I UK 35/15

Sygn. akt I UK 35/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania A. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 lipca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 10 czerwca 2013 r. stwierdził,

że ubezpieczona A. K., jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność

gospodarczą, nie podlega dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od 1 marca

2013 r. do 31 marca 2013 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy podał, że za

marzec 2013 r. zostały nieprawidłowo wyliczone w pierwszorazowej dokumentacji

2

rozliczeniowej kwoty składek na ubezpieczenia społeczne A. K., a tym samym

składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe zostały częściowo opłacone po

obowiązującym terminie. Wniosek ubezpieczonej o wyrażenie zgody na opłacenie

po terminie składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za marzec 2013 r.

został rozpatrzony odmownie.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła ubezpieczona, domagając się jej

zmiany przez stwierdzenie, że podlega dobrowolnemu ubezpieczeniu

chorobowemu od 1 marca 2013 r. Podniosła, że od grudnia 2007 r. prowadzi

działalność gospodarczą i wszelkie zobowiązania wobec ZUS regulowała

terminowo. Wskutek wyliczenia przez biuro rachunkowe błędnej kwoty składek

wystąpiła niedopłata w kwocie 11,85 zł w składkach za marzec 2013 r.

potraktowana przez organ rentowy jako niedopłata na dobrowolne ubezpieczenie

chorobowe Mimo tak niewielkiego uchybienia i dokonania dopłaty do składek

należnych za marzec 2013 r., organ rentowy nie wyraził zgody na opłacenie składki

po terminie.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 5 lutego 2014 r. oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczona A. K. prowadzi działalność

gospodarczą, z tytułu której od 11 grudnia 2007 r. zgłosiła się do obowiązkowych

ubezpieczeń społecznych, a od 1 stycznia 2013 r. do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego. Ubezpieczona opłaciła składki na ubezpieczenia społeczne, z tym na

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, za marzec 2013 r. w zaniżonej wysokości –

skutkiem czego składka na ubezpieczenie chorobowe opłacona została częściowo

po obowiązującym terminie płatności. W dniu 7 maja 2013 r. ubezpieczona zwróciła

się do Dyrektora Oddziału ZUS w R. z prośbą o wyrażenie zgody na zaliczenie

różnicy składki zapłaconej po terminie w wysokości 11,85 zł na ubezpieczenie

chorobowe za marzec 2013 r. i przywrócenie terminu do opłacenia składki na

ubezpieczenie chorobowe. Pismem z 17 maja 2013 r. organ rentowy poinformował

ubezpieczoną, że na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych nie została wyrażona zgoda na opłacenie przez nią po terminie składki

na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za marzec 2013 r. W następstwie tego

organ rentowy zaskarżoną decyzją z 10 czerwca 2013 r. stwierdził, że

3

ubezpieczona nie podlega dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od 1 marca

do 31 marca 2013 r.

Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że w przeszłości ubezpieczona wielokrotnie

opłacała składki na ubezpieczenia społeczne po terminie, co – jak wyjaśniała – było

spowodowane brakiem środków finansowych. W ramach układu ratalnego spłaca

zaległości składkowe powstałe za okres grudzień 2011 r. – lipiec 2012 r. w kwocie

7.835,90 zł z odsetkami. Kiedy rozpoczynała prowadzenie działalności

gospodarczej, zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, jednak z

powodu nieopłacania składek w terminie ubezpieczenie to wygasło. Ponownie

dokonała zgłoszenia do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego w styczniu

2013 r. Przed styczniem 2013 r. opłacała składki w najniższej wysokości, a od

stycznia 2013 r. zadeklarowała składkę od wyższej podstawy, gdyż wiedziała, że

jest w ciąży, i zamierzała w związku z tym uzyskać świadczenia z ubezpieczenia

chorobowego od wyższej podstawy. Ubezpieczona urodziła dziecko 13 września

2013 r. Na zwolnieniu lekarskim przebywała od 4 kwietnia 2013 r. do dnia porodu.

Została ponownie objęta ubezpieczeniem chorobowym od kwietnia 2013 r. i po

upływie 90 dni ZUS wypłacił jej zasiłek chorobowy obliczony od najniższej

podstawy wymiaru.

Jak wyjaśnił w toku postępowania organ rentowy, odmawiając ubezpieczonej

zgody na zapłatę należnej składki po terminie, kierował się częstotliwością i

wielokrotnością uchybień terminom płatności składek na obowiązkowe

ubezpieczenia społeczne, występowaniem znacznych zaległości składkowych oraz

okolicznością równoczesnego złożenia wniosku o zasiłek chorobowy.

Sąd Okręgowy – powołując się na art. 14 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych – stwierdził, że możliwość przywrócenia

płatnikowi terminu do opłacenia składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe

została pozostawiona uznaniu organu rentowego, co nie oznacza jednak

dowolności takiego uznania, ponieważ organ rentowy powinien stosować

sprawdzalne kryteria oceny. Rozpoznając wniosek o wyrażenie zgody na opłacenie

składki po terminie, organ rentowy powinien ustalić czy nieopłacenie składki w

terminie wynikło z przypadku szczególnie uzasadnionego, obiektywnie

usprawiedliwiającego i tłumaczącego opóźnienie (tak wyrok Sądu Apelacyjnego w

4

Łodzi z 28 czerwca 2013 r., III AUa 1537/12). Zdaniem Sądu Okręgowego,

prawidłowe i terminowe opłacanie składek obciąża wyłącznie ubezpieczonego

będącego płatnikiem składek, który nie może powoływać się na błąd w działaniach

swojego biura rachunkowego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 23

kwietnia 2013 r., III AUa 1067/12). Analizując stan faktyczny sprawy, w tym

dotychczasowy przebieg ubezpieczenia skarżącej oraz terminowość opłacania

przez nią składek na ubezpieczenia społeczne, Sąd Okręgowy stwierdził, że

kryteria zastosowane przez organ rentowy przy rozpoznawaniu jej wniosku o

przywrócenie terminu do opłacenia składek były jasne i sprawiedliwe, a odmowa

wyrażenia zgody na opłacenie składek po terminie – zasadna. Nie potwierdziło się

bowiem, aby ubezpieczona zawsze prawidłowo i terminowo opłacała składki na

ubezpieczenia – wprost przeciwnie, wielokrotnie uchybiła terminowi płatności, nie

wywiązywała się ze swych zobowiązań, skutkiem czego powstały znaczące

zaległości objęte układem ratalnym.

Kierując się tymi względami, Sąd Okręgowy wyrokiem z 5 lutego 2014 r.

oddalił odwołanie ubezpieczonej w następstwie stwierdzenia, że jej dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe ustało 1 marca 2013 r., a zaskarżona decyzja odpowiada

stanowi faktycznemu sprawy i przepisom prawa.

Apelację od powyższego wyroku wniosła ubezpieczona, zarzucając

naruszenie art. 2, art. 7 oraz art. 71 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. W uzasadnieniu

apelacji podniosła, że zarówno organ rentowy, jak i Sąd pierwszej instancji nie

uwzględniły naczelnej zasady konstytucyjnej, jaką jest dobro rodziny, oraz nie

kierowały się się zasadą szczególnej pomocy władz publicznych dla matki przed i

po urodzeniu dziecka.

W wyniku uwzględnienia apelacji Sąd Apelacyjny wyrokiem z 23 lipca 2014 r.

zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i

stwierdził, że ubezpieczona A. K., jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność

gospodarczą, podlega dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie od 1

marca 2013 r. do 31 marca 2013 r.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że spór w rozpoznawanej sprawie koncentrował

się wokół kwestii przesłanek uzasadniających wyrażenie przez organ rentowy

zgody na opłacenie przez ubezpieczoną składek na dobrowolne ubezpieczenie

5

chorobowe po terminie – na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z

2015 r., poz. 121 ze zm., powoływanej jako „ustawa o systemie ubezpieczeń

społecznych” albo „ustawa systemowa”). Strony nie kwestionowały, że składka na

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za marzec 2013 r. została opłacona w

zaniżonej wysokości, różniły się natomiast w ocenie przyczyn nieuiszczenia w

terminie należnej składki.

Sąd drugiej instancji nie podzielił poglądu Sądu pierwszej instancji, że

powołane przez ubezpieczoną okoliczności – wadliwe wyliczenie składki przez

biuro rachunkowe – nie uzasadniają zastosowania art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, akcentowanie

przez organ rentowy okoliczności, że ubezpieczona ma zaległości z tytułu składek

na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalno-rentowe, nie może być argumentem

przemawiającym za odmową wyrażenia zgody na opłacenie po terminie składki na

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za marzec 2013 r., tym bardziej że w

zakresie składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne został zawarty układ

ratalny dotyczący spłaty zaległości składkowych. Decydujące jest ustalenie

przyczyn opóźnienia w opłaceniu składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe

za marzec 2013 r. i ocena czy opóźnienie w opłaceniu tej składki stanowi

„uzasadniony przypadek” w rozumieniu art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Ustawa systemowa w art. 14 ust. 2 pkt 2 nie wymaga, aby „uzasadniony

przypadek” był przypadkiem szczególnie uzasadnionym albo aby wniosek

ubezpieczonego uzasadniały wyjątkowe okoliczności. Nie uzależnia też wyrażenia

zgody na opłacenie składki po terminie od braku winy po stronie wnioskodawcy.

Ustawa wymaga jedynie, aby był to przypadek uzasadniony, czyli taki, który

obiektywnie usprawiedliwia i tłumaczy, dlaczego składka nie została zapłacona w

terminie. Przepis ten nie powinien być traktowany z nadmiernym rygoryzmem, w

taki sposób, że każde uchybienie terminowi opłacenia składki prowadzi niejako

automatycznie, bez względu na okoliczności, do wyłączenia z ubezpieczenia.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w rozstrzyganej sprawie istniały

usprawiedliwione i uzasadnione okoliczności przemawiające za uwzględnieniem

6

wniosku ubezpieczonej. Przyczyną opłacenia składki w zaniżonej wysokości był

błąd biura rachunkowego w obliczeniu wysokości składki, ponadto niedopłata

dotyczyła nieznacznej kwoty 11,85 zł. Opłacenie składki w nieprawidłowej

wysokości wynikało z oczywistej omyłki pisarskiej i doprowadziło do zaniżenia

składki o niewielką kwotę (w stosunku do należnej składki w wysokości 273,58 zł).

Sąd odwoławczy nie dopatrzył się w zachowaniu ubezpieczonej działania

zamierzonego i celowego. Nie wynikało ono również z niedbalstwa czy z

nieprzykładania należytej staranności do własnych, życiowo ważnych spraw. W

konsekwencji, nie było uzasadnionych argumentów za odmową wyrażenia zgody

na opłacenie składki po terminie ani też podstaw do stwierdzenia, że ubezpieczona

nie podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie od 1 marca

do 31 marca 2013 r.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy,

zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga została oparta na zarzucie naruszenia

prawa materialnego, a mianowicie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie wyrażające się w przyjęciu, że uzasadnionym przypadkiem

umożliwiającym wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie może być błąd

osoby trzeciej – biura rachunkowego obsługującego ubezpieczoną, a tym samym,

że ubezpieczona podlega jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność

gospodarczą dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie od 1 marca do

31 marca 2013 r.

Zdaniem skarżącego, na ocenę, czy zachodzi uzasadniony przypadek, ma

wpływ całokształt okoliczności towarzyszących uchybieniu terminu płatności, takich

jak dotychczasowa realizacja obowiązków wynikających z prawa ubezpieczeń

społecznych, w tym tych dotyczących płatności należnych składek, w szczególności

terminowe ich opłacanie i ewentualna częstotliwość i wielokrotność uchybień

terminom płatności. Zachowanie ubezpieczonej powinno być oceniane w

szczególności przez pryzmat staranności właściwej przedsiębiorcy, a także w

kontekście wymagania większego profesjonalizmu i dbałości w prowadzeniu

księgowości dotyczącego osoby prowadzącej działalność gospodarczą.

7

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

Skarżący (organ rentowy) zarzuca w skardze jedynie naruszenie art. 14 ust.

2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Należy w związku z tym

przytoczyć treść przepisów mających zastosowanie w rozpoznawanej sprawie,

której przedmiotem było odwołanie ubezpieczonej od decyzji organu rentowego

stwierdzającej, że nie podlega ona dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu w

okresie od 1 marca do 31 marca 2013 r.

Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy systemowej, objęcie dobrowolnie

ubezpieczeniami emerytalnym, rentowymi i chorobowym następuje od dnia

wskazanego we wniosku o objęcie tymi ubezpieczeniami, nie wcześniej jednak niż

od dnia, w którym wniosek został zgłoszony, z zastrzeżeniem ust. 1a, który

przewiduje, że objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym następuje od

dnia wskazanego we wniosku tylko wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń

emerytalnego i rentowych zostanie dokonane w terminie określonym w art. 36 ust.

4 (czyli w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia). Z kolei

art. 14 ust. 2 ustawy systemowej stanowi, że dobrowolne ubezpieczenia emerytalne

i rentowe oraz chorobowe, o których mowa w ust. 1, ustają: 1) od dnia wskazanego

we wniosku o wyłączenie z tych ubezpieczeń, nie wcześniej jednak niż od dnia, w

którym wniosek został złożony; 2) od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego,

za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie – w

przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność i osób z nimi

współpracujących, duchownych oraz osób wymienionych w art. 7; w uzasadnionych

przypadkach Zakład Ubezpieczeń Społecznych może, na wniosek ubezpieczonego,

wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie, z zastrzeżeniem ust. 2a (według

ust. 2a, w przypadku, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, jeżeli za część miesiąca został

pobrany zasiłek, ubezpieczenie chorobowe ustaje od dnia następującego po dniu,

za który zasiłek ten przysługuje); 3) od dnia ustania tytułu podlegania tym

ubezpieczeniom.

W rozpoznawanej sprawie ocenie Sądu Najwyższego w kontekście

zastosowania art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

podlegał ustalony stan faktyczny (niekwestionowany w skardze kasacyjnej

8

wniesionej przez organ rentowy), zgodnie z którym ubezpieczona opłaciła składki

na ubezpieczenia społeczne – w tym na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe –

za marzec 2013 r. w zaniżonej wysokości, w związku z czym składka na

ubezpieczenie chorobowe została opłacona częściowo po obowiązującym terminie

płatności. Zapłacenie składki w nieprawidłowej wysokości wynikało z oczywistej

omyłki pisarskiej biura rachunkowego, która doprowadziła do zaniżenia składki o

niewielką kwotę 11,85 zł (przy należnej składce wynoszącej 273,58 zł), którą

ubezpieczona uiściła (wyrównała) w późniejszym terminie. W ocenie Sądu

Apelacyjnego niezapłacenie składki w należnej wysokości w ustawowym terminie

nie było zamierzone ani celowe, wynikało z oczywistej omyłki pisarskiej biura

rachunkowego. Nie było zatem następstwem niedbalstwa ubezpieczonej ani

skutkiem nieprzykładania przez nią należytej staranności do własnych, życiowo

ważnych spraw.

W ocenie Sądu Najwyższego – wbrew zarzutom skargi kasacyjnej – nie

można przypisać Sądowi Apelacyjnemu błędnej wykładni art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy

ani niewłaściwego zastosowania tego przepisu do ustalonego w sprawie stanu

faktycznego.

W świetle przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie ulega

wątpliwości, że koniecznym warunkiem objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym i podlegania temu ubezpieczeniu jest terminowe opłacanie składek

należnych na to ubezpieczenie. W pojęciu „nieopłacenia w terminie składki należnej

na ubezpieczenie” (art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej) mieszczą się trzy

sytuacje: (-) nieopłacenie w ogóle w terminie składki za dany miesiąc, (-) opłacenie

składki w terminie, ale w niepełnej wysokości oraz (-) opłacenie składki w pełniej

wysokości, lecz po terminie (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 23

kwietnia 2013 r., III AUa 1067/12, LEX nr 1313228). Te dwie ostatnie sytuacje

podlegały ocenie w rozpoznawanej sprawie – ubezpieczona opłaciła w terminie

składkę w niepełnej wysokości, pełna składka została opłacona po terminie.

Ustawodawca uznał, że osoba składająca wniosek o objęcie dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym i oczekująca od organu rentowego świadczeń z tego

ubezpieczenia (w szczególności zasiłku chorobowego i zasiłku macierzyńskiego)

zobowiązana jest do opłacania składki na to ubezpieczenie w terminie i we

9

właściwej (należnej) wysokości. Zaistnienie którejkolwiek z opisanych wyżej sytuacji

powoduje – z mocy art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej – ustanie tego

ubezpieczenia. Ubezpieczenie to wygasa nawet w sytuacji, gdy osoba

zobowiązana nie ponosi winy za nieopłacenie składki. Konstrukcja wyrażenia przez

organ rentowy zgody na opłacenie składki po terminie ma złagodzić rygoryzm

(automatyzm) ustania z mocy prawa dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego

jako skutku nieopłacenia w terminie należnej składki na to ubezpieczenie.

Wyrażenie przez organ rentowy zgody na opłacenie składki po terminie sprawia, że

chociaż składka nie została uiszczona w terminie, dobrowolne ubezpieczenie nie

ustaje. Opłacenie składki po upływie terminu, w którym powinna być opłacona, i

ustanie w związku z tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego nie powoduje

ponownego nawiązania stosunku ubezpieczenia (wyrok Sądu Najwyższego z 17

maja 2012 r., I UK 408/11, LEX nr 1214550), jednak w razie złożenia wniosku o

„przywrócenie terminu” do opłacenia składki na dobrowolne ubezpieczenie

społeczne, pozytywna decyzja organu rentowego powoduje kontynuowanie

dotychczasowego stosunku ubezpieczenia, pod warunkiem opłacenia należnych

składek, natomiast negatywna decyzja potwierdza ustanie z mocy prawa

dobrowolnego tytułu ubezpieczenia społecznego i może być zaskarżona w

sądowym postępowaniu odwoławczym (wyrok Sądu Najwyższego z 8 sierpnia

2001 r., II UKN 518/00, OSNAPiUS 2003 nr 10, poz. 257).

Wykładnia art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej była kilkakrotnie

przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który w uchwale z 8 stycznia 2007 r.,

I UZP 6/06 (OSNP 2007 nr 13-14, poz. 197) stwierdził, że sąd, rozpoznający

odwołanie od decyzji organu rentowego odmawiającej wypłaty zasiłku

chorobowego, bada zachowanie terminu do opłacenia składki na dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe oraz zasadność odmowy wyrażenia przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych zgody na opłacenie składki po terminie. W uzasadnieniu

tej uchwały Sąd Najwyższy przypomniał, że art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych w brzmieniu pierwotnym stanowił, że w uzasadnionych

przypadkach, na wniosek zainteresowanego, ZUS może przywrócić termin do

opłacenia składek na dobrowolne ubezpieczenie. Zwrot „Zakład może przywrócić

termin” sugerował pozostawienie omawianej kwestii do swobodnego uznania

10

organu rentowego. Nowe brzmienie art. 14 ust. 2 pkt 2 zdanie drugie, nadane przez

art. 1 pkt 9 lit. a ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. (Dz.U. Nr 110, poz. 1256),

zmieniającej ustawę z mocą obowiązującą od 1 stycznia 2000 r., zgodnie z którym

„Zakład może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie”, akcentuje

swobodny charakter działań ZUS w tym zakresie, co jednak nie uzasadnia

wyłączenia tej kwestii spod kontroli sądu.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z 14 listopada 2007 r., II UK 65/07

(LEX nr 863989), przyjęto, że organ rentowy został wyposażony w kompetencję

wyrażenia zgody na opłacenie składki po terminie, czyli uznania, że mimo

nieopłacenia składki w terminie ubezpieczenie nie ustało. W ustawie systemowej

nie zostały określone przesłanki wyrażenia zgody na opłacenie składki po terminie,

co jednak nie oznacza przyznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych niczym

nieskrępowanego uznania w uwzględnieniu lub nieuwzględnieniu wniosku o

wyrażenie tej zgody. Przyznana organowi rentowemu kompetencja powinna być

wykonywana według sprawdzalnych, sprawiedliwych kryteriów. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, wyposażony w uprawnienie wyrażania zgody na

opłacenie składki po terminie, powinien ujawnić, jakimi przesłankami kierował się

odmawiając jej, a jego decyzja podlega merytorycznej ocenie sądu. Użyte w art. 14

ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej określenie „może” nie oznacza pełnej dowolności.

Nie ma przy tym znaczenia, czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje odrębną

decyzję, czy też rozstrzyga daną kwestię jako przesłankę wydania decyzji o

określonej treści (np. o niepodleganiu dobrowolnemu ubezpieczeniu

chorobowemu). W tym drugim przypadku, w razie poddania decyzji kontroli

sądowej, badanie obejmuje wszystkie okoliczności, także te, które stanowiły

przesłanki zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd ubezpieczeń społecznych w ramach

kontroli zapadłej decyzji nie jest związany ustaleniami faktycznymi Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych i dokonuje samodzielnych ustaleń w zakresie stanu

faktycznego oraz ocenia zasadność wniosku złożonego przez ubezpieczonego

(płatnika składek).

Chociaż przesłanki wyrażenia przez organ rentowy zgody na opłacenie

składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe po terminie nie zostały określone

przez ustawodawcę, jednak należy przyjąć, że przesłankami tymi są okoliczności

11

związane z przebiegiem samego ubezpieczenia chorobowego i przyczynami

uchybienia terminu do opłacenia składki. Skoro ubezpieczenie chorobowe osób

prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą ma dobrowolny charakter i

jego powstanie uzależnione jest od woli samego ubezpieczonego, a warunkiem

trwania tego ubezpieczenia jest terminowe opłacanie należnych z tego tytułu

składek, to dotychczasowy sposób wywiązywania się płatnika z tego obowiązku

(opłacania składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe) nie pozostaje bez

wpływu na ocenę zasadności uwzględnienia wniosku o przywrócenie uchybionego

terminu. Jest to jednak tylko jeden z aspektów sprawy, który powinien być

analizowany w powiązaniu z pozostałymi okolicznościami, a przede wszystkim

przyczynami nieterminowego opłacenia danej składki (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 6 sierpnia 2015 r., III UK 233/14, LEX nr 1784526). Dlatego

eksponowane przez organ rentowy w skardze kasacyjnej okoliczności związane z

dotychczasową realizacją przez ubezpieczoną obowiązków wynikających z prawa

ubezpieczeń społecznych, w szczególności liczne przypadki nieterminowego

opłacania składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe,

wielokrotne uchybianie terminom zapłaty składek z tego tytułu, znacząca wysokość

zaległości składkowych wynosząca 7.835,90 zł z odsetkami, objęta układem

ratalnym, nie mogą stanowić decydującego argumentu przeciwko uwzględnieniu

wniosku ubezpieczonej o wyrażenie przez organ rentowy zgody na opłacenie

części składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe (w kwocie 11,85 zł) po

terminie. Doniosłe są bowiem przede wszystkim przyczyny przekroczenia terminu

opłacenia składki należnej na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, której

dotyczył wniosek ubezpieczonej o „przywrócenie terminu”, czyli składki za marzec

2013 r.

Ogólnie jako przyczyny uzasadniające wyrażenie zgody na opłacenie

składek po terminie (art. 14 ust. 2 pkt. 2 u.s.u.s.) wskazać można: chorobę

ubezpieczonego, nagły wyjazd, brak pieniędzy wywołany czynnikami niezależnymi

od ubezpieczonego, siłę wyższą, wypadek losowy czy też inne okoliczności, które

obiektywnie wyjaśniają, że zapłata składek w terminie była niemożliwa albo

niezapłacenie ich w terminie było niezależne od woli ubezpieczonego, a samo

12

niezapłacenie składek w terminie nie było spowodowane tylko zaniedbaniem

(brakiem staranności) ubezpieczonego.

Rozważając sprawę w tym kontekście należy uwzględnić konkretne

okoliczności każdej indywidualnie ocenianej sprawy. Może się zatem zdarzyć, że

mimo długotrwałego podlegania wnioskodawcy dobrowolnemu ubezpieczeniu

chorobowemu i dotychczasowego należytego wywiązywania się z obowiązku

składkowego, organ rentowy nie wyrazi zgody na opłacenie składki po terminie,

jeśli opóźnienie w zapłacie choćby jednej składki nie ma żadnego racjonalnego

usprawiedliwienia. Możliwa jest jednak sytuacja odwrotna, gdy przyczyna

niezachowania przez ubezpieczonego terminu opłacenia składki jest tak doniosła,

że fakt wcześniejszych licznych uchybień w terminowym opłacaniu składek przez

wnioskodawcę nie stanowi dostatecznej podstawy wydania przez organ rentowy

decyzji odmownej. Każdy wniosek musi być bowiem rozpatrywany indywidualnie, a

sposób załatwienia innych wcześniejszych wniosków tego samego płatnika o

wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie, a także wniosków innych

płatników składek znajdujących się w podobnej sytuacji faktycznej, nie może

przesądzać o zasadności tego konkretnego indywidualnie ocenianego wniosku.

Można częściowo podzielić punkt widzenia Sądu pierwszej instancji, a także

skarżącego organu rentowego, że częste i liczne przypadki nieterminowego

uiszczania przez ubezpieczoną składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne

i rentowe we wcześniejszych latach, co spowodowało powstanie po jej stronie

znacznej zaległości w składkach, objętej układem ratalnym, powinny być brane pod

uwagę. Świadczą bowiem o tym, że ubezpieczona nie przywiązywała dostatecznej

wagi do terminowego wywiązywania się z obowiązków nałożonych na nią przez

prawo ubezpieczeń społecznych. Okoliczności te nie mogą jednak stanowić

argumentu decydującego i jednoznacznie przemawiającego za odmową

„przywrócenia terminu” do opłacenia należnych składek na dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe za marzec 2013 r., w sytuacji gdy uchybienie terminu do

uiszczenia części należnej składki na ubezpieczenie chorobowe za marzec 2013 r.

wynikało z błędu (oczywistej omyłki pisarskiej) biura rachunkowego, dotyczyło

niewielkiej kwoty (11,85 zł), stanowiącej niewielki ułamek składki należnej za

marzec 2013 r., a ponadto nie było zamierzonym i celowym działaniem samej

13

ubezpieczonej. Wprost przeciwnie, ubezpieczona – wiedząc o swojej ciąży i

spodziewając się w przyszłości korzystania ze świadczeń z ubezpieczenia

chorobowego (choćby w postaci zasiłku macierzyńskiego) – była żywotnie

zainteresowana opłaceniem należnej składki na to ubezpieczenie w terminie.

Okoliczności uchybienia terminu opłacenia części należnej składki na

ubezpieczenie chorobowe za marzec 2013 r. nie stanowią dostatecznego

usprawiedliwienia dla nieuwzględnienia wniosku dotyczącego wyrażenia zgody na

opłacenie składki po terminie, skoro uchybienie terminu nastąpiło z przyczyn

niezależnych od skarżącej, tj. niezależnego od niej błędu (oczywistej omyłki

pisarskiej) biura rachunkowego.

W orzecznictwie sądów apelacyjnych wyrażony został pogląd, zgodnie z

którym zlecenie osobie trzeciej opłacania składki na dobrowolne ubezpieczenie

chorobowe nie usprawiedliwia spowodowanego przez tę osobę opóźnienia,

ponieważ opłacanie składek obciąża samego ubezpieczonego będącego płatnikiem

składek, dlatego nie może on powoływać się na błąd w działaniu swojego biura

rachunkowego, które tylko wylicza należną wysokość składki (wyrok Sądu

Apelacyjnego w Katowicach z 7 lipca 2004 r., III AUa 547/03, LEX nr 151756).

Opłacanie składek obciąża wyłącznie ubezpieczonego, który nie może powoływać

się na błąd w działaniu swojego biura rachunkowego (wyrok Sądu Apelacyjnego w

Białymstoku z 23 kwietnia 2013 r., III AUa 1067/12, LEX nr 1313228). Co do

zasady można podzielić ten punkt widzenia. Przedsiębiorca odpowiada za działania

i zaniechania biura rachunkowego, z którego usług korzysta, jak za własne

działania i zaniechania. Nie oznacza to jednak, że w żadnej sytuacji błąd biura

rachunkowego (albo błąd samego płatnika składek) przy dokonywaniu wyliczenia

należnej składki nie może stanowić uzasadnionej przyczyny uwzględnienia wniosku

ubezpieczonego o wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie.

Uwzględnienie takiego wniosku w każdej sytuacji zależy od konkretnych

okoliczności indywidualnego przypadku.

Przepis art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie

powinien być traktowany z nadmiernym rygoryzmem – w tym znaczeniu, że niejako

automatycznie prowadzi do wyłączenia z ubezpieczenia, bez względu na

okoliczności. Przepis ten nie wymaga, aby dany przypadek był wyjątkowy i

14

szczególnie uzasadniony, a przez przypadek uzasadniony rozumieć należy taki,

który obiektywnie usprawiedliwia i tłumaczy, dlaczego składka nie została należycie

opłacona (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 21 kwietnia 2015 r., III AUa 943/14,

LEX nr 1747276). Trzeba zatem wziąć pod uwagę te szczególne wypadki, gdy z

przyczyn niezależnych od ubezpieczonego w danym miesiącu uiszczenie składki

nie następuje. Jest to tym bardziej uzasadnione, gdy niedopatrzenie to zostaje

naprawione, nie ma ono charakteru działania specjalnego, mającego niejako

„oszukać” system ubezpieczeń społecznych, a ponadto w historii płatnika zdarzenie

to jest jednorazowe (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 22 lipca 2015 r., III AUa

387/15, LEX nr 1770999). W przypadku odwołującej się uchybienie terminu do

uiszczenia składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za marzec 2013 r. było

zdarzeniem jednorazowym (jeśli pominąć wcześniejsze zaległości w uiszczaniu

składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne – emerytalne i rentowe – objęte

układem ratalnym, ponieważ nieopłacenie w terminie składek na obowiązkowe

ubezpieczenia społeczne nie powoduje ustania tych ubezpieczeń). Ubezpieczona

powinna jednak pamiętać o tym, że w razie kolejnego uchybienia przez nią terminu

do opłacenia należnej składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe organ

rentowy będzie miał silne argumenty przemawiające przeciwko uwzględnieniu jej

wniosku o wyrażenie po raz kolejny zgody na opłacenie składki po terminie.

Dokonując kontroli zastosowania przez Sąd Apelacyjny art. 14 ust. 2 pkt 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do ustalonego stanu faktycznego, Sąd

Najwyższy miał na uwadze, że konsekwencje nieuwzględnienia wniosku

ubezpieczonej o wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie byłyby dla niej

szczególnie dotkliwe, gdyż oznaczałoby to w jej przypadku ustanie dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego oraz utratę prawa do zasiłku chorobowego (pośrednio

także zasiłku macierzyńskiego) w oczekiwanej przez nią wysokości. W przypadku

kobiety w ciąży wykładnia art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej powinna

uwzględniać wynikającą z art. 71 ust. 2 Konstytucji RP szczególną ochronę matki

przed i po urodzeniu dziecka.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814

k.p.c.

kc

15