgraniczny.

Przy czym w sprawie istotne jest również, że nie ma wątpliwości między

instytucjami polską i brytyjską co do podlegania ubezpieczonego ustawodawstwu

jednego z państw, ponieważ instytucja brytyjska wprost oświadczyła, że

ubezpieczony nie podlegał ustawodawstwu brytyjskiemu, zaś polska twierdziła, że

podlegał i nieprzerwanie podlega ustawodawstwu polskiemu. W takim stanie

faktycznym nie było płaszczyzny, na której instytucje obydwu państw mogły

prowadzić wspólne postępowanie w celu wzajemnego wyjaśnienia wątpliwości.

10

Spór prowadził jedynie ubezpieczony z ZUS, ponieważ pozostaje w błędnym

przekonaniu, że mimo nie udowodnienia faktycznego wykonywania normalnej pracy

najemnej na terenie Wielkiej Brytanii jest uprawniony do rozliczania niższych danin

publicznoprawnych z racji podlegania ustawodawstwu ubezpieczeniowemu

brytyjskiemu - już tylko dlatego, że zawarł pozorną umowę o pracę, bez zamiaru

świadczenia pracy, z fikcyjnym pracodawcą brytyjskim, który faktycznie nie

funkcjonuje w tamtejszym obrocie gospodarczym - a zatem nie ma obowiązku

opłacania składek w polskim systemie ubezpieczeń społecznych. Organ rentowy

prawidłowo więc (w oparciu o przepisy art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 i art. 13 ust. 4

ustawy systemowej) stwierdził w zaskarżonej decyzji, że ubezpieczony podlega

polskiemu ustawodawstwu w zakresie ubezpieczeń społecznych.

W skardze kasacyjnej odwołujący się zarzucił naruszenie:

a) art. 16 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 987/2009 przez jego błędną wykładnię,

polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że pomimo złożenia przez

zainteresowanego oświadczenia w trybie art. 16 ust. 1 właściwa instytucja państwa

członkowskiego miejsca zamieszkania zainteresowanego nie ma obowiązku

ustalenia ustawodawstwa właściwego zgodnie z treścią oświadczenia z uwagi na

nieudowodnienie okoliczności objętych oświadczeniem, oraz że instytucja ta jest

uprawniona do badania okoliczności objętych oświadczeniem, w tym do badania

faktu wykonywania pracy przez zainteresowanego, w efekcie niezastosowanie

przepisu,

b) art. 16 ust. 4 rozporządzenia nr 987/2009 w zw. z art. 16 ust. 1 i 2

rozporządzenia poprzez jego błędną wykładnię i w efekcie niezastosowanie

przepisu,

c) art. 1 pkt a), art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004, poprzez ich

niezastosowanie.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co

do istoty sprawy przez uwzględnienie odwołania w całości oraz zasądzenie kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje na rzecz

ubezpieczonego od organu rentowego według norm prawem przepisanych;

ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości oraz uchylenie

11

orzeczenia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej w całości oraz o zasądzenie od odwołującego się na rzecz organu

rentowego kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona, gdyż jej zarzuty nie są skorelowane z

niekwestionowanymi ustaleniami Sądu Apelacyjnego, które wiążą Sąd Najwyższy

stosownie do art. 39813

§ 2 k.p.c. – zwłaszcza, że skarga kasacyjna nie zawiera

zarzutów procesowych.

W szczególności Sąd Apelacyjny ustalił, że w przedmiotowej sprawie

brytyjska instytucja ubezpieczeniowa przeprowadziła postępowanie wyjaśniające i

ponad wszelką wątpliwość stwierdziła, że ubezpieczony nie podlega

ubezpieczeniom społecznym w Wielkiej Brytanii oraz że „nie ma wątpliwości między

instytucjami polską i brytyjską co do podlegania ubezpieczonego ustawodawstwu

jednego z państw, ponieważ instytucja brytyjska wprost oświadczyła, że

ubezpieczony nie podlegał ustawodawstwu brytyjskiemu, zaś polska twierdziła, że

podlegał i nieprzerwanie podlega ustawodawstwu polskiemu”. Ubezpieczony

„zawarł pozorną umowę o pracę, bez zamiaru świadczenia pracy, z fikcyjnym

pracodawcą brytyjskim, który faktycznie nie funkcjonuje w tamtejszym obrocie

gospodarczym”.

W tej sytuacji mając na względzie art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 i art. 13 ust. 4

ustawy systemowej Sąd Apelacyjny stwierdził, że ubezpieczony podlega polskiemu

ustawodawstwu w zakresie ubezpieczeń społecznych.

Również w skardze kasacyjnej nie wskazano żadnych faktów dotyczących

rzeczywistego pobytu wnioskodawcy na terenie Wielkiej Brytanii, a pełnomocnik

skarżącego na rozprawie kasacyjnej nie był w stanie podać nawet wymiaru godzin

rzeczywiście przepracowanych przez wnioskodawcę w londyńskim City na

podstawie umowy o pracy.

12

Dokonując wykładni wskazanych w skardze kasacyjnej artykułów 1 i 13 ust.

3 rozporządzenia nr 883/2004 celowe jest wskazanie, że stosownie do punktu 15

preambuły tego rozporządzenia „niezbędne jest poddanie osób

przemieszczających się we Wspólnocie systemem zabezpieczenia społecznego

tylko jednego Państwa Członkowskiego w celu uniknięcia zbiegu mających tu

zastosowanie przepisów ustawodawstw krajowych oraz komplikacji, które mogłyby

z tego wynikać”. Punkt 18a tej preambuły stanowi, że „nie powinno to jednak

oznaczać, że samo przyznanie świadczenia, zgodnie z niniejszym

rozporządzeniem, obejmującego płatność składek ubezpieczeniowych lub objęcie

ubezpieczeniem beneficjenta powoduje, że ustawodawstwo państwa

członkowskiego, którego instytucja przyznała to świadczenie, staje się

ustawodawstwem mającym zastosowanie do tej osoby”, a punkt 12 preambuły

wskazuje, z „w świetle zasady proporcjonalności należy zadbać o to, by zasada

uwzględniania okoliczności lub wydarzeń nie prowadziła do obiektywnie

nieuzasadnionych rezultatów ani do kumulacji świadczeń tego samego rodzaju za

ten sam okres”.

W tym kontekście należy podnieść, że przepisy wymienionych w skardze

kasacyjnej rozporządzeń unijnych nie unormowały wprost postępowania w sytuacji,

gdy zawarcie umowy o pracę miało charakter pozorny.

Również dokonując wykładni art. 16 ust. 1, 2 i 4 oraz niewymienionych w

skardze kasacyjnej a relewantnych art. 14 ust. 1 oraz 19 rozporządzenia nr

987/2009 celowe jest przywołanie punktu 8 preambuły tego rozporządzenia;

„Państwa członkowskie, ich właściwe władze oraz instytucje zabezpieczenia

społecznego powinny mieć możliwość uzgadniania między sobą uproszczonych

procedur i ustaleń administracyjnych, które uznają za bardziej skuteczne i lepiej

dostosowane do uwarunkowań ich własnych systemów zabezpieczenia

społecznego. Takie rozwiązania nie powinny jednak wpływać na prawa osób

objętych rozporządzeniem (WE) nr 883/2004” oraz punktu 9 tej preambuły

„Ponieważ dziedzina zabezpieczenia społecznego jest z natury skomplikowana,

wszystkie instytucje państw członkowskich powinny podjąć szczególne starania na

rzecz udzielania pomocy ubezpieczonym, aby nie narazić na szkodę tych osób,

które nie złożyły swojego wniosku lub nie przekazały niektórych informacji instytucji

13

odpowiedzialnej za rozpatrzenia tego wniosku zgodnie z zasadami i procedurami

określonymi w rozporządzeniu (WE) nr 883/2004 oraz w niniejszym

rozporządzeniu”.

Wprawdzie ust. 5b („Praca o charakterze marginalnym nie będzie brana pod

uwagę do celów określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa na mocy

art. 13 rozporządzenia podstawowego. Art. 16 rozporządzenia wykonawczego

stosuje się we wszystkich przypadkach objętych niniejszym artykułem”) został

dodany do art. 14 przez art. 2 pkt 2 lit. b) rozporządzenia nr 465/2012 z dnia 22

maja 2012 r. (Dz.U.UE.L.2012.149.4) zmieniającego rozporządzenie z dniem 28

czerwca 2012 r., jednak również co do stanów faktycznych powstałych przed tą

datą byłoby nieracjonalne i sprzeczne z postanowieniami preambuły twierdzenie, że

np. praca wykonywana w rozmiarze jednej godziny (jak w jednej z umów

podpisanych przez wnioskodawcę) wyłącza ubezpieczenie z tytułu prowadzonej

działalności przykładowo przez 200 godzin miesięcznie w innym państwie Unii

Europejskiej.

R. G. nie uzyskał również dokumentu, który potwierdzałby, że wobec danej

osoby zastosowanie mają przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych innego

państwa, niż państwo wykonywania działalności gospodarczej. Dokumentem tym

był formularz E101, który wraz z wejściem w życie rozporządzenia 883/2004 został

zastąpiony przez formularz A-1. Dokument ten, na podstawie art. 19 ust. 2

rozporządzenia 987/2009, jest wydawany na wniosek pracodawcy lub osoby

prowadzącej działalność gospodarczą na własny rachunek przez właściwe

jednostki danego państwa. Zgodnie z art. 5 rozporządzenia 987/2009, dokumenty

wydane przez instytucje ubezpieczeniowe dla celów stosowania przepisów Tytułu II

rozporządzenia 883/2004 są akceptowane przez instytucje pozostałych państw

członkowskich tak długo, jak długo nie zostaną wycofane lub uznane za nieważne

przez państwo członkowskie, w którym zostały wydane. W przypadku wątpliwości

inna instytucja ubezpieczeniowa może zwrócić się do instytucji, która wydała dany

dokument, z wnioskiem o ponowne zbadanie zasadności jego poświadczenia.

Jeżeli zostanie stwierdzone, że został wydany nieprawidłowo, powinien zostać

wycofany.

14

Gdyby więc R.G. uzyskał w Anglii dokument A-1, jego treścią byłby związany

nie tylko Zakład Ubezpieczeń Społecznych, ale także polski Sąd. Nie ulega jednak

wątpliwości, że wnioskodawca nie uzyskał takiego dokumentu.

W ocenie Sądu Najwyższego ZUS nie miał (sugerowanego w skardze

kasacyjnej) obowiązku wydania decyzji korzystnej dla wnioskodawcy w każdym

przypadku złożenia przez niego wniosku wskazującego na właściwość innego

państwa. W sposób modelowy postępowanie w tych sprawach normuje Decyzja

Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego

nr A1 z dnia 12 czerwca 2009 r. w sprawie ustanowienia procedury dialogu i

koncyliacji w zakresie ważności dokumentów, określenia ustawodawstwa

właściwego oraz udzielania świadczeń na mocy rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 (Dz.U.UE.C.2010.106.1), która w punktach

5-11 stanowi, że instytucja lub władza, która wyraża wątpliwość co do ważności

dokumentu wydanego przez instytucję lub władzę innego państwa członkowskiego

albo która nie zgadza się z (tymczasowym) określeniem ustawodawstwa

właściwego, jest dalej zwana instytucją występującą. Instytucja innego państwa

członkowskiego jest dalej zwana instytucją wezwaną. W przypadku wystąpienia

jednej z sytuacji, o której mowa w pkt 1, instytucja występująca zwraca się do

instytucji wezwanej o niezbędne wyjaśnienia dotyczące jej decyzji oraz, w

stosownych przypadkach, o wycofanie lub orzeczenie nieważności danego

dokumentu lub o dokonanie przeglądu lub unieważnienie jej decyzji. Instytucja

występująca uzasadnia swój wniosek, wskazując na zastosowanie niniejszej

decyzji, oraz dostarcza dowodów potwierdzających, stanowiących podstawę jej

wniosku. Instytucja ta wskazuje osobę do kontaktu na okres pierwszego etapu

procedury dialogu. Instytucja wezwana niezwłocznie potwierdza, poprzez email lub

faks, otrzymanie wniosku, najpóźniej w terminie 10 dni roboczych od dnia jego

otrzymania. Instytucja ta także wskazuje osobę do kontaktu na okres pierwszego

etapu procedury dialogu. W możliwie najkrótszym czasie, najpóźniej w terminie

trzech miesięcy od dnia otrzymania wniosku, instytucja wezwana informuje

instytucję występującą o wyniku przeprowadzonego przez nią dochodzenia.

Instytucja wezwana informuje instytucję występującą o potwierdzeniu pierwotnej

decyzji, jej uchyleniu lub wycofaniu dokumentu albo stwierdzeniu jego nieważności.

15

Instytucja ta zawiadamia także osobę zainteresowaną oraz, w stosownych

przypadkach, jej pracodawcę, o swojej decyzji oraz o procedurach zaskarżenia tej

decyzji, przewidzianych w jej prawie krajowym. Jeżeli instytucja wezwana nie może

zakończyć dochodzenia w terminie trzech miesięcy z uwagi na złożoność sprawy

albo ze względu na fakt, że zweryfikowanie pewnych danych wymaga

zaangażowania innej instytucji, może ona przedłużyć termin najdłużej o okres

trzech miesięcy. Instytucja wezwana informuje instytucję występującą o

przedłużeniu terminu w możliwie najkrótszym czasie, lecz co najmniej tydzień przed

upłynięciem pierwszego terminu, uzasadniając opóźnienie oraz podając

orientacyjny okres, w jakim dochodzenie zostanie zakończone.

Drugi etap procedury dialogu został określony w punktach 13-17 decyzji, z

których wynika, że jeżeli instytucje nie mogą osiągnąć porozumienia w czasie

pierwszego etapu procedury dialogu albo jeżeli instytucja wezwana nie może

zakończyć dochodzenia w terminie 6 miesięcy od otrzymania wniosku, instytucje

zawiadamiają właściwe władze. Każda z instytucji przygotowuje sprawozdanie ze

swoich działań. Właściwe władze zainteresowanych państw członkowskich mogą

zdecydować o rozpoczęciu drugiego etapy procedury dialogu albo o skierowaniu

sprawy bezpośrednio do Komisji Administracyjnej. Jeżeli właściwe władze otworzą

drugi etap procedury dialogu, każda z nich wyznacza główną osobę do kontaktu w

terminie dwóch tygodni od zawiadomienia przez instytucję. Jeżeli podczas

procedury dialogu osiągnięcie porozumienia nie jest możliwe, właściwe władze

mogą skierować sprawę do Komisji Administracyjnej. Każda z właściwych władz

przygotowuje dla Komisji Administracyjnej informację na temat głównych punktów

spornych. Komisja Administracyjna stara się pogodzić rozbieżne opinie w terminie

sześciu miesięcy od dnia, w którym skierowano do niej sprawę. Komisja może

zdecydować o skierowaniu sprawy do Komisji Pojednawczej, która może zostać

powołana na podstawie regulaminu Komisji Administracyjnej.

W tym kontekście należy przywołać wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9

stycznia 2014 r. w sprawie I UK 275/13 (LEX nr 1448398) wskazujący, że

stosownie do art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 nie jest możliwe poddanie

stosunku ubezpieczenia społecznego wynikającego z umowy o pracę prawu

wybranemu przez strony. W sprawach dotyczących koordynacji systemów

16

zabezpieczenia społecznego stosunek prawny, na podstawie którego powstaje tytuł

ubezpieczenia społecznego i stosunek ubezpieczenia społecznego, to dwie

niezależne więzi prawne, które mogą podlegać prawu różnych państw

członkowskich, przy czym stosownie do generalnej reguły wspólnotowej

koordynacji ubezpieczeń społecznych, stosunek ubezpieczenia społecznego

podlega prawu miejsca wykonywania pracy (lex loci laboris). Temu prawu -

stosownie do zasady koordynacji, która jest przeciwieństwem harmonizacji

(ujednolicenia) systemów krajowych przez wprowadzenie unijnych pojęć lub

instytucji - przyporządkowane jest zakwalifikowanie pracownika, jako zatrudnionego

w rozumieniu rozporządzenia podstawowego.

Instytucja miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o ustalenie

ubezpieczenia społecznego w innym państwie może powodować wątpliwości, co do

określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa, lecz trzeba podkreślić, że

może chodzić jednie o wątpliwości, co do określenia ustawodawstwa mającego

zastosowanie do zainteresowanego, z uwzględnieniem art. 13 rozporządzenia

podstawowego i odpowiednich przepisów art. 14 rozporządzenia wykonawczego,

czyli niepewności, co do tego, czy osoba wnosząca o ustalenie prawa właściwego

jest objęta systemem zabezpieczenia społecznego w więcej niż jednym państwie

członkowskim. Wątpliwości tych instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy nie

może sama rozstrzygać, lecz musi dostosować się do trybu rozwiązywania sporów,

co do ustalenia ustawodawstwa właściwego wskazanego w szczególności w art. 6,

15 oraz 16 rozporządzenia nr 987/2009, które nakazują zwrócenie się - w

przypadku istnienia wątpliwości bądź rozbieżności - do instytucji innego państwa

członkowskiego. Instytucje niezwłocznie dostarczają lub wymieniają między sobą

wszystkie dane niezbędne dla ustanowienia i określenia praw i obowiązków osób,

do których ma zastosowanie rozporządzenie podstawowe. Przekazywanie tych

danych odbywa się bezpośrednio pomiędzy samymi instytucjami lub za

pośrednictwem instytucji łącznikowych. Decyzji organu ubezpieczeń społecznych,

w której uczyniono zastrzeżenia, co do istnienia stosunku prawnego

wskazywanego, jako tytuł ubezpieczenia społecznego w innym państwie, nie

można zakwalifikować, jako decyzji wydanej na podstawie art. 16 ust. 2

rozporządzenia nr 987/2009. Decyzja, której przedmiot stanowi odmowa uznania

17

sytuacji równoczesnego podlegania ubezpieczeniu społecznemu w dwu państwach

członkowskich nie uwzględnia treści art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 oraz

art. 14 rozporządzenia nr 987/2009 i nie odpowiada dyspozycji przedmiotowych

unormowań. Istnienie tytułu ubezpieczenia społecznego za granicą wyklucza

dokonywanie ustaleń przeciwko dowodowi ubezpieczenia społecznego w innym

państwie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., II UZP 2/10,

OSNP 2010 nr 17-18, poz. 216 i wyroki z dnia 6 września 2011 r., I UK 84/11,

niepubl. i z dnia 23 listopada 2012 r., II UK 103/12, niepubl.). W razie pojawienia się

wątpliwości, co do ważności dokumentu lub dokładności przedstawienia

okoliczności, na których opierają się informacje zawarte w tym dokumencie,

instytucja państwa członkowskiego, która otrzymuje dokument, ma - stosownie do

art. 5 rozporządzenia wykonawczego - zwrócić się do instytucji, która ten dokument

wydała o niezbędne wyjaśnienia lub o wycofanie tego dokumentu. Instytucja

wydająca dokument ponownie rozpatruje podstawy jego wystawienia i w

stosownych przypadkach wycofuje go. W razie pojawienia się wątpliwości w

odniesieniu do informacji przedstawionych przez zainteresowanych, do ważności

dokumentu lub dowodów potwierdzających lub do dokładności przedstawienia

okoliczności, na których opierają się zawarte w nim informacje, instytucja miejsca

pobytu lub zamieszkania przystępuje, w zakresie, w jakim jest to możliwe, na

wniosek instytucji właściwej, do niezbędnej weryfikacji tych informacji lub

dokumentów (art. 5 ust. 2-3 rozporządzenia wykonawczego).

Aprobując powyższe konstatacje, Sąd Najwyższy rozpoznający obecną

skargę kasacyjną, mając na uwadze pkt 12 preambuły do rozporządzenia nr

883/2004 oraz dążąc do tego, aby „w świetle zasady proporcjonalności zadbać o to,

by zasada uwzględniania okoliczności lub wydarzeń nie prowadziła do obiektywnie

nieuzasadnionych rezultatów ani do kumulacji świadczeń tego samego rodzaju za

ten sam okres” uznał, że w przypadku uzasadnionych podejrzeń dotyczących

zgodności z prawdą przedłożonych umów o pracę, Zakład Ubezpieczeń

Społecznych jest uprawniony do żądania niezwłocznego nadesłania przez

wnioskodawcę dokumentów dotyczących rzeczywistego pobytu i pracy w innym

kraju. Osoba, która rzeczywiście taką pracę wykonuje nie będzie miała żadnych

problemów z nadesłaniem na przykład kopii umowy najmu mieszkania za granicą,

18

albo biletów autokarowych lub lotniczych, choćby z ostatniego miesiąca. Wówczas

polski organ ubezpieczeniowy powinien w ciągu kilku dni wydać pozytywną dla

wnioskodawcy decyzję tymczasową w kwestii właściwego ustawodawstwa.

W przypadku jednak niedających się usunąć wątpliwości, dotyczących

również uzasadnionych wcześniejszymi informacjami dotyczącymi pracodawcy,

konieczne jest zwrócenie się do instytucji ubezpieczeniowej innego państwa w

przedstawionym wyżej trybie i wydanie decyzji tymczasowej.

Zwrócić jednak należy uwagę, że niniejszej sprawie nie została wydana

decyzja tymczasowa, określająca właściwe ustawodawstwo. Zarzuty skargi

kasacyjnej dotyczące tej kwestii są zatem oderwane od ustalonego stanu

faktycznego.

W ocenie Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie nie zachodziła, zarzucana

w skardze kasacyjnej, konieczność zajęcia dodatkowego stanowiska przez

instytucję ubezpieczeń społecznych państwa będącego miejscem sugerowanej w

skardze kasacyjnej pracy ubezpieczonego, ponieważ z ustaleń zaskarżonego

wyroku wynika, że „nie było wątpliwości między instytucjami polską i brytyjską co do

podlegania ubezpieczonego ustawodawstwu jednego z państw, ponieważ instytucja

brytyjska wprost oświadczyła, że ubezpieczony nie podlegał ustawodawstwu

brytyjskiemu, zaś polska twierdziła, że podlegał i nieprzerwanie podlega

ustawodawstwu polskiemu”. W tej sytuacji polski organ ubezpieczeniowy nie mógł

wydać, postulowanej w skardze kasacyjnej, decyzji o właściwym dla

ubezpieczonego ustawodawstwie brytyjskim.

Mając powyższe okoliczności na względzie Sąd Najwyższy art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

kc