I PK 24/15

Sygn. akt I PK 24/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. K.

przeciwko D. Spółce z o.o. w O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 września 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2013 r. Sąd Okręgowy zasądził od „D.” Spółki z

o.o. na rzecz S. K. kwotę 112.971,61 zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem

wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz oddalił powództwo w

pozostałym zakresie. Wyrokiem z dnia 23 września 2014 r. Sąd Apelacyjny

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zamiast kwoty 112.971,61 zł zasądził

2

od pozwanej Spółki na rzecz powoda kwotę 82.945,07 zł wraz z odsetkami

ustawowymi, a w pozostałej części powództwo oddalił oraz oddalił apelację strony

pozwanej w pozostałym zakresie.

W sprawie ustalono, że powód był zatrudniony w pozwanej Spółce od dnia 1

czerwca 2003 r. jako steward-bosman na statku „C”. W umowie o pracę określono,

że obowiązuje go zadaniowy czas pracy. W rzeczywistości powód wykonywał

obowiązki bosmana, stewarda, kelnera i „nieformalnego” kierownika załogi statku

obsługującego grupy turystyczne. W pozwanej Spółce nie obowiązywał regulamin

pracy, nie wprowadzono zadaniowego ani równoważnego systemu czasu pracy, nie

była również prowadzona ewidencja czasu pracy pracowników statku hotelowego.

Od 1 stycznia 2008 r. powód pracował w podstawowym systemie czasu pracy. Od

tej daty przysługiwał mu w każdym miesiącu ryczałt za pracę w godzinach

nadliczbowych i nocnych w kwocie 710 zł (20% wynagrodzenia zasadniczego) oraz

premia uznaniowa. W okresach sezonu turystycznego od 1 sierpnia do 30

października 2009 r., od 1 kwietnia do 30 października 2010 r., od 1 kwietnia do 30

września 2011 r. oraz od 1 kwietnia do 31 lipca 2012 r. powód przepracował 2.755

godzin nadliczbowych. Należne z tego tytułu wynagrodzenie zostało ustalone z

uwzględnieniem wypłaconego mu w tych okresach ryczałtu.

Przy takich ustaleniach Sąd drugiej instancji uznał, że po pierwsze - nie

istniały przesłanki uzasadniające wprowadzenie wobec powoda zadaniowego

systemu czasu pracy (art. 140 k.p.), gdyż nie mógł on „elastycznie kształtować

długości dnia pracy, a nawet liczby dni pracy, czy też decydować o liczbie i czasie

trwania przerw”, po drugie - powód nie został objęty zadaniowym systemem czasu

pracy w sposób przewidziany w art. 150 § 1 k.p., po trzecie - uzgodniony ryczałt

(art. 1511

§ 4 k.p.) nie odpowiadał wymiarowi świadczonej przez powoda pracy ze

względu na ilość nałożonych na niego obowiązków niemożliwych do wykonania w

ramach podstawowej normy czasu pracy wynikającej z art. 129 k.p. oraz po

czwarte - art. 87 § 1 k.p. stoi na przeszkodzie zaliczeniu na poczet należnego

powodowi wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych przepracowanych

w sezonie turystycznym, ryczałtu wypłaconego mu z tego tytułu za miesiące poza

sezonem.

3

W skardze kasacyjnej strona pozwana zaskarżyła powyższy wyrok w części

zasądzającej roszczenie oraz oddalającej apelację, zarzucając naruszenie prawa

materialnego, tj.: 1) art. 140 k.p., przez jego błędną wykładnię i niezastosowanie

wskutek przyjęcia, że powoda nie obowiązywał zadaniowy system czasu pracy,

podczas gdy od samego początku swojego zatrudnienia miał on wskazany w

umowie o pracę zadaniowy system czasu pracy i ten w żaden sposób się nie

zmienił, jak i nie zmienił się zakres obowiązków powoda, jego rozkład i zadania

powoda, a ponadto wskutek rozliczenia czasu pracy w godzinach, w jakich powód

wskazał, iż pozostawał na terenie pracodawcy, podczas gdy mając zadaniowy

system czasu pracy powinien być rozliczony tylko z czasu poświęcanego na

wykonanie zadań, bez uwzględnienia przerw pomiędzy zadaniami, które miał do

wyłącznej własnej dyspozycji i w tym czasie nie pozostawał w dyspozycji

pracodawcy; 2) art. 1511

§ 4 k.p., przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że przy

wypłacie powodowi ryczałtu za godziny nadliczbowe należy czas pracy rozliczać w

okresach miesięcznych, gdy tymczasem ryczałt jest płacony stale zarówno w

miesiącach, w których występują godziny nadliczbowe, jak i nie występują. Przy tak

ustalonym całorocznym ryczałcie za godziny nadliczbowe, rozliczenie czasu pracy,

w tym godziny nadliczbowe, powinno nastąpić w okresie roku kalendarzowego,

gdyż dopiero tak ustalona ilość godzin pracy i porównanie wypłaconego

wynagrodzenia za godziny nadliczbowe w formie ryczałtu za godziny nadliczbowe

daje prawidłowe ustalenie należności pracownika; w innej sytuacji ryczałt za

godziny nadliczbowe pozbawiony jest sensu, gdyż pracownik w miesiącu gdy nie

ma pracy w godzinach nadliczbowych lub jest ich mniej - otrzymuje ryczałt, a w

miesiącu, gdy tych godzin jest więcej musi mieć dopłacone wynagrodzenie do

faktycznie przepracowanych godzin nadliczbowych.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie

powództwa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Zarzuty skargi kasacyjnej są nieusprawiedliwione.

Zgodnie z art. 140 k.p., w przypadkach uzasadnionych rodzajem pracy lub jej

organizacją albo miejscem wykonywania pracy może być stosowany system

zadaniowego czasu pracy. Pracodawca, po porozumieniu z pracownikiem, ustala

czas niezbędny do wykonania powierzonych zadań, uwzględniając wymiar czasu

pracy wynikający z norm określonych w art. 129. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono, że zadaniowy czas pracy może być stosowany wówczas,

gdy rodzaj pracy, jej organizacja lub miejsce wykonywania pracy uniemożliwiają lub

znacznie utrudniają kontrolę pracodawcy nad pracownikiem w czasie wykonywania

pracy. Drugą przesłanką zastosowania tego rodzaju czasu pracy jest

skonkretyzowanie przez pracodawcę zadań pracownika, które albo realizuje w

danym momencie albo będzie także realizował w przyszłości, przy czym zadania te

powinny być tak określone, aby ich wykonanie było możliwe w ramach norm czasu

pracy określonych w art. 129 k.p. Wyznaczenie pracownikowi konkretnych zadań

do wykonania jest koniecznym elementem zadaniowego czasu pracy dlatego, że

jedynie w odniesieniu do skonkretyzowanego zadania (zadań) można mówić o jego

wymiarze w odniesieniu do norm czasu pracy określonych w art. 129 k.p. W

przypadku prawidłowego ustanowienia zadaniowego czasu pracy miernikiem

pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy staje się rodzaj i ilość pracy

(zadań), którą pracownik ma wykonać, często w sposób powtarzający się. Zadania

te nie mogą być zatem wyznaczane przez pracodawcę doraźnie, każdego dnia,

lecz konieczne jest ich określenie w akcie (aktach) lub czynnościach kreujących

treść stosunku pracy. Takim aktem jest przede wszystkim umowa o pracę,

określająca rodzaj pracy, a więc zespół czynności należących do obowiązków

pracownika związanych z zajmowanym stanowiskiem. Zakres tych czynności może

również wynikać z kwalifikacji pracownika, rodzaju działalności pracodawcy oraz

rodzaju czynności wykonywanych przez pracownika w ramach stosunku pracy.

Możliwość ustanowienia zadaniowego czasu pracy istnieje wówczas, gdy czynności

te mają charakter skonkretyzowany, zamknięty i powtarzający się. Pracownik objęty

takim rodzajem czasu pracy samodzielnie organizuje sobie pracę i kształtuje swój

rozkład czasu pracy, a więc wyznacza początek i koniec dnia pracy, a wymiar jego

zadań powinien być tak ustalony przez pracodawcę, aby pracownik mógł je

5

wykonać w normach czasu pracy określonych w art. 129 k.p. Wyznaczenie

pracownikowi zadań, których wykonanie nie jest możliwe w normalnym czasie

pracy, jest równoznaczne ze świadczeniem pracy w czasie przekraczającym normy

czasu pracy i nie wyłącza roszczenia o wynagrodzenie za pracę w godzinach

nadliczbowych (por. wyrok z dnia 5 lutego 2008 r., II PK 148/07, OSNP 2009 nr 7-8,

poz. 93 i powołane w nim orzeczenia).

Zarzut naruszenia art. 140 k.p. oparty został na założeniu, że zadaniowy

system czasu pracy został wprowadzony i obowiązywał powoda na podstawie

łączącej strony umowy o pracę. Założenie to pozostaje jednak poza

niekwestionowanymi i wiążącymi Sąd Najwyższy na podstawie art. 39813

§ 2 k.p.c.

ustaleniami, z których wynika, że po pierwsze - w okresie objętym sporem powód

nie pracował w zadaniowym systemie czasu pracy oraz po drugie - zadaniowy

system czasu pracy nie został wprowadzony w pozwanej Spółce w sposób zgodny

z art. 150 § 1 k.p. Uchodzi uwadze skarżącego, że przed dniem 1 stycznia 2004 r.,

a więc w dacie zawarcia przez strony umowy o pracę, sposób i tryb wprowadzenia

zadaniowego systemu czasu pracy regulował art. 1298

§ 2 k.p., w myśl którego

zadaniowy czas pracy mógł zostać wprowadzony w trybie przewidzianym w art.

1297

k.p. (w układzie zbiorowym pracy albo w regulaminie pracy) lub na podstawie

umowy o pracę. Od dnia 1 stycznia 2004 r. sposób wprowadzenia zadaniowego

systemu czasu pracy normuje art. 150 k.p., który w § 1 stanowi, że systemy i

rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe czasu pracy ustala się w

układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie pracy albo w obwieszczeniu, jeżeli

pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do

ustalenia regulaminu pracy, z zastrzeżeniami wynikającymi z § 2 i 3 oraz art. 139 §

3 i 4 (niemającymi w sprawie zastosowania).

Zarzut naruszenia art. 1511

§ 4 k.p. jest niezasadny już tylko z tego względu,

że w ocenie Sądu drugiej instancji, zaliczeniu na poczet wynagrodzenia za pracę w

godzinach nadliczbowych ryczałtu wypłaconego powodowi za okresy, kiedy nie

wykonywał pracy ponadnormatywnej (poza sezonem) sprzeciwia się art. 87 § 1

k.p., którego obrazy skarżący nie zarzuca.

Wbrew stanowisku skarżącego, zakres art. 1511

§ 4 k.p. nie obejmuje

rozliczania czasu pracy, w tym pracy ponadnormatywnej. Zgodnie z powołanym

6

przepisem, w stosunku do pracowników wykonujących stale pracę poza zakładem

pracy wynagrodzenie przysługujące za pracę w godzinach nadliczbowych może

być zastąpione ryczałtem, którego wysokość powinna odpowiadać

przewidywanemu wymiarowi pracy w godzinach nadliczbowych. Z art. 1511

§ 4 k.p.

wynika, że znajduje on zastosowanie wyłącznie w sytuacji stałego wykonywania

przez pracownika pracy poza zakładem pracy (co uniemożliwia ścisłe

ewidencjonowanie jego godzin pracy - art. 149 § 2 k.p.) i gdy pracodawca

przewiduje, że zakres zadań pracownika będzie wymagał pracy

ponadnormatywnej. Warunkiem wypłaty ryczałtu przewidzianego w art. 1511

§ 4

k.p. jest więc co najmniej świadomość pracodawcy, że pracownik świadczy (będzie

świadczył) pracę w godzinach nadliczbowych z jednoczesną, choćby dorozumianą,

akceptacją jej wykonywania (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia

2010 r., I PK 116/10, OSNP 2012 nr 3-4, poz. 38).

Skoro skarżący twierdzi, że powód nie świadczył pracy w godzinach

nadliczbowych w okresach przypadających poza sezonem turystycznym i od

początku było wiadomo, że takiej potrzeby nie będzie, to wypłacane mu w tych

okresach świadczenie - niezależnie od jego nazwania - nie spełniało warunków

ryczałtu, o którym mowa w art. 1511

§ 4 k.p.

Z powyższy względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.

kc

7