II UK 9/15

Sygn. akt II UK 9/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

w sprawie z wniosku M.B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zwrot świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 sierpnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

M. B. pobierała od 1999 r. rentę z tytułu niezdolności do pracy

spowodowanej chorobą zawodową i od dnia 1 września 2001 r. nabyła prawo do

emerytury. Świadczenia te były wypłacane w zbiegu ustalonym decyzją z dnia 26

2

października 2001 r. jako połowa renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w

związku z chorobą zawodową i pełna emerytura.

Ubezpieczona była informowana oraz pouczana o braku możliwości

pobierania świadczeń w zbiegu w razie osiągania przychodów, a także o

konieczności zawiadomienia o tej okoliczności.

Od dnia 3 listopada 2008 r. ubezpieczona rozpoczęła prowadzenie

działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej, zajmującej się kupnem,

sprzedażą, wynajmem i administrowaniem nieruchomościami. Z tytułu tej

działalności zgłosiła przystąpienie do ubezpieczenia zdrowotnego.

Decyzją z dnia 4 czerwca 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, po

ustaleniu osiągania przez M. B. przychodu, wstrzymał wypłatę renty z tytułu

choroby zawodowej w zbiegu z emeryturą od dnia 1 lipca 2012 r., tj. od

najbliższego terminu płatności, a decyzją z dnia 10 lipca 2012 r. zobowiązał ją do

zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w okresie od dnia 1 lipca 2009 r. do dnia

30 czerwca 2012 r. w kwocie 22.355 zł.

Odwołanie M. B. od decyzji z dnia 10 lipca 2012 r. zostało oddalone

wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z dnia 2 września 2013 r. na podstawie art. 138

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.), art. 84 ust.

1, ust. 9 i 11 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.) oraz art. 26

ust. 3 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015

r., poz. 1242 ze zm.). Sąd Okręgowy stwierdził, że odwołująca – mimo

prawidłowego pouczenia o takim obowiązku - nie powiadomiła organu rentowego o

osiąganiu przychodu w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, gdyż nie

uznał za powiadomienie, o którym mowa w art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i

rentach, zgłoszenia do ubezpieczeń z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej, ograniczonego do ubezpieczenia zdrowotnego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2014 r., uwzględnił apelację M.

B. i zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji oraz decyzję organu rentowego z dnia

10 lipca 2012 r., stwierdzając brak obowiązku zwrotu nienależnie pobranych

3

świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy (od dnia 1 lipca 2009 r. do dnia 10

lipca 2011 r.). W ocenie tego Sądu, skoro w art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i

rentach nie została określona forma zawiadomienia organu rentowego o

okolicznościach powodujących wstrzymanie wypłaty świadczeń, to forma

zawiadomienia może być dowolna, więc jest nim każda informacja wskazująca na

zajście okoliczności określonych w tym przepisie, także zgłoszenie do

ubezpieczenia zdrowotnego.

Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego, z zarzutem błędnej wykładni i niezastosowania art. 138 ust. 4 i

5 ustawy o emeryturach i rentach w związku z art. 26 ust. 1 i ust. 3 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i art. 36 ust. 3 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 127 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach przez przyjęcie, że zgłoszenie do obowiązkowego ubezpieczenia

zdrowotnego w związku z podjęciem prowadzenia działalności gospodarczej,

spełnia ustawowy obowiązek, wynikający z art. 26 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym z tytułu wypadków przy pracy, zawiadomienia organu rentowego o

okolicznościach powodujących utratę prawa do pobierania świadczeń i że tym

samym zachodzą okoliczności powodujące zastosowanie 12-miesięcznego okresu

do żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Skarżący podniósł, że przyjęte w zaskarżonym wyroku rozumienie

obowiązku wskazanego w art. 127 ust. 1 w związku z art. 138 ust. 4 ustawy o

emeryturach i rentach jest odmienne od poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w

wyroku z dnia 6 lutego 2013 r., I UK 475/12 (LEX nr 1308054) oraz przez Sąd

Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 10 czerwca 2014 r., III AUa 1645/13

(LEX nr 1496437). Jako bezpodstawne określił przyjęcie, że wystarczającą

przesłanką zastosowania art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach jest

przedłożenie przez świadczeniobiorcę do jakiegokolwiek rejestru lub funduszu

prowadzonego przez organ rentowy jakiegokolwiek dokumentu, z którego wynika,

że dany świadczeniobiorca podjął działalność, z tytułu której uzyskuje przychody

mające wpływ na zawieszalność lub wstrzymanie otrzymywanego świadczenia.

Taka wykładnia zakłada istnienie po stronie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

pozaustawowego obowiązku stałego obserwowania i weryfikowania na podstawie

4

prowadzonych rejestrów, funduszy i ewidencji przyznanych już świadczeń pod

kątem tego, czy nie zachodzą przesłanki do wstrzymania lub zawieszenia ich

wypłaty.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co

do istoty sprawy przez zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego i oddalenie odwołania,

ewentualnie o uchylenie tego wyroku całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania. W razie uwzględnienia wniosku o uchylenie i zmianę zaskarżonego

wyroku, na podstawie art. 39816

k.p.c. w związku z art. 415 k.p.c., wniósł o

orzeczenie zwrotu kwoty 4.230,00 zł z tytułu zwróconych skarżącej kosztów

procesu za obie instancje oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w

tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy regulujące stosunki ubezpieczeń społecznych przewidują obowiązki

obydwu stron tych stosunków - ubezpieczonego i organu rentowego - w zakresie

powstania stosunku ubezpieczenia, jego trwania oraz realizacji wynikających z nich

praw. W zakresie stosunku ubezpieczenia społecznego w trakcie realizacji praw,

organ rentowy ma obowiązek wypłaty świadczeń (art. 68 ust. 1 pkt 1, lit. b ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych). Nieprawidłowe wykonanie obowiązku przez

ubezpieczony podmiot wywołuje sankcję np. w postaci objęcia lub ustania

ubezpieczenia z urzędu, obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w

szerszym zakresie lub prawo żądania świadczeń nieprzyznanych na skutek błędu

organu rentowego. W związku z tym powstaje obowiązek pouczenia o warunkach

powstania, trwania i ustania prawa do konkretnego świadczenia ustalonych w

przepisach prawa materialnego.

Obowiązki ubezpieczonych, których przestrzeganie podlega kontroli Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, wyszczególnione są w rozdziale 8 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych (art. 80-83c), a także w przepisach szczególnych w

odniesieniu do poszczególnych świadczeń. Zgodnie z art. 80 tej ustawy, w celu

ustalenia prawa do świadczeń oraz ich wysokości ubezpieczeni zobowiązani są do

przedstawiania stanów faktycznych mających wpływ na prawo lub wysokość

5

świadczeń; informowania o wszelkich zmianach mających wpływ na świadczenie;

przedkładania na żądanie środków dowodowych; osobistego stawiennictwa, jeżeli

okoliczności sprawy tego wymagają; poddania się badaniom lekarskim, a także

leczeniu lub rehabilitacji, jeżeli oczekuje się, że leczenie lub rehabilitacja przywróci

zdolność do pracy lub spowoduje, że zdolność do pracy zostanie zachowana.

W rozdziale 9 ustawy (art. 84) uregulowano obowiązki ubezpieczonych związane

ze zwrotem nienależnie pobranych świadczeń.

W tej grupie przepisów plasują się wskazane w zarzutach skargi kasacyjnej

art. 138 ustawy o emeryturach i rentach, art. 84 ust. 1, 9 i 11 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz art. 26 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z

tytułu wypadków przy pracy. Ich zestawienie tworzy prostą konstrukcję zależności

między wypłatą osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy z

ubezpieczenia wypadkowego oraz do emerytury na podstawie odrębnych

przepisów a osiąganiem przez tę osobę przychodu powodującego zawieszenie

prawa do świadczeń lub ich zmniejszenia, stosownie do art. 104 ust. 1-4 ustawy o

emeryturach i rentach, niezależnie od wysokości tego przychodu (art. 26 ust. 3

ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy; por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2009 r., I UK 51/09, OSNP 2011 nr 5-6, poz. 84).

Wywołanie skutku powstania okoliczności powodujących zawieszenie prawa

do świadczeń lub zmniejszenia przez organ realizujący wypłatę świadczeń w

zbiegu, wymaga zachowania osoby pobierającej takie świadczenia, opisanego w

art. 127 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, czyli wykonania obowiązku

polegającego zawiadomieniu organu rentowego o podjęciu działalności, o której

mowa w art. 104 ust. 1-4 ustawy o emeryturach i rentach przynoszącej przychód,

między innymi z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, o wysokości

osiąganego przychodu, a po upływie roku kalendarzowego – o wysokości tego

przychodu uzyskanego w poprzednim roku kalendarzowym.

O tych obowiązkach uprawniony do świadczeń musi być odpowiednio

pouczony, a gdy wypłacający świadczenia organ takiego pouczenia dokonał, osoba

pobierająca świadczenia, która była należycie pouczona o braku prawa do ich

pobierania, ma obowiązek powiadomienia organu rentowego o występujących po

jej stronie okolicznościach powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do

6

świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części. Jeżeli

obowiązek ten wykona, Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie może żądać zwrotu

kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli

mimo tego powiadomienia świadczenia były jej nadal wypłacane. Pobieranie

nienależnych świadczeń i niezawiadomienie organu rentowego o okolicznościach

zawartych w pouczeniu powoduje obowiązek zwrotu świadczeń za okres 3 lat

(art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach). Taki sam jest zakres zwrotu w

wypadku, gdy wypłata nienależnie pobranych świadczeń powstała w związku z

osiągnięciem przychodów, o których mowa w art. 104 ust. 1 tej ustawy (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 2015 r., III UK 22/15, niepubl.).

Reasumując, organ rentowy powinien powziąć każdorazowo wiadomość, czy

osoba pobierająca rentę z tytułu choroby zawodowej i emeryturę, w stosownej

proporcji, osiąga przychód powodujący zawieszenie prawa do świadczeń lub

zmniejszenie ich wysokości określony w ustawie o emeryturach i rentach. Tylko

wtedy może postąpić, jak nakazuje art. 26 ust. 1 ustawy o świadczeniach z tytułu

wypadków przy pracy, tj. dokonać, niezależnie od wysokości tego przychodu,

wypłaty wybranego, jednego ze świadczeń, a następnie oceny, czy to świadczenie

ma być wypłacane ze względu na osiągany dochód. Stosuje wówczas zasady

przewidziane w art. 104 ustawy o emeryturach i rentach.

Ograniczenie żądania zwrotu świadczeń za okres nie dłuższy niż 12

miesięcy wiąże się z zawiadomieniem organu rentowego przez osobę pobierającą

świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa

do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń (wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 10 grudnia 1985 r., II URN 207/85, PiZS 1986 nr 3, s. 71).

Forma zawiadomienia o osiąganych przychodach nie została określona; nie

jest to forma szczególna, inna niż przewidziana dla wniesienia odwołania od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 83 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych). Jest to zatem forma pisemna lub ustna, realizowana przez złożenie

oświadczenia do protokołu sporządzonego przez jednostkę organu rentowego. Nie

chodzi jednak o formę, lecz o treść zawiadomienia, które ze swej istoty musi

zawierać oświadczenie o zaistnieniu okoliczności objętych wcześniejszym

pouczeniem. Ciążący na osobie pouczonej obowiązek dotyczy powiadomienia

7

organu wypłacającego świadczenia o zajściu po jej stronie okoliczności ujętych w

pouczeniu, tj. takich, w których świadczenia mu nie przysługują, lub powinny być

wypłacane w niższej wysokości, koreluje bowiem z obowiązkiem pouczenia osoby

pobierającej świadczenia o okolicznościach mających wpływ na ich pobieranie.

Nie jest zawiadomieniem, o którym stanowi art. 84 ust. 3 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych w związku art. 26 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z

tytułu wypadków przy pracy, zgłoszenie do organu ubezpieczeń społecznych

wniosku o objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności, i nie ma znaczenia to, że zgłoszenie takie nie jest obserwowane ze

względu na przesłanki do wstrzymania lub zawieszenia wypłaty świadczeń, lecz

brak w tej czynności treści objętej odpowiednim pouczeniem. Nie ma znaczenia, że

organ rentowy mógł powziąć wiadomość o konieczności wstrzymania wypłaty

świadczeń z urzędu, na podstawie analizy akt, gdyż - mimo istnienia znanych

organowi rentowemu okoliczności powodujących zawieszenie prawa do tego

świadczenia, o których pobierający świadczenie był uprzednio pouczony –

następuje pobranie świadczeń nienależnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

20 sierpnia 2003 r., II UK 13/03 (OSNP 2004 nr 12, poz. 215). W uchwale z dnia 2

czerwca 1987 r., III UZP 19/87 (OSNC 1988 nr 9, poz. 119) Sąd Najwyższy

stwierdził, że organ rentowy może dochodzić zwrotu nadpłaconych świadczeń

także wtedy, gdy wypłaty dokonał, mimo istnienia okoliczności powodujących

ustanie prawa do świadczeń, o których mógł powziąć wiadomość na podstawie akt

rentowych, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do

ich pobierania i nie powiadomiła Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Te okoliczności uwzględnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 lutego 2013 r.,

I UK 475/12 (niepubl.), przyjmując, że sformułowanie „powiadomiła” wskazuje na

konieczną aktywność osoby pobierającej świadczenie, wyraźnie ukierunkowaną na

uświadomienie organowi rentowemu zajścia określonych okoliczności. Zgłoszenie

do ubezpieczeń społecznych nie służy bowiem weryfikacji uprawnień do

pobieranych świadczeń; nie stanowi informacji „o zajściu okoliczności

powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie

wypłaty świadczeń w całości lub w części” także dlatego, że jest to zgłoszenie

płatnika składek (ubezpieczonego), a nie osoby „uprawnionej do renty z tytułu

8

niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypadkowego oraz do emerytury na

podstawie odrębnych przepisów”. Zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych nie

może więc stanowić podstawy do przyjęcia, że osoba pobierająca niezależne

świadczenie "zawiadomiła organ rentowy”, zważywszy, iż na tle art. 26 ust. 3

ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy w związku z

art. 127 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach obowiązek zawiadomienia dotyczy

każdego kolejnego roku osiągania przychodu.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok, jak w

sentencji (art. 39815

§ 1 i odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.).

kc