I UK 269/15

Sygn. akt I UK 269/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania W. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.

o emeryturę pomostową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 stycznia 2015 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 9 września 2013 r. Sąd Okręgowy w G. zmienił decyzję

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R. z dnia 31 stycznia 2013 r. i

przyznał W. R. prawo do emerytury pomostowej od dnia 7 września 2013 r.

2

W sprawie ustalono, że wnioskodawca w okresie od 1 września 1982 r. do

30 września 2003 r. zatrudniony był w Przedsiębiorstwie Budowy S. S.A. w B.,

początkowo na stanowisku ślusarza remontowego, a od 24 czerwca 1986 r. w

charakterze spawacza. Przede wszystkim spawał konstrukcje stalowe do szybów

(90% wszystkich prac) oraz wykonywał inne drobne prace spawalnicze. Praca ta

była przez wnioskodawcę wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. W

ostatnich dwóch latach zatrudnienia wnioskodawca zajmował się głównie

specjalistycznym spawaniem rurociągów, w których ciśnienie przekraczało 100

atmosfer, a spawy przechodziły specjalne prześwietlenie. W okresie od 13

października 2011 r. do 6 września 2013 r. wnioskodawca był zatrudniony w

Przedsiębiorstwie Robót Górniczych w J. jako spawacz gazowy i elektryczny.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że w okresie od 25

czerwca 1986 r. do 30 września 2003 r., pracując na stanowisku spawacza

gazowego i elektrycznego wnioskodawca wykonywał stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy pracę w szczególnych warunkach, o której mowa w wykazie A, Dział V,

poz. 4 oraz Dział XIV, poz. 12 - stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako rozporządzenie), a tym samym spełnił warunki do

emerytury pomostowej z art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach

pomostowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 965 ze zm.).

Wyrokiem z dnia 28 stycznia 2015 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu

rentowego od powyższego wyroku.

Po uzupełnieniu postępowania dowodowego Sąd odwoławczy stwierdził, że

skoro w okresie od 25 czerwca 1986 r. do 30 września 2003 r. wnioskodawca

wykonywał prace uznane w przepisach rozporządzenia za prace w szczególnych

warunkach oraz w okresach od 11 do 15 listopada i od 28 listopada do 30 listopada

2009 r. świadczył pracę, o której mowa pod poz. 28 załącznika nr 1 do ustawy o

emeryturach pomostowych (bezpośrednio przy spawaniu łukowym lub cięciu

termicznym w pomieszczeniach o bardzo małej kubaturze z utrudnioną wentylacją),

co zostało potwierdzone w świadectwie pracy wystawionym przez Przedsiębiorstwo

3

Robót Górniczych „R.” w J. z dnia 16 października 2011 r., to spełnił on warunki do

emerytury pomostowej określone w art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił: 1) naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 4 pkt 6 w związku z art. 3 ust. 1 i 4 ustawy o emeryturach

pomostowych, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wyrażające się

w twierdzeniu, że wnioskodawca spełnia określone w art. 4 warunki do nabycia

świadczenia, mimo że z okoliczności sprawy wynika, iż po dniu 31 grudnia 2008 r.

nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust. 1

powołanej ustawy; 2) naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym

mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 382 oraz art. 316 § 1 w związku z

art. 391 § 1 k.p.c., przez wydanie wyroku z pominięciem zgromadzonego materiału

dowodowego, prowadzące do uznania spełnienia przez wnioskodawcę warunków

nabycia emerytury pomostowej.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji celem ponownego

rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w okresie od 3 czerwca 2004 r. do

16 października 2011 r. wnioskodawca był zatrudniony w Przedsiębiorstwie Robót

Górniczych „R.” Spółce z o.o. w J., początkowo jako ślusarz spawacz na

powierzchni, a następnie, od 1 kwietnia 2009 r. jako spawacz elektryczno-gazowy

na powierzchni. Kilkudniowe okresy wykonywania przez wnioskodawcę pracy „przy

spawaniu łukowym w pomieszczeniach o małej kubaturze z utrudnioną wentylacją”

nie stanowiły zatem dopełnienia warunku określonego w art. 4 pkt 6 w związku z

art. 3 ust. 4 ustawy o emeryturach pomostowych. Prace, które nie należą do

podstawowych obowiązków pracownika i nie są wykonywane każdego dnia nie

spełniają bowiem wymogu pełnego wymiaru czasu pracy (tak np. w wyroku

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2011 r., I OSK

510/11). Również dane z konta ubezpieczonego nie potwierdzają, aby pracodawca

dokonał zgłoszenia wykonywania przez niego w 2009 r. pracy w szczególnych

warunkach. Stawia to pod znakiem zapytania stanowczość wniosków

sformułowanych w tym zakresie przez Sąd drugiej instancji.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona.

Ustawa o emeryturach pomostowych zastąpiła przepisy ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 965 ze zm., dalej jako ustawa emerytalna),

określające zasady przyznawania emerytur w niższym wieku pracownikom

zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nowymi

regulacjami określającymi zasady nabywania wcześniejszych emerytur z tytułu tego

rodzaju pracy. Ustawa o emeryturach pomostowych ma charakter przejściowy,

ograniczając prawo do uzyskania świadczenia do osób urodzonych po dniu 31

stycznia 1948 r., które prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze rozpoczęły przed dniem 1 stycznia 1999 r. Celem tej ustawy jest

ograniczenie kręgu uprawnionych do emerytury z powodu pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze do mniejszej liczby sytuacji

uzasadnionych rzeczywistą koniecznością przejścia na emeryturę przed

osiągnięciem wieku emerytalnego, w których oczekiwania osób, które rozpoczęły

wykonywanie takiej pracy na starych zasadach, na wcześniejsze przejście na

emeryturę powinny zostać zaspokojone (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13

marca 2012 r., II UK 164/11, OSNP 2013 nr 5-6, poz. 62 i z dnia 4 września 2012 r.,

I UK 164/12, OSNP 2013 nr 15-16, poz. 185, uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2010 r., K 17/09, OTK-A 2010 nr 3, poz. 21 oraz

uzasadnienie projektu ustawy, Sejm RP VI kadencji, nr druku 1070).

Wskazany cel ustawy o emeryturach pomostowych realizują przepisy

określające warunki nabycia prawa do przewidzianego w niej świadczenia, w tym

art. 4 i art. 49. W myśl pierwszego z nich, prawo do emerytury pomostowej, z

uwzględnieniem art. 5-12, przysługuje pracownikowi, który spełnia łącznie

następujące warunki: 1) urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r.; 2) ma okres pracy w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący, co najmniej

15 lat; 3) osiągnął wiek wynoszący, co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat

dla mężczyzn; 4) ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach

określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący,

5

co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn; 5) przed dniem 1

stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub prace w

szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i art. 33

ustawy o emeryturach i rentach z FUS; 6) po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonywał

pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu

art. 3 ust. 1 i 3; 7) nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku pracy. Z unormowania tego

wynika, że przy nabywaniu prawa do emerytury pomostowej na podstawie art. 4

ustawy uwzględnieniu podlegają przypadające przed dniem 1 stycznia 2009 r.

okresy pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 32 i art. 33 ustawy

emerytalnej, jednakże dotyczy to wyłącznie sytuacji spełnienia przez

ubezpieczonego wszystkich pozostałych przesłanek określonych w art. 4 ustawy o

emeryturach pomostowych. Inaczej rzecz ujmując, osobom wykonującym przed

dniem wejścia w życie tej ustawy prace w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach

pomostowych lub art. 32 i art. 33 ustawy emerytalnej), uwzględnia się do dnia 1

stycznia 2009 r. okresy zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze w rozumieniu przepisów rozporządzenia z 1983 r., pod warunkiem, że

wykonywały po dniu 31 grudnia 2008 r. pracę w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach

pomostowych. Możliwość ta jest natomiast wyłączona w stosunku do osób, które

takiej pracy po wskazanej dacie nie wykonywały, a w rezultacie nie spełniają

warunku określonego w art. 4 pkt 6 tej ustawy.

W ocenie Sądu drugiej instancji, wnioskodawca spełnił określone w art. 4 pkt

5 i 6 ustawy o emeryturach pomostowych warunki wymagane do nabycia prawa do

przewidzianego w niej świadczenia, gdyż wykonywał przed dniem 1 stycznia

1999 r. (od 25 czerwca 1986 r.) pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu

art. 32 ustawy emerytalnej oraz po dniu 31 grudnia 2008 r. (w okresach od 11 do 15

listopada i od 28 do 30 listopada 2009 r.) pracę w szczególnych warunkach w

rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych. Uszło jednak uwagi

Sądu odwoławczego, że w myśl art. 3 ust. 4 tej ustawy, dodatkowym wymaganiem

pozwalającym na uznanie wykonywania przez pracownika prac, o których mowa w

art. 3 ust. 1, jest ich wykonywanie w pełnym wymiarze czasu pracy. Wymaganie to

6

jest związane z czasem narażenia pracownika na wpływ czynników ryzyka

wymienionych w tym ostatnim przepisie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22

lipca 2013 r., III UK 106/12, LEX nr 1555688).

Sąd drugiej instancji nie rozważał spełnienia tego warunku przez

wnioskodawcę, a w konsekwencji w ustaleniach stanowiących podstawę

zaskarżonego wyroku pominął podnoszoną przez skarżącego okoliczność, że w

okresie od 3 czerwca 2004 r. do 16 października 2011 r. wnioskodawca był

zatrudniony w Przedsiębiorstwie Robót Górniczych „R.” Spółce z o.o. w J.,

początkowo jako ślusarz spawacz na powierzchni, a następnie jako spawacz

elektryczno-gazowy na powierzchni, zaś pracodawca nie dokonał zgłoszenia

wykonywania przez niego prac w szczególnych warunkach dla celów

ubezpieczenia wypadkowego. Stanowi to o zasadności zarówno zarzutu

naruszenia art. 382 k.p.c., jak i zarzutu obrazy prawa materialnego. Zgodnie

bowiem z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, zastosowanie przepisów

prawa materialnego do niedostatecznie ustalonego stanu faktycznego oznacza

wadliwą subsumcję tego stanu do zawartych w nich norm prawnych, co uzasadnia

kasacyjny zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe

zastosowanie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2014 r., II UK

393/13, LEX nr 1475166 i powołane w nim orzeczenia).

Podnoszone przez skarżącego okoliczności mają istotne znaczenie dla

oceny, czy wykonywanie przez wnioskodawcę przez 8 dni w listopadzie 2009 r.

pracy wymienionej pod poz. 28 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach

pomostowych może być uznane za jej wykonywanie w pełnym wymiarze czasu

pracy, ustalonym w przyjętym okresie rozliczeniowym według zasad określonych w

przepisach Kodeksu pracy. W tym kierunku wypowiedział się także Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 15 stycznia 2013 r., I UK 448/12 (LEX nr 1396383), stwierdzając,

że z wykładni art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych wynika, iż dla zaliczenia

do okresu pracy w szczególnych warunkach zatrudnienia w takich warunkach w

okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2008 r. wymagane jest, aby co najmniej

jeden miesiąc takiego zatrudnienia przypadał przed dniem 1 stycznia 1999 r. oraz

jeden miesiąc po dniu 31 grudnia 2008 r. Również w powołanym wyżej wyroku z

dnia 22 lipca 2013 r., III UK 106/12, Sąd Najwyższy stwierdził, że w art. 3 ust. 4

7

ustawy o emeryturach pomostowych chodzi o wymiar czasu pracy faktycznie

wykonywanej w narażeniu na czynniki ryzyka określone w art. 3 ust. 1 tej ustawy,

które powodują, że dane prace są pracami wykonywanymi w szczególnych

warunkach. Dlatego dla uznania, że praca jest wykonywana w szczególnych

warunkach niezbędne jest jej rzeczywiste wykonywanie w pełnym wymiarze czasu

pracy, to jest codziennie i przez całą przewidzianą dla pracownika dniówkę

roboczą. Za taką wykładnią użytego w art. 3 ust. 4 pojęcia „w pełnym wymiarze

czasu pracy” przemawia w szczególności to, że ustawodawca związał go ze

sformułowaniem „pracowników wykonujących”, co jednoznacznie wskazuje, że

pełny wymiar czasu pracy związany jest z rzeczywistym wykonywaniem prac, o

którym mowa w ust. 1, w takim właśnie wymiarze czasu pracy. W konsekwencji

Sąd Najwyższy stwierdził, że w pełni uprawnione jest w tym zakresie odwołanie się

do utrwalonej wykładni podobnych pojęć użytych w § 2 ust. 1 rozporządzenia z

1983 r., w myśl której praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale

(codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli

pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na

uznanie jej za jeden z rodzajów prac wymienionych w wykazie stanowiącym

załącznik do rozporządzenia. W ocenie obecnego składu Sądu Najwyższego,

pogląd ten należy uzupełnić o stwierdzenie, że skoro incydentalne (sporadyczne),

uboczne i krótkotrwałe - w stosunku do czynności podstawowych kwalifikowanych

jako praca w szczególnych warunkach - wykonywanie czynności w warunkach

nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia, nie stanowi

podstawy do wyłączenia ich wykonywania z okresów szczególnego zatrudnienia dla

celów emerytalnych (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2009 r.,

II UK 333/08, LEX nr 1001310 oraz z dnia 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP

2013 nr 7-8, poz. 86), to - a contrario - sporadyczne i krótkotrwałe wykonywanie

czynności w narażeniu na czynniki ryzyka, o których mowa w art. 3 ust. 1 ustawy o

emeryturach pomostowych, nie stanowi wykonywania pracy w szczególnych

warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy w rozumieniu art. 3 ust. 4 tej ustawy.

Należy zaznaczyć, że możliwość uzyskania emerytury pomostowej przez

osoby niespełniające warunku z art. 4 pkt 6 ustawy o emeryturach pomostowych

przewiduje art. 49 tej ustawy. Według tego przepisu, prawo to przysługuje osobie,

8

która: 1) po dniu 31 grudnia 2008 r. nie wykonywała pracy w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3; 2) spełnia

warunki określone w art. 4 pkt 1-5 i 7 i art. 5-12; 3) w dniu wejścia w życie ustawy

miała wymagany w przepisach, o których mowa w pkt 2, okres pracy w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1

i 3. Oznacza to, że art. 49 w miejsce warunku z art. 4 pkt 6 wprowadza wymaganie,

aby zainteresowany spełniał w dniu wejścia w życie ustawy (1 stycznia 2009 r.)

warunek posiadania co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach

pomostowych.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie

art. 39815

§ 1 i odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.

eb