II UK 206/15

Sygn. akt II UK 206/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

Protokolant Grażyna Niedziałkowska

w sprawie z wniosku K. D.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 20 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 21 listopada 2014 r.,

1. zmienia zaskarżony wyrok i oddala apelacje,

2. koszty postępowania kasacyjnego między stronami znosi.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 listopada 2014 r. Sąd Okręgowy w G. zmienił

zaskarżony apelacją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wyrok Sądu Rejonowego

w G. z dnia 23 czerwca 2014 r., którym K. D. przyznano prawo do zasiłku

macierzyńskiego w wysokości 80% podstawy wymiaru ustalonej na kwotę 5.829,79

2

zł i – oddalając odwołanie – ustalił ją na przyjętą w decyzji organu rentowego kwotę

2.337,91 zł.

W zmienionym wyroku Sąd pierwszej instancji ustalił, że K. D. podlega

ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 31 grudnia 2009 r. z tytułu zatrudnienia w

Banku […]. Wymiar czasu jej pracy do dnia 30 listopada 2012 r. wynosił połowę

etatu; od dnia 1 grudnia 2012 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. pełny etat, a od dnia 1

lutego 2013 r. znowu połowę etatu. Za pracę w połowie wymiaru czasu pracy

ustalono od dnia 1 kwietnia 2012 r. wynagrodzenie zasadnicze w kwocie 1.190 zł, a

na podstawie porozumienia z pracodawcą, za pracę w pełnym wymiarze w okresie

od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. w kwocie 2.380 zł.

Za czas niezdolności do pracy z powodu choroby ubezpieczona pobrała

najpierw wynagrodzenie, a od dnia 18 lutego 2013 r. do dnia 6 października 2013 r.

zasiłek chorobowy, którego podstawę pracodawca-płatnik oznaczył jako

wynagrodzenie w wysokości 2.380 zł z premią wypracowaną w grudniu 2012 r. w

kwocie 3.174,60 zł i wynagrodzeniem urlopowym w kwocie 1.201,44 zł – ogółem

5.829,79 zł.

W czasie trwającego zwolnienia chorobowego ubezpieczona urodziła

dziecko i uzyskała prawo do rocznego urlopu macierzyńskiego od dnia 7

października 2013 r. Pracodawca podjął wypłatę tego zasiłku od podstawy wymiaru

stanowiącej kwotę odpowiadającą wynagrodzeniu zasadniczemu za pracę w

wymiarze połowy etatu (1.190 zł) z premią w przeciętnej wysokości – razem

2.337,91 zł. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia z dnia 7 lutego

2014 r., zaskarżoną w niniejszej sprawie, potwierdził prawidłowość wyliczenia

zasiłku macierzyńskiego od wynagrodzenia przysługującego po zmianie umowy o

pracę w zakresie wymiaru czasu pracy od dna 1 lutego 2013 r.

Sąd pierwszej instancji, rozstrzygając na podstawie art. 43 ustawy z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r. poz. 159; dalej „ustawa”),

który stanowi, że podstawy wymiaru zasiłku nie ustala się na nowo, jeżeli między

okresami pobierania zasiłków tego samego lub innego rodzaju nie było przerwy

albo przerwa była krótsza niż 3 miesiące kalendarzowe, nie podzielił poglądu o

zastosowaniu w ustalonym stanie faktycznym art. 40, który nakazuje ustalenie na

3

nowo podstawy wymiaru zasiłku ze względu na zmianę wymiaru czasu pracy.

Stosownie do tego przepisu, w razie zmiany umowy o pracę lub innego aktu, na

podstawie którego powstał stosunek pracy, polegającej na zmianie wymiaru czasu

pracy, podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowi wynagrodzenie ustalone

dla nowego wymiaru czasu pracy, jeżeli zmiana ta nastąpiła w miesiącu, w którym

powstała niezdolność do pracy, lub w miesiącach poprzedzających, przewidzianych

w art. 36. K. D. urodziła dziecko w październiku 2013 r., więc nie był to miesiąc, w

którym nastąpiła zmiana wymiaru jej czasu pracy, a także nie wchodził w zakres

miesięcy określonych w art. 36 ustawy. Wykładnię przyjętą przez organ rentowy w

uzasadnieniu decyzji, w tym uznanie, że art. 40 ustawy jest przepisem szczególnym

w stosunku do art. 43, Sąd pierwszej instancji ocenił jako sprzeczną z wykładnią

systemową przepisów regulujących ustalanie podstawy wymiaru świadczeń,

dostrzegłszy, że ustawodawca umieścił art. 43 niejako w podsumowaniu całej

regulacji odnoszącej się do ustalania podstawy wymiaru świadczeń z

ubezpieczenia chorobowego.

Sąd Okręgowy natomiast podzielił stanowisko organu rentowego i uznał za

nieprawidłowe przyjęcie za podstawę rozstrzygnięcia art. 43 ustawy oraz pogląd co

do braku podstaw do ustalenia na nowo podstawy wymiaru składek, mimo zajścia

zdarzenia przewidzianego w art. 40 ustawy. Prezentując ten pogląd, Sąd drugiej

instancji wskazał, że Sąd pierwszej instancji pominął w swych rozważaniach art. 47

ustawy, zgodnie z którym art. 36-42 i art. 45 stosuje się odpowiednio przy ustalaniu

podstawy wymiaru świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku wyrównawczego, zasiłku

macierzyńskiego, zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego i zasiłku

opiekuńczego, a do świadczenia rehabilitacyjnego także art. 46. Ustawodawca nie

wskazał w tym przepisie art. 43 jako mającego zastosowanie przy ustalaniu

podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego, więc przy ustalaniu podstawy wymiaru

tego zasiłku jego stosowanie jest wyłączone. W świetle ustalenia, że niezdolność

do pracy powstała w styczniu 2013 r., zmiana wymiaru czasu pracy, która nastąpiła

od dnia 1 lutego 2013 r., nie miała zatem – na podstawie art. 43 ustawy –

przełożenia na ustalenie podstawy wymiaru zasiłku chorobowego, natomiast

uzasadniała – w świetle art. 40 ustawy – ustalenie podstawy wymiaru zasiłku

macierzyńskiego z uwzględnieniem art. 36 ustawy, zmiana ta bowiem nastąpiła w

4

okresie pełnych miesięcy kalendarzowych przed urodzeniem dziecka. Licząc od

zmiany wymiaru czasu pracy, wnioskodawczyni nie osiągnęła przychodu, a w takiej

sytuacji odpowiednie zastosowanie ma art. 37 ustawy.

Skarga kasacyjna K. D., obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w całości,

została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego – art. 40 w związku z

art. 43 ustawy przez niewłaściwe zastosowanie, polegające zmianie podstawy

wymiaru zasiłku macierzyńskiego na wynagrodzenie ustalone dla nowego wymiaru

czasu pracy, gdy tymczasem należało zastosować art. 43 ustawy jako lex specialis

w stosunku do art. 40 ustawy, gdyż między okresami pobierania zasiłków nie było

przerwy i podstawy wymiaru zasiłku nie powinno się ustalać na nowo. Skarżąca

zarzuciła również naruszenie art. 43 w związku z art. 47 ustawy przez

niezastosowanie i przyjęcie, że w art. 47 ustawy nie wymieniono wprost art. 43, gdy

tymczasem art. 43 ustawy stanowi lex specialis w stosunku do art. 40 ustawy.

Wniosła o uchylenie i zmianę wyroku Sądu Okręgowego przez uwzględnienie

odwołania i przyznanie jej prawa do zasiłku macierzyńskiego w wysokości 80%

podstawy wymiaru ustalonej na kwotę 5.829,79 zł.

Organ rentowy wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej, posługując się

argumentem prawnym, że brak odesłania w art. 47 do art. 43 ustawy z oczywistych

względów wyłącza jego stosowanie przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku

macierzyńskiego.

Sąd Najwyższy zauważył, co następuje:

W niniejszej sprawie ryzyko ubezpieczenia chorobowego (urodzenie dziecka)

zaistniało po zmianie wymiaru zatrudnienia, a jednocześnie w czasie nieprzerwanej

czasowej niezdolności do pracy, rozstrzygające jest więc ustalenie, czy art. 43

ustawy ma zastosowanie w odniesieniu do zasiłku macierzyńskiego oraz czy

zmiana, o której mowa w art. 40 uniemożliwia – w kontekście art. 43 – ustalenie

podstawy wymiaru zasiłku na nowo.

Zastosowanie do zasiłku macierzyńskiego art. 43 ustawy, ustalającego

wypadki, w których – mimo zajścia nowego ryzyka ubezpieczeniowego tego

samego lub innego rodzaju – nie ustala się na nowo podstawy wymiaru, lecz

5

stosuje się podstawę ustaloną dla poprzednio nabytego świadczenia, nie wymaga

powołania się na art. 47 ustawy, wskazujący, które spośród przepisów rozdziału 8

należy stosować do świadczeń przewidzianych w ustawie, innych niż zasiłek

chorobowy. W opozycji do poglądu wyrażonego przez Sąd drugiej instancji należy

stwierdzić, że pominięcie art. 43 w odesłaniu zawartym w art. 47 ustawy,

wskazującym na odpowiednie zastosowanie art. 36-42 i art. 45 przy ustalaniu

podstawy wymiaru świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku wyrównawczego, zasiłku

macierzyńskiego, zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego i zasiłku

opiekuńczego, a do świadczenia rehabilitacyjnego także art. 46, nie oznacza

niestosowania art. 43 do wszystkich tych świadczeń. Obecna treść art. 47 jest

konsekwencją nadania od dnia 1 lipca 2004 r. nowego brzmienia art. 43 (por. art.

12 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2004 r.

Nr 121, poz. 1264), odwołującego się do „zasiłków zarówno tego samego rodzaju

jak i innego rodzaju”. W poprzednim brzmieniu, odnoszącym się tylko do zasiłku

chorobowego, art. 47 zawierał odesłanie do art. 43. Należy więc skonstatować, że

usunięcie z art. 47 ustawy nakazu odpowiedniego stosowania tego przepisu do

innych zasiłków niż zasiłek chorobowy, wobec zmian art. 43 ustawy, nie oznacza

konieczności jego pominięcia przy obliczaniu podstawy wymiaru zasiłku

chorobowego. Odesłanie do art. 36-42 oraz art. 45-46 jest niezbędne w celu

umożliwienia stosowania tych przepisów do świadczeń innych niż zasiłek

chorobowy, pozostawienie zaś takiego odesłania po nowelizacji art. 43, byłoby

zbędne, a nawet mylące. Artykuł 43 ustawy ma zastosowanie do ustalania

podstawy wymiaru „zasiłków zarówno tego samego rodzaju jak i innego rodzaju”, a

więc świadczeń zasiłkowych przysługujących na podstawie ustawy, nie wyłączając

zasiłku macierzyńskiego.

Przyjąwszy, że art. 43 ustawy stosuje się do obliczania podstawy wymiaru

zasiłku macierzyńskiego w ogóle, należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie również

ma on zastosowanie, ponieważ między pobieraniem zasiłków różnego rodzaju, tj.

zasiłków chorobowego i macierzyńskiego, nie było przerwy.

Stwierdzenie, że art. 43 ustawy ma zastosowanie do zasiłku macierzyńskiego

nie musi oznaczać, iż organ rentowy błędnie ustalił podstawę wymiaru na

6

podstawie zmniejszonego wymiaru czasu pracy. Rozstrzygnięcie o zasadności

zarzutu naruszenia tego przepisu wymaga ustalenia relacji między art. 40 oraz art.

43 ustawy. Artykuł 40 zawiera normę stosowaną przy obliczaniu podstawy wymiaru

zasiłku, natomiast art. 43 wskazuje sytuacje, w których podstawy wymiaru

świadczenia się nie oblicza się. Przepisy te nie mają więc wspólnych zakresów i nie

zachodzi między nimi stosunek normy szczegółowej do ogólnej. Artykuł 40

rzeczywiście jest przepisem szczególnym, lecz tylko wobec art. 36 i 37 ustawy.

Uwzględniając, że zasiłek chorobowy powinien wyrównywać stratę ponoszoną

przez ubezpieczonego z powodu wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego,

przyjęto zasadę, że podstawa wymiaru zasiłku odpowiada wysokości

wynagrodzenia rzeczywiście wypłaconego w okresie wskazanym art. 36.

Wyjątkowo przyjmuje się wynagrodzenie hipotetyczne (art. 37 ustawy) oraz

wynagrodzenie zwiększone lub zmniejszone wskutek zmiany wymiaru czasu pracy

w miesiącu, w którym powstało ryzyko (art. 40 ustawy). W takim wypadku zmiana

wymiaru czasu pracy ubezpieczonego będącego pracownikiem ma bezpośredni

wpływ na sposób ustalenia podstawy wymiaru zasiłku.

Organ rentowy nieprawidłowo ocenił, że art. 40 jest autonomiczną podstawą

ustalania wymiaru zasiłku i nie ma wyraźnego ograniczenia jego stosowania w

sytuacjach określonych w art. 43 ustawy. Uznanie argumentacji organu rentowego

mogłoby tylko oznaczać, że w sytuacjach określonych w art. 43 ustawy stosuje się

wszystkie przepisy rozdziału 8, co odebrałoby jakiekolwiek logiczne znaczenie

zawartej w nim normie. Zastosowanie zaś art. 40 zgodnie z wykładnią przyjętą w

zaskarżonym wyroku prowadziłoby do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku na

nowo, co w przypadkach określonych w art. 43 ustawy jest niemożliwe. Doszłoby

również do naruszenia zasady równego wynagrodzenia ustalonej w art. 119

Traktatu TWE oraz w dyrektywie Rady 75/117 z dnia 10 lutego 1975 r. w sprawie

zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich dotyczących stosowania zasady

równości wynagrodzeń dla mężczyzn i kobiet (Dz.Urz. WE L 45 z 19.2.1975 r., s.

19, ze zm.) w zakresie świadczeń chorobowych wypłacanych w czasie ciąży

(por. wyrok ETS z dnia 13 lutego 1996 r. w sprawie C-342/93, Joan Gillespie i inni

przeciwko Northern Health and Social Services Board i innym).

7

Z tych względów kolejna zmiana wymiaru zatrudnienia dokonana w trakcie

nieprzerwanej niezdolności do pracy nie miała wpływu na wysokość podstawy

wymiaru zasiłku macierzyńskiego K. D., ponieważ nadal obowiązywała podstawa

ustalona dla nabytego uprzednio zasiłku chorobowego.

W tej sytuacji, zgodnie z wnioskiem zawartym w skardze kasacyjnej, Sąd

Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok i oddalił apelację organu rentowego

(art. 39816

k.p.c.).

kc