I PK 184/15

Sygn. akt I PK 184/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa B. W.

przeciwko Zespołowi Publicznych Placówek Oświatowych w B.

o oświadczenie woli o powierzenie stanowiska dyrektora,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 19 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w O.

z dnia 17 listopada 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

B. W. wniosła ostatecznie, po modyfikacji powództwa, o nakazanie

pozwanemu Zespołowi Publicznych Placówek Oświatowych w B. złożenia

2

oświadczenia woli następującej treści: Zespół Publicznych Placówek Oświatowych

w B. z dniem 4 maja 2013 r. powierza B. W. stanowisko dyrektora Zespołu

Publicznych Placówek Oświatowych w B. (dalej, jako „ZPPO”) na okres 5 lat od

dnia powierzenia stanowiska. Jednocześnie powódka wniosła o nakazanie złożenia

tego oświadczenia woli w terminie 10 dni od dnia uprawomocnienia się wyroku.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2014 r. uwzględnił powództwo i:

(1) zobowiązał pozwany Zespół do złożenia powódce w terminie dziesięciu dni od

uprawomocnienia się orzeczenia, oświadczenia woli o powierzeniu stanowiska

dyrektora na okres pięciu lat szkolnych począwszy od 4 maja 2013 r. do 31 sierpnia

2017 r.; (2) umorzył postępowanie w pozostałym zakresie; (3) zniósł między

stronami koszty postępowania.

Sąd ustalił, że powódka była zatrudniona przez pozwanego na stanowisku

nauczyciela na podstawie mianowania. Od 17 marca 2008 r. do 31 sierpnia 2012 r.

pełniła funkcję dyrektora ZPPO. 4 lipca 2012 r. wygrała konkurs na stanowisko

dyrektora tego Zespołu. Zarządzeniem z 9 sierpnia 2012 r. Burmistrz

Gminy B. unieważnił ten konkurs. W postępowaniu administracyjnym i

sądowo-administracyjnym zarządzenie to zostało uznane za niezgodne z prawem i

ostatecznie zakończone 18 lipca 2013 r. wyrokiem Naczelnego Sądu

Administracyjnego w sprawie I OSK …/13. W związku z tym rozstrzygnięciem B. W.

zwróciła się do Burmistrza Gminy B. o niezwłoczne powierzenie jej stanowiska

dyrektora ZPPO w B. Burmistrz w odpowiedzi stwierdził, że dopiero prawomocny

wyrok sądu pracy zakończy spór między stronami w przedmiotowej sprawie.

W ocenie Sądu Rejonowego, odmowa wykonania obowiązku powierzenia

stanowiska dyrektora przez organ prowadzący placówkę oświatową rodzi po stronie

pracownika roszczenie o powierzenie mu tej funkcji, które podlega rozpoznaniu

przez sądy pracy, gdyż takiej jurysdykcji nie mają już sądy administracyjne. Sąd

uznał, że stosunek pracy pomiędzy powódką a szkołą publiczną został skutecznie

nawiązany, co uzasadnia obowiązek powierzenia jej stanowiska dyrektora ZPPO w

B. Co do daty powierzenia stanowiska dyrektora Sąd Rejonowy wskazał, że

zgodnie z art. 36a ust. 5 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty

(jednolity tekst: Dz.U. 2004 Nr 256, poz. 2572 ze zm.), powoływanej dalej jako

3

u.s.o., do czasu powierzenia stanowiska dyrektora zgodnie z ust. 2 lub 4 tego

artykułu, organ prowadzący może powierzyć pełnienie obowiązków dyrektora

szkoły innej osobie na okres do 10 miesięcy. Dlatego Sąd uznał, że powódce

należy powierzyć obowiązki dyrektora od 4 maja 2013 r., czyli po 10 miesiącach od

konkursu, tj. do 31 sierpnia 2017 r. Sąd Rejonowy uznał również, że przywrócenie

powódki na stanowisko dyrektora nie jest sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego. Nie mają znaczenia subiektywne opinie innych pracowników ZPPO

na temat powódki. Dlatego też postanowił oddalić wnioski dowodowe zmierzające

do przesłuchania wszystkich nauczycieli uczących w szkole. Sąd Rejonowy

zaznaczył, że wyłonienie dyrektora jest wypadkową interesów rodziców, uczniów

szkoły, rady pedagogicznej i organu prowadzącego. Z tego względu ściśle musi być

stosowana procedura wskazana w rozporządzeniu MEN, zaś inne kwestie nie

mogą wpływać na powierzenie funkcji osobie, która konkurs wygrała a zarządzenie

o unieważnienie konkursu okazało się wadliwe.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy

oddalił apelację strony pozwanej od wyroku Sądu pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy w całości podzielił ustalenia i rozważania prawne przyjęte

przez Sąd Rejonowy i uznał je za własne. Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 8

k.p., to zdaniem Sądu Okręgowego powierzenie powódce stanowiska dyrektora nie

naruszy zasad współżycia społecznego. Sąd odwołał się w tej kwestii do

argumentacji Sądu Rejonowego. W związku z tym Sąd Okręgowy wskazał, że

nietrafnie zarzucono w apelacji naruszenia prawa procesowego, a mianowicie art.

233 § 1 w związku z art. 328 § 2 i art. 217 § 1 i 2 k.p.c. przez pominięcie wniosków

dowodowych, które miały na celu ukazanie powódki jako osoby konfliktowej, z którą

współpraca na stanowisku dyrektora będzie niemożliwa. Rolą Sądu Rejonowego

było ustalenie, czy zachodziły przesłanki do zobowiązania pozwanego do złożenia

oświadczenia woli o powierzeniu powódce stanowiska dyrektora szkoły. Dlatego

prawidłowo Sąd pierwszej instancji oddalił wnioski dowodowe w tej kwestii. Sąd

Okręgowy nie uznał też zasadności zarzutu naruszenia art. 36a ust. 1 u.s.o.

Powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 2009 r., I PK 212/08 (LEX

nr 653429) Sąd wskazał, że w charakterze strony pozwanej może wystąpić tylko

szkoła lub placówka publiczna, która jest dla dyrektora pracodawcą, nawet jeśli to

4

organ prowadzący może złożyć stosowne oświadczenie woli. Na zasadzie art. 64

k.c. w związku z art. 300 k.p. uznać trzeba, że prawomocne orzeczenie sądu

stwierdzające obowiązek organu prowadzącego złożenia oznaczonego

oświadczenia woli zastępuje to oświadczenie, a zatem na podstawie samego tylko

prawomocnego wyroku stwierdzającego obowiązek powierzenia stanowiska

dyrektora szkoły zostaje nawiązany stosunek pracy. Nie doszło także, zdaniem

Sądu, do naruszenia prawa materialnego, mianowicie art. 36a ust. 13 u.s.o., przez

nieustalenie, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w razie uwzględnienia

powództwa, zachodzą okoliczności przemawiające za powierzeniem powódce

stanowiska na okres krótszy niż dopuszczalny okres maksymalny, co skutkowało

nieuzasadnionym powierzeniem powódce stanowiska dyrektora szkoły na okres 5

lat. Zgodnie z tym przepisem, stanowisko dyrektora szkoły lub placówki powierza

się na 5 lat szkolnych. W uzasadnionych wypadkach można powierzyć to

stanowisko na krótszy okres, jednak nie krótszy niż 1 rok szkolny. Zdaniem Sądu

Okręgowego okres, na który Sąd Rejonowy powierzył powódce stanowisko

dyrektora jest prawidłowy. Apelacja odnosi się jedynie do daty końcowej. Zatem

należy mieć na uwadze, że powódka będzie faktycznie sprawować funkcję

dyrektora tej szkoły jedynie przez około 2,5 roku. Jest to zatem dość krótki okres.

Okres ten pozwoli jednak na realizację przez powódkę jej zamierzeń związanych z

prowadzeniem szkoły i jednocześnie pozwoli na dokonanie oceny pracy powódki na

tym stanowisku.

W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył w całości powyższy wyrok Sądu

Okręgowego. W zakresie podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego

skarżący zarzucił naruszenie: (1) art. 36a ust. 1 u.s.o. przez jego błędną wykładnię

i zobowiązanie niewłaściwego i nieuprawnionego podmiotu do złożenia

oświadczenia woli o powierzeniu powódce stanowiska dyrektora szkoły; (2) art. 8

k.p. przez jego niezastosowanie i nieustalenie, że w niniejszej sprawie powierzenie

powódce stanowiska dyrektora szkoły stanowi przejaw nadużycia prawa, z uwagi

na sprzeczność roszczenia z zasadami współżycia społecznego; (3) art. 36a ust. 13

u.s.o. przez jego niezastosowanie i nieustalenie, że w razie uwzględnienia

powództwa – co miało miejsce – zachodzą uzasadnione okoliczności

przemawiające za powierzeniem powódce stanowiska na okres krótszy niż

5

dopuszczalny okres maksymalny, co skutkowało nieuzasadnionym powierzeniem

powódce stanowiska dyrektora na okres 5 lat. Skarżący zarzucił także naruszenie

przepisów postępowania w sposób, który miał istotny wpływ na wynik sprawy, a

mianowicie: (1) art. 217 § 3 w związku z art. 227 k.p.c., przez uznanie, że dowody z

zeznań nauczycieli pracujących u pozwanej i z pisma rodziców uczniów ZPPO w B.

z dnia 23 kwietnia 2014 r. do Prokuratury Rejonowej w O. nie są istotne dla

rozstrzygnięcia sprawy i zostały powołane jedynie dla zwłoki, co skutkowało

dokonaniem niewłaściwej oceny prawnej roszczenia powódki, zwłaszcza

niezastosowaniem art. 8 k.p.; (2) art. 477 w związku z art. 194 § 1 i § 3 k.p.c. przez

orzekanie mimo, że powództwo zostało wniesione przeciwko podmiotowi, który w

tej sprawie nie miał legitymacji biernej oraz niewezwanie do udziału w sprawie

zamiast niego właściwego podmiotu, tj. organu prowadzącego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona. Nietrafny jest jednak zarzut naruszenia art. 36a

ust. 1 u.s.o.. Zgodnie z tym przepisem: „Stanowisko dyrektora szkoły lub placówki

powierza organ prowadzący szkołę lub placówkę”. W okolicznościach sprawy

organem tym jest burmistrz gminy B. Skarżący uzasadnia zarzut tym, że Sąd

Okręgowy (podobnie jak Rejonowy) uznał, że jest dopuszczalne nałożenie

obowiązku złożenia oświadczenia woli o powierzeniu powódce stanowiska

dyrektora na pozwaną szkołę, podczas gdy zgodnie z powołanym wyżej art. 36a

ust. 1, oświadczenie takie może złożyć burmistrz, a nie szkoła (w tym wypadku

pozwany Zespół). W ocenie skarżącego w kształcie, w jakim zostało wydane

orzeczenie jest ono niewykonalne, ponieważ nie wiadomo, kto miałby w imieniu

Zespołu złożyć takie oświadczenie. Pogląd ten jest nieuzasadniony. Skarżący nie

odróżnia pracodawcy – którym jest zespół – od podmiotu, który stosownie do art.

31

§ 1 k.p. w imieniu szkoły dokonuje czynności prawnych z zakresu prawa pracy.

Burmistrz jest takim właśnie podmiotem. Art. 31

§ 1 k.p. nie ogranicza bowiem

kręgu podmiotów uprawnionych do działania za pracodawcę do osób znajdujących

się w jej strukturze organizacyjnej W orzecznictwie i doktrynie, w tym zwłaszcza

w odniesieniu do jednostek funkcjonujących w sferze budżetowej, uznaje się, że

6

podmiotem takim może być także osoba lub organ pozostający poza strukturą

pracodawcy, który gdy jest prawnie upoważniony do dokonywania czynności

wobec pracowników takiego zakładu, dokonuje ich w imieniu tego pracodawcy

(zob. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 1993 r., I PZP

30/93, OSNCP 1994 nr 6, poz. 123; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia

2009 r., I PK 212/08, OSNP 2010 nr 23-24, poz. 286, i cyt. w nim orzeczenia).

Źródłem takiego upoważnienia do działania w imieniu pracodawcy nie jest jednak

sam art. 31

§ 1 k.p. W stosunkach pracy w sferze budżetowej musi mieć ono

ponadto oparcie w podstawie szczególnej, tj. w przepisie prawa zawierającym takie

upoważnienie. Ogólną zasadą jest bowiem kompetencja kierownika zakładu pracy

do dokonywania czynności w imieniu pracodawcy. W szczególności, zgodnie z art.

39 ust. 3 u.s.o. dyrektor jest kierownikiem zakładu pracy dla zatrudnionych w szkole

lub placówce nauczycieli i pracowników niebędących nauczycielami. Dyrektor w

szczególności decyduje w sprawach: 1) zatrudniania i zwalniania nauczycieli oraz

innych pracowników szkoły lub placówki; 2) przyznawania nagród oraz

wymierzania kar porządkowych nauczycielom i innym pracownikom szkoły lub

placówki; 3) występowania z wnioskami, po zasięgnięciu opinii rady

pedagogicznej i rady szkoły lub placówki, w sprawach odznaczeń, nagród i innych

wyróżnień dla nauczycieli oraz pozostałych pracowników szkoły lub placówki.

Oczywiste jest jednak, że dyrektor nie zatrudnia siebie samego na stanowisku

dyrektora, ani nie odwołuje się z tego stanowiska. Tego rodzaju czynności należą

do organu prowadzącego szkołę, w nin. sprawie do burmistrza gminy (art. 36a i art.

38 u.s.o.). Do takich czynności należy też powierzenie nauczycielowi stanowiska

dyrektora, o którym stanowi art. 36a ust. 1 u.s.o. Charakter prawny tego aktu jest

sporny. Według części poglądów, wyrażanych głównie w orzecznictwie sądów

administracyjnych, jest to akt administracyjnoprawny, według innych czynność

prawa pracy, a według jeszcze innych akt o charakterze mieszanym prawa pracy i

prawa administracyjnego. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela ustalony w

orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, zgodnie z którym akt powierzenia

stanowiska nauczycielowi, jak w okolicznościach nin. sprawy, jest czynnością z

zakresu prawa pracy (zob. np. powołany wyżej wyrok z dnia 9 kwietnia 2009 r. oraz

wyrok z 29 października 2014 r., I PK 61/14, LEX nr 1554256, i cyt. w nich

7

orzeczenia). Niezależnie od tego należy też wziąć pod uwagę, że bezpośrednim

skutkiem powierzenia stanowiska jest zmiana treści stosunku pracy nauczyciela.

wywołuje więc ono skutki cywilno-prawne (z zakresu prawa pracy), o których także

w wypadku aktów administracyjnych rozstrzyga samodzielnie sąd cywilny (wyrok z

dnia 7 lipca 2005 r., IV CK 12/05, LEX nr 180909). Z tych względów roszczenie

powoda o powierzenie stanowiska, a więc o zobowiązanie do złożenia

oświadczenia woli o zmianie treści stosunku pracy, należy do drogi sądowej przed

sądem pracy. Zobowiązanie to powinna wykonać szkoła na podstawie art. 64 k.c. w

związku z art. 300 k.p., a podstawą obowiązku złożenia oświadczenia w jej imieniu

przez organ prowadzący (burmistrza) jest art. 31

§ 1 k.p. i w związku z art. 36a ust.

1 i ust. 2 zdanie drugie u.s.o. W związku z tym co powiedziano, nieuzasadniony

okazał się także procesowy zarzut naruszenia art. 477 w związku z art. 194 § 1 i §

3 k.p.c., przez orzekanie w sprawie mimo, że powództwo zostało wniesione

przeciwko podmiotowi, który w tej sprawie nie miał legitymacji biernej oraz

niewezwanie do udziału w sprawie zamiast niego właściwego podmiotu tj. organu

prowadzącego. Bezzasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 36a ust. 13

u.s.o. W tej kwestii Sąd Okręgowy trafnie wskazał, że powódka będzie faktycznie

sprawować funkcję dyrektora tej szkoły jedynie przez około 2,5 roku, co jest dość

krótkim okresem, pozwalającym jednak na realizację przez powódkę jej zamierzeń

związanych z prowadzeniem szkoły i jednocześnie umożliwiającym dokonanie

oceny pracy powódki na tym stanowisku.

Trafnie natomiast pozwany zarzucił naruszenie art. 8 k.p. Zgodnie z art. 36a

ust. 2 u.s.o. kandydata na stanowisko dyrektora szkoły lub placówki wyłania się w

drodze konkursu. Kandydatowi nie można odmówić powierzenia stanowiska

dyrektora. Powierzenie stanowiska następuje więc na żądanie kandydata, które w

razie sporu sądowego przybiera charakter roszczenia o zobowiązanie szkoły do

złożenia oświadczenia woli o stosownej zmianie treści stosunku pracy. Powinno

być zatem ocenione w świetle art. 8 k.p. Art. 8 k.p., ustanawiający zakaz czynienia

użytku z prawa podmiotowego w sposób sprzeczny ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa i zasadami współżycia społecznego, należy bowiem do

prawa materialnego. Jego zastosowanie pozostaje w kompetencji sądu, zgodnie z

podstawowymi zasadami określającymi relacje między stroną a sądem w procesie

8

cywilnym (da mihi factum, dabo tibi ius oraz facta probantur, iura novit curia).

W rezultacie, sąd rozstrzyga sprawę wyznaczoną przez powództwo, w którym

powód określa żądanie i przytacza uzasadniające je okoliczności faktyczne

(art. 187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.), a sąd rozstrzyga pozytywnie lub negatywnie o

żądaniu powództwa, oceniając czy ma ono, w ustalonym stanie faktycznym oparcie

w prawie materialnym. Ocena ta musi uwzględniać także dyspozycje wynikające z

8 k.p. Jeżeli więc strona zarzuca drugiej nadużycie prawa podmiotowego i

jednocześnie wskaże fakty, z których wynika sprzeczność działania przeciwnika

procesowego z zasadami współżycia społecznego, to sąd nie może się uchylić od

oceny zgodności jego zachowania z tymi zasadami. Tymczasem zarówno Sąd

pierwszej, jak i drugiej instancji, odmówił dokonania takiej oceny, z naruszeniem, co

trafnie podniesiono w rozpoznawanej skardze, art. 217 § 3 w związku z art. 227

k.p.c., przez uznanie, że dowody z zeznań nauczycieli pracujących u pozwanej i z

pisma rodziców uczniów ZPPO w B. z 23 kwietnia 2014 r. do Prokuratury

Rejonowej w O. nie są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy i zostały powołane jedynie

dla zwłoki. W rezultacie należy uznać, że art. 36a ust. 2 zdanie drugie u.s.o. nie

wyłącza stosowania przez sąd art. 8 k.p. do oceny zasadności roszczenia powoda

o powierzenie stanowiska dyrektora szkoły. Z powołanego przepisu, w powiązaniu

ze zdaniem pierwszym art. 36a ust. 2 u.s.o. wynika jedynie, że kandydat wyłoniony

w drodze konkursu ma prawo do objęcia tego stanowiska. Nie oznacza to jednak,

że jego wykonywanie nie podlega kontroli z punktu widzenia zgodności z zasadami

współżycia społecznego. Jednocześnie jednak, zgodnie z ogólną zasadą

ostrożnego stosowania art. 8 k.p. (5 k.c.), ograniczenie lub wyłączenie możliwości

korzystania z prawa podmiotowego wymaga ostrożności i bardzo wnikliwego

rozważenia wszystkich aspektów rozpoznawanego wypadku. W szczególności

odmowa udzielenia ochrony prawu podmiotowemu musi być uzasadniona faktem

zachodzenia okoliczności rażących i nieakceptowanych ze względów

aksjologicznych (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z: 22 listopada 1994 r., II CRN

127/94, Lex nr 82293; 24 kwietnia 1997 r., II CKN 118/97, OSP 1998 nr 1, poz. 3, z

aprobującą glosą A. Szpunara.). W odniesieniu do niniejszej sprawy należy też

dodać, że sąd powinien wziąć pod uwagę, że kandydat na stanowisko dyrektora

szkoły przechodzi przez procedurę przed komisją konkursową złożoną z

9

przedstawicieli organu prowadzącego szkołę lub placówkę, nadzoru

pedagogicznego, z udziałem czynnika społecznego, tj. przedstawicieli rady

pedagogicznej, rady rodziców i zakładowych organizacji związkowych (art. 36a ust.

6 u.s.o.).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.

eb