I CSK 121/15

Sygn. akt I CSK 121/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa P. Spółki z o.o. w W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi m. W.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 października 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od strony powodowej na rzecz Skarbu Państwa -

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 3600 (trzy

tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka P. spółka z o.o. z siedzibą w G. (obecnie P. spółka z o.o. z

siedzibą w W.) wniosła o ustalenie, że aktualizacja opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego działki gruntu nr ew. 67, o powierzchni 34.455 m2

, w

obrębie 6-02-02, położonej przy ul. O. […] w W., której powódka jest wieczystym

użytkownikiem, dokonana pismem Starosty Powiatu W. z dnia 14 grudnia 2001 r.,

jest nieuzasadniona.

Wyrokiem z dnia 20 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w W. ustalił opłatę

roczną z tytułu użytkowania wieczystego gruntu położonego w W. przy ulicy O. […],

stanowiącego działkę o nr ewidencyjnym 67, obszarze 34.455 m2

z obrębu 6-02-02,

którego użytkownikiem wieczystym jest P. sp. z o.o. na kwotę 1.235.211,75 zł jako

obowiązującą od dnia 1 stycznia 2002 r. oraz oddalił powództwo w pozostałej

części.

Ustalił, że w dniu 31 stycznia 1997 r. P. sp. z o.o. nabyła od R. w likwidacji

prawo użytkowania wieczystego działki gruntu nr ew. 67, o powierzchni 34.455 m2

,

w obrębie 6-02-02, położonej przy ul. O. w W. Pismem z dnia 14 grudnia 2001 r.

Starosta Powiatu W. wypowiedział ze skutkiem na dzień 31 grudnia 2001 r. P. sp. z

o.o. wysokość dotychczasowej opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego

wymienionej działki. Od dnia 1 stycznia 2002 r. ustalono nową opłatę za

użytkowanie wieczyste w kwocie 1.914.433,50 zł. Zgodnie

z wypowiedzeniem, za podstawę ustalenia nowej opłaty przyjęto cenę 1 m2

gruntu

na kwotę 1.852,11 zł, a wartość nieruchomości gruntowej ustalono na kwotę

63.814.450 zł w oparciu o raport z szacowania nieruchomości wykonany

w październiku 2001 r. przez rzeczoznawcę majątkowego A. K.

Od powyższego wypowiedzenia P. sp. z o.o. odwołała się do

Samorządowego Kolegium Odwoławczego, podnosząc, że zaproponowana opłata

jest nieuzasadniona. Orzeczeniem z dnia 26 marca 2003 r. Samorządowe

Kolegium Odwoławcze w W. orzekło, iż strony wiąże (bez zmian) opłata roczna z

tytułu użytkowania wieczystego działki ew. nr 67 w kwocie obowiązującej w 2001 r.

3

Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta m. W. złożył sprzeciw

od powyższego orzeczenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wnosząc o

ustalenie opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego od dnia 1 stycznia 2002

r. zgodnie z wypowiedzeniem z dnia 14 grudnia 2001 r.

Nieruchomość, której dotyczyło wypowiedzenie opłaty rocznej, położona jest

w W. przy ul. O. Działka zabudowana jest budynkiem centrum handlowego oraz

budynkiem biurowym. Wartość rynkowa nieruchomości, według stanu na dzień 31

grudnia 2001 r. wynosiła kwotę 41.173.725 zł, przy czym wartość 1 m2

prawa

własności gruntu wynosiła kwotę 1.195 zł.

Sąd Okręgowy wskazał, iż spór między stronami sprowadzał się do ustalenia

wartości nieruchomości stanowiącej przedmiot użytkowania wieczystego. Ponadto

kwestią sporną między stronami było ustalenie wartości poniesionych przez

użytkownika wieczystego nakładów i możliwości ich zaliczenia.

Zgodnie z art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 - dalej: „u.g.n.”),

wysokość opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości

gruntowej, z zastrzeżeniem ust. 2 i 2a, podlega aktualizacji nie częściej

niż raz na 3 lata, jeżeli wartość tej nieruchomości ulegnie zmianie.

Zaktualizowaną opłatę roczną ustala się, przy zastosowaniu dotychczasowej

stawki procentowej, od wartości nieruchomości określonej na dzień aktualizacji

opłaty. Ponieważ wartość rynkowa nieruchomości, według stanu na dzień

dokonania aktualizacji opłaty z tytułu użytkowania wieczystego, tj. 31 grudnia

2001 r. wyniosła 41.173.725 zł, przy czym wartość 1 m2

prawa własności gruntu

wyniosła kwotę 1.195 zł, to opłata z tytułu użytkowania wieczystego wynosi kwotę

1.235.211,75 zł (34.455 x 1.195 x 3%).

Nie było zasadne powództwo w zakresie żądania zaliczenia na poczet opłaty

rocznej z tytułu użytkowania wieczystego nakładów poczynionych przez

użytkownika wieczystego. Proces aktualizacji opłaty z tytułu użytkowania

wieczystego został zainicjowany w 2001 r. i do dnia wydania wyroku miały

miejsce nowelizacje ustawy o gospodarce nieruchomościami niezawierające

przepisów intertemporalnych, co powoduje obowiązywanie wprost regulacji

4

nowego prawa. Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 77 ust. 4 u.g.n.,

przy aktualizacji opłaty rocznej na poczet różnicy między opłatą dotychczasową

a opłatą zaktualizowaną zalicza się wartość nakładów poniesionych przez

użytkownika wieczystego nieruchomości na budowę poszczególnych

urządzeń infrastruktury technicznej po dniu dokonania ostatniej aktualizacji.

W pierwotnym brzmieniu art. 77 ust. 4 wyłącznie odsyłał przy zaliczeniu nakładów

do odpowiedniego zastosowania art. 148 ust. 4 u.g.n. i dopiero nowelizacja

dokonana ustawą z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce

nieruchomościami i niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r. Nr 141, poz. 1492) -

która weszła w życie dnia 22 września 2004 r. - zlikwidowała to odesłanie,

samodzielnie regulując tę kwestię. Wykładnia językowa art. 77 ust 4 u.g.n.

uzasadnia wniosek, że rozliczenie nakładów w ogóle nie jest możliwe przy

dokonywaniu pierwszej aktualizacji opłaty rocznej. Zaliczenie nakładów przez

użytkownika będzie dopuszczalne po dokonaniu ostatniej aktualizacji.

Obecne przepisy uniemożliwiają rozliczenie nakładów przy pierwszej aktualizacji,

jaka jest przedmiotem postępowania. Ustawodawca sam dostrzegł problem

w nowelizacji z dnia 28 listopada 2003 r. i dodał do art. 77 ust. 5 i 6 w ustawie

z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami

i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 183, poz. 1218). Dodany przepis art. 77 ust. 5

pozwala na zaliczenie nakładów, które nie zostały uwzględnione w poprzednio

dokonanych aktualizacjach, a zatem powódka będzie mogła rozliczyć nakłady przy

okazji kolejnej aktualizacji i jej prawa nie zostają naruszone. Z tych względów Sąd

pierwszej instancji uznał, iż nie było celowym prowadzenie postępowania

dowodowego odnośnie do poniesionych nakładów.

Sąd Okręgowy za nieuzasadniony uznał również podniesiony przez powódkę

zarzut nieważności czynności prawnej wypowiedzenia stawki opłaty rocznej w dniu

14 grudnia 2001 r. z powodu dokonania jej przez osobę nieuprawnioną do

reprezentacji pozwanego, uznając, że zostało ono podpisane przez osobę

właściwie do tego umocowaną przez Starostę Powiatu W.

Wyrokiem z dnia 28 października 2014 r. Sąd Apelacyjny na skutek

rozpoznania apelacji powódki wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia

20 listopada 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym w ten sposób,

5

iż nadał mu treść: ustala opłatę roczną z tytułu użytkowania wieczystego

gruntu położonego przy ul. O., stanowiącego działkę ewidencyjną nr 67 o

obszarze 34 455 m2

z obrębu 6-02-02, opisanego w księdze wieczystej […]

prowadzonej w Sądzie Rejonowym w W., którego użytkownikiem wieczystym jest

P. na kwotę 1.235.211,75 zł jako obowiązującą od dnia 1 stycznia 2002 r., z tym,

że użytkownik wieczysty w roku 2002 zobowiązany jest do wniesienia opłaty

rocznej w kwocie 143.844 zł, w roku 2003 w kwocie 689.527,87 zł oraz w roku

2004 w kwocie 1.235.211,75 zł i oddala powództwo w pozostałej części (pkt I);

oddalił apelację w pozostałej części (pkt II) oraz orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt III).

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne dokonane przez

Sąd pierwszej instancji. Za nieuzasadnione uznał zarzuty procesowe podniesione

w apelacji. W szczególności, odnosząc się do postanowienia Sądu pierwszej

instancji oddalającego wniosek dowodowy powoda o dopuszczenie dowodu z opinii

biegłego, zauważył, że po jego wydaniu nie zgłoszono stosownego zastrzeżenia do

protokołu w trybie art. 162 k.p.c. Oznacza to, że strona nie może skutecznie

zarzucać w apelacji uchybienia przez Sąd przepisom postępowania, dotyczącego

wydania postanowienia oddalającego wnioski o przeprowadzenie dowodów.

Niezależnie od tego Sąd Okręgowy zasadnie oddalił wniosek o dopuszczenie

dowodu z opinii biegłego na okoliczność wartości nakładów na nieruchomość.

Nie było także podstaw, aby ten dowód przeprowadzić w postępowaniu

apelacyjnym, bowiem dowód ten jest zbędny dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłową ocenę Sądu pierwszej odnoszą się do

podniesionego przez powódkę zarzutu nieskuteczności wypowiedzenia opłaty

rocznej z powodu dokonania tej czynności przez osobę do tego nieupoważnioną.

Podzielił także ocenę Sądu Okręgowego, że do zgłoszonego przez powódkę

zaliczenia wartości nakładów na poczet różnicy między opłatą dotychczasową

a opłatą zaktualizowaną nie należało stosować art. 77 ust. 4 u.g.n. w brzmieniu

obowiązującym w chwili dokonania wypowiedzenia tej opłaty, lecz z chwili

orzekania przez sąd o wysokości tej opłaty. Powołując się na uzasadnienie projektu

ustawy, na podstawie której dodano do art. 77 u.g.n. ust. 5 i 6 wskazał,

że ustawodawca świadomie utrwalił zasadę, iż rozliczenie wartości nakładów może

6

nastąpić dopiero przy drugiej aktualizacji opłaty, a jednocześnie poszerzył ich

zakres o nakłady konieczne wpływające na cechy techniczno-użytkowe gruntu.

Ustawa nowelizująca nie zawiera żadnych przepisów przejściowych. Według reguł

prawa międzyczasowego, co do stosowania prawa materialnego, do czynności

prawnych i innych zdarzeń stosuje się prawo obowiązujące w dniu dokonania

czynności lub powstania zdarzeń prowadzących do określonych skutków prawnych.

Jeżeli treść stosunku prawnego regulowana jest samodzielnie, w oderwaniu od

stanu faktycznego będącego źródłem tego stosunku, ustawodawca nakazuje

stosować ustawę nową (np. co do treści praw rzeczowych - art. XXXVIII p.w.k.c.).

Wskazał, że postanowieniem z dnia 30 maja 2014 r., III CZP 21/14 Sąd Najwyższy

odmówił podjęcia uchwały na skierowane przez ten Sąd pytanie: Czy w sprawie,

przedmiotem której jest aktualizacja opłaty z tytułu użytkowania wieczystego,

zainicjowana wypowiedzeniem dotychczasowej wysokości opłaty w dacie

poprzedzającej nowelizację ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami dokonanej ustawą z dnia 28 listopada 2003 r., która weszła

w życie w dniu 22 września 2004 r., oraz zaliczenie wartości nakładów

poniesionych przez użytkownika wieczystego nieruchomości, Sąd orzeka na

podstawie art. 77 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami, w brzmieniu obowiązującym w dacie zainicjowania

postępowania aktualizacyjnego, czy też w oparciu o powyższy przepis w brzmieniu

obowiązującym w dacie zamknięcia rozprawy?". Odmawiając podjęcia uchwały,

Sąd Najwyższy wskazał, że podstawowe znaczenie dla przesądzenia tej kwestii

ma ustalenie, kiedy użytkownik wieczysty może skutecznie wystąpić z roszczeniem

o zaliczenie poniesionych przez niego nakładów na poczet opłaty z tytułu

użytkowania wieczystego. Użytkownik wieczysty może zgłosić wniosek o zaliczenie

nakładów w każdym czasie, ale wniosek ten stanie się skuteczny dopiero w chwili

aktualizacji opłaty. Zaliczenie wartości nakładów jest czynnością wtórną w stosunku

do sporu o właściwą wysokość zaktualizowanej opłaty rocznej. Zaliczenie

może nastąpić jedynie na poczet wzrostu opłaty (różnicy pomiędzy opłatą nową

a dotychczasową), wobec czego dopiero określenie wysokości należnej opłaty

decyduje o istnieniu i wielkości świadczenia na poczet którego następuje

zarachowanie. Jej ustalenie stanowi moment, w którym dochodzi do realizacji

7

prawa zaliczenia. Ten też moment, zdaniem Sadu Apelacyjnego, a nie moment

dokonania nakładów, czy wypowiedzenia wysokości opłaty przesądza, jakie

przepisy mają zastosowanie. A zatem, mają zastosowanie przepisy obowiązujące

w dacie ustalenia wysokości opłaty. Opłata ta została ustalona wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 20 listopada 2012 r., a w tej dacie art. 77 ust. 4 miał już obecnie

obowiązującą treść. Tym samym zasadnie Sąd Okręgowy uznał, iż nakłady

dokonane przez użytkownika wieczystego nie mogą być w niniejszej sprawie

zaliczone na poczet różnicy w wysokości opłaty z tytułu użytkowania wieczystego,

bowiem w sprawie mamy do czynienia z pierwszą aktualizacją.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie zachodziły przesłanki uzasadniające

zwrócenie się przez Sąd - zgodnie z wnioskiem powódki - z pytaniem prawnym do

Trybunału Konstytucyjnego, gdyż w sprawie nie było wątpliwości co do zgodności

zastosowanych przepisów z Konstytucją. Strona powodowa sprzeczność art. 77

ust. 4 u.g.n. z art. 2 i art. 32 Konstytucji upatrywała w utracie praw nabytych

w zakresie możliwości zaliczenia nakładów na poczet różnicy między

dotychczasową wysokością opłaty a nową. Wyjaśnił, że należy odróżnić prawa

nabyte in abstracto (przyznane wprost przez normę prawa) oraz nabyte in concreto

(przyznane indywidualnym i konkretnym aktem organu władzy publicznej - decyzją

administracyjną albo wyrokiem sądu, a także ustanowione umową).

Każdy z tych typów praw podlega ochronie na podstawie zasady ochrony praw

nabytych, jednak intensywność ich ochrony jest różna. W odniesieniu do praw

nabytych in abstracto ustawodawca ma większą swobodę w modyfikowaniu treści

praw i względną jedynie ich ochronę. Ustawodawca ma uprawnienie do

stanowienia prawa odpowiadającego założonym celom polityczno-gospodarczym,

a wybór najtrafniejszych rozwiązań należy do jego kompetencji. W tych granicach

może nowelizować prawo, także na niekorzyść obywateli. W sprawie strona nie

dochodzi prawa wynikającego z konkretnej decyzji czy orzeczenia sądu.

Ustawodawca wprawdzie przy dokonaniu nowelizacji art. 77 ust. 4 u.g.n. w 2003 r.

pozbawił użytkownika wieczystego prawa do zaliczenia na poczet różnicy

w wysokości opłaty z tytułu użytkowania wieczystego poniesionych przez niego

nakładów na nieruchomość przy okazji pierwszej aktualizacji opłaty, jednakże nie

jest to równoznaczne z utratą praw nabytych. Użytkownik wieczysty może bowiem

8

skorzystać z tego prawa przy okazji kolejnej aktualizacji. Samo wydłużenie w czasie

możliwości zaliczenia nakładów nie powoduje utraty tych praw. Ponadto prawo do

zaliczenia nakładów na poczet różnicy w wysokości opłaty powstaje dopiero

w chwili ustalenia wysokości nowej opłaty, a nie w chwili złożenia wniosku. Skoro

nie doszło w toku procesu do ustalenia wysokości opłaty pod rządami poprzednio

obowiązujących przepisów, to uprawnienie zaliczenia nakładów na poczet tej opłaty

nie powstało, a zatem nowelizacja nie mogła tego prawa naruszyć. W analogicznej

sytuacji prawnej są obecnie wszyscy ci użytkownicy wieczyści, którzy dokonali

nakładów przed pierwszą aktualizacją.

Natomiast Sąd Apelacyjny z urzędu dostrzegł naruszenie prawa

materialnego przez Sąd Okręgowy poprzez niezastosowanie art. 77 ust. 2a. u.g.n.

W toku procesu doszło do kolejnej nowelizacji art. 77 u.g.n., przy czym

zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarce

nieruchomościami oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 187, poz. 1110)

w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej

ustawy, dotyczących aktualizacji opłat z tytułu użytkowania wieczystego stosuje się

przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami w brzmieniu nadanym tą ustawą.

Zgodnie z art. 77 ust. 2a u.g.n., w przypadku, gdy zaktualizowana wysokość opłaty

rocznej przewyższa co najmniej dwukrotnie wysokość dotychczasowej opłaty

rocznej, użytkownik wieczysty wnosi opłatę roczną w wysokości odpowiadającej

dwukrotności dotychczasowej opłaty rocznej. Pozostałą kwotę ponad dwukrotność

dotychczasowej opłaty (nadwyżka) rozkłada się na dwie równe części, które

powiększają opłatę roczną w następnych dwóch latach. Opłata roczna w trzecim

roku od aktualizacji jest równa kwocie wynikającej z tej aktualizacji. Przepis ten ma

zastosowanie również w sprawie, bowiem zaktualizowana wysokość opłaty

przewyższa wielokrotnie wysokość opłaty dotychczasowej. Dotychczasowa opłata

z tytułu użytkowania wieczystego wynosiła kwotę 71.922 zł, a zatem w pierwszym

roku od aktualizacji użytkownik wieczysty powinien wnieść jej dwukrotność,

tj. kwotę 143.844 zł. W drugim roku dwukrotność dotychczasowej opłaty, tj. kwotę

143.844 zł plus połowę nadwyżki ponad dwukrotność tej opłaty, a zatem łącznie

kwotę 689.527,87 zł. W trzecim roku użytkownik wieczysty musi już wnieść opłatę

z tytułu użytkowania wieczystego w wysokości wynikającej z aktualizacji.

9

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła powódka, która

zaskarżyła go w całości.

W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzuciła

naruszenie art. 3 k.c. w zw. z art. XLIX § 1 i art. XXVI p.w.k.c. oraz w zw. z art. 77

ust. 4 u.g.n. i art. 238 k.c. przez ich błędną wykładnię; art. 77 ust. 4 u.g.n.

w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy

o gospodarce nieruchomościami oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r.

Nr 141, poz. 1492) poprzez jego zastosowanie w sprawie oraz art. 77 ust. 4 u.g.n.

w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy zmieniającej poprzez jego

niezastosowanie do stanu faktycznego. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzuciła naruszenie przepisów art. 386 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1,

art. 227, art. 217 § 2 i art. 278 § 1 k.p.c. nadto art. 381 k.p.c. w zw. z art. 227,

art. 217 § 1 i 2 k.p.c. i art. 278 § 1 k.p.c. Powódka wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie także wyroku Sądu Okręgowego i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione w skardze zrzuty naruszenia prawa materialnego zmierzają do

podważenia oceny Sądów, że w odniesieniu do oceny zasadności żądania powódki

zaliczenia wartości nakładów poniesionych przez powódkę jako użytkownika

wieczystego na nieruchomość powinien mieć zastosowanie art. 77 ust. 4 u.g.n.

w brzmieniu obowiązującym w chwili wszczęcia przez pozwanego jako właściciela

nieruchomości procedury aktualizacyjnej opłaty rocznej, a nie - jak przyjęły Sądy

meriti - w chwili ustalenia wyrokiem sądu wysokości tej opłaty. Rozstrzygnięcie tego

zagadnienia intertemporalnego w związku z kolejnymi zmianami tego przepisu

w trakcie trwania procedury aktualizacji dotychczasowej opłaty rocznej w sytuacji

braku przepisów przejściowych powinno być dokonane - zgodnie ze stanowiskiem

wyrażanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 15 listopada 1991 r., III CZP 115/91, OSNC 1992, nr 6, poz. 95 oraz z dnia 27

września 2012 r., III CZP 45/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 44) - poprzez odpowiednie

zastosowanie zasad dotyczących rozwiązywania kwestii intertemporalnych

10

zawartych w kodeksie cywilnym oraz przepisach p.w.k.c., które to przepisy zostały

także wskazane przez skarżącego w pierwszej podstawie skargi kasacyjnej.

Przepis art. 3 k.c. stanowi, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to

wynika z jej brzmienia lub celu. Zawiera więc zasadę lex retro non agit. Zasada ta

ma walor wykraczający poza ramy stosunków prawnych uregulowanych kodeksem

cywilnym. Mimo że nie jest wyrażana w Konstytucji jej obowiązywanie wywodzone

jest z art. 2 Konstytucji przewidującego, że Rzeczpospolita jest demokratycznym

państwem prawnym. Należy jednak odróżnić działanie ustawy wstecz -

retrospektywne, od skutków, jakie wywołuje nowa ustawa w odniesieniu do

trwających stosunków prawnych albo następstw zdarzeń prawnych, które jeszcze

nie nastąpiły - czyli od tzw. prospektywnego działania ustawy nowej. Uwzględniając

to założenie, nie można uznać, aby zastosowanie art. 77 ust. 4 u.g.n. - w brzmieniu

obowiązującym w chwili orzekania przez sąd o aktualizacji opłaty rocznej, a nie w

chwili wypowiedzenia wysokości dotychczasowej opłaty przez pozwanego - do

oceny możliwości skorzystania przez powódkę z prawa zaliczenia wartości

nakładów dokonanych na nieruchomości na poczet opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego naruszało zasadę niedziałania prawa wstecz wyrażoną w

art. 3 k.c. Wprawdzie zdarzenia w postaci poniesienia nakładów na nieruchomość

przez jej użytkownika wieczystego oraz wypowiedzenie opłaty rocznej przez

pozwanego nastąpiły w okresie obowiązywania starej ustawy, ale nie oznaczało to

ziszczenia się wszystkich przesłanek warunkujących, zgodnie z art. 77 ust. 4 u.g.n.

w starym brzmieniu, tj. przed jego zmianą dokonaną ustawą z dnia 23 listopada

2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami i niektórych innych

ustaw, w zw. z art. 148 ust. 4 u.g.n., możliwość realizacji przez powódkę prawa do

zaliczenia wartości poniesionych nakładów na poczet podwyższonej opłaty rocznej.

Tymi dodatkowymi przesłankami były także: złożenie przez powódkę jako

użytkownika wieczystego żądania zaliczenia wartości nakładów na poczet opłaty

rocznej oraz wiążące strony ustalenie podwyższonej opłaty z tytułu użytkowania

wieczystego gruntu. Dopiero bowiem z chwilą aktualizacji opłaty rocznej wskutek

akceptacji przez użytkownika wieczystego jej wypowiedzenia dokonanego przez

właściciela gruntu albo w razie jej zakwestionowania przez użytkownika

wieczystego ustalenia jej nowej wysokości orzeczeniem samorządowego kolegium

11

odwoławczego lub orzeczeniem sądu, powstawało wtórne prawo do zaliczenia na

poczet tej opłaty wartości nakładów na nieruchomość dokonanych przez

użytkownika wieczystego. Zaliczenie wartości nakładów jest bowiem czynnością

wtórną w stosunku do sporu o właściwą wysokość zaktualizowanej opłaty rocznej.

Może ono nastąpić jedynie na poczet wzrostu opłaty (różnicy pomiędzy opłatą

nową a dotychczasową), wobec czego dopiero ustalenie wysokości należnej opłaty

decyduje o istnieniu i wielkości świadczenia, na poczet którego następuje

zarachowanie. Jej ustalenie stanowi moment, w którym dochodzi do realizacji

prawa do zaliczenia. Samo wypowiedzenie opłaty rocznej nie stwarza więc

uprawnienia do zaliczenia wartości poniesionych przez użytkownika wieczystego

nakładów na poczet opłaty z tytułu użytkowania wieczystego, gdyż jedynie

uruchamia procedurę ustalenia jej wysokości, a samo jej ustalenie następuje

później (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2013 r., IV CSK 10/13,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2014 r., III CZP 21/14 - nie publ.).

Wypowiedzenie wysokości dotychczasowej opłaty rocznej spowodowane wzrostem

wartości nieruchomości nie zostało wyposażone w prawną skuteczność

charakterystyczną dla instytucji wypowiedzenia znanej prawu cywilnemu i prawu

pracy. Nie wywołuje ono skutku w postaci zmiany treści umowy użytkowania

wieczystego; do jego zaistnienia wymagane jest bowiem przyjęcie oferty przez

użytkownika wieczystego albo – w razie wniesienia sprzeciwu od orzeczenia

kolegium - wyrok sądu. Swoim orzeczeniem sąd zastępuje odpowiednie

oświadczenie woli użytkownika wieczystego. Orzeczenie sądu ma więc charakter

konstytutywny (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2006 r., III CZP

147/05, OSNC 2006, nr 5, poz. 82 oraz z dnia 7 lutego 2014 r., III CZP 111/13,

OSNC 2014, nr 11, poz. 113, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2003 r.,

I CK 66/02, OSNC 2004, nr 11, poz. 177, z dnia 21 marca 2006 r., V CSK 147/05, z

dnia 6 grudnia 2012 r., III CSK 62/12 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

10 kwietnia 2014 r., I CSK 408/13 – nie publ.). Zatem w ustalonych okolicznościach

nie zachodziła zamknięta sytuacja prawna zaistniała pod rządem „starego prawa”,

która przed wejściem w życie - z dniem 22 września 2004 r. – „nowego prawa”

wywołała skutek prawny w postaci nabycia przez powódkę prawa zaliczenia

wartości dokonanych przez nią nakładów na nieruchomość na poczet

12

zaktualizowanej wysokości opłaty rocznej. Zastosowanie przez Sąd Apelacyjny do

tej sytuacji „nowego prawa” nie oznaczało więc naruszenia wyrażonej w art. 3 k.c. i

wywodzonej z Konstytucji zasady nie działania ustawy nowej wstecz. Nowa ustawa

działała bowiem prospektywnie, co oznacza, że została zastosowana w stosunku

do istniejących i trwających nadal stosunków prawnych.

Zgodnie z powołanym w skardze art. XXVI p.w.k.c., do stosunków

powstałych przed wejściem w życie kodeksu cywilnego stosuje się prawo

dotychczasowe, chyba że przepisy poniższe stanowią inaczej. Norma zawarta

w tym przepisie o charakterze ogólnym nie ma jednak zastosowania, gdyż z innych,

szczególnych wobec tego przepisów, wynikają inne reguły intertemporalne, które

posiłkowo mogą znaleźć zastosowanie w sprawie.

Należy podzielić stanowisko skarżącej, że w stosunku prawnym

łączącym użytkownika wieczystego z właścicielem gruntu można

wyróżnić aspekty charakterystyczne dla stosunków zobowiązaniowych oraz

stosunków prawnorzeczowych. Stosunków zobowiązaniowych, także wynikających

ze stosunków prawnorzeczowych, dotyczy powołany w skardze kasacyjnej art.

XLIX § 1 p.w.k.c., zgodnie z którym do zobowiązań, które powstały przed dniem

wejściem w życie kodeksu cywilnego, stosuje się przepisy tego kodeksu,

jeżeli chodzi o skutki prawne zdarzeń, które nastąpiły po dniu wejścia w życie

kodeksu cywilnego, a które nie są związane z istotą stosunku prawnego. Z przepisu

tego wynika, że dawne prawo stosuje się do oceny skutków zdarzeń prawnych,

które miały miejsce pod rządem dawnego prawa, a nowe prawo do oceny skutków

zdarzeń prawnych, które miały miejsce pod rządami nowego prawa (tempus regit

actum), o ile nie są związane z istotą stosunku prawnego. Zgodnie z tym przepisem,

stare prawo miałoby zastosowanie wówczas, gdyby samo wszczęcie procedury

aktualizacyjnej uznać za zdarzenie, z którym związane jest prawo do zaliczenia,

czego z podanych wcześniej przyczyn nie należy podzielić. Zdarzeniem tym jest

bowiem ostateczne określenie wysokości opłaty aktualizacyjnej. Z tą bowiem chwilą

następuje zdarzenie modyfikujące treść obowiązku użytkownika wieczystego jako

dłużnika zobowiązanego wobec właściciela gruntu do wnoszenia opłat z tytułu

użytkowania wieczystego. Nastąpiło to już w czasie obowiązywania nowego prawa.

Niezasadnie przy tym skarżąca odwołała się do stanowiska, według którego dla

13

ustalenia, według reguł intertemporalnych, prawa właściwego do oceny skutków

prawnych złożonego zdarzenia prawnego znaczenie ma ostatni fakt zależny od woli

podmiotów danego stosunku prawnego. Uwzględniając złożoność procedury

aktualizacji opłaty rocznej i realizacji uprawnienia użytkownika wieczystego do

zaliczenia wartości dokonanych przez niego nakładów na nieruchomość na poczet

opłaty rocznej, nie można przyjąć, że tym ostatnim zdarzeniem było wszczęcie

procedury aktualizacyjnej przez wypowiedzenie dotychczasowej opłaty rocznej.

Należy podkreślić także, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 30 maja 2014 r., III CZP 21/14, że powódka jeszcze na etapie postępowania

apelacyjnego nie sformułowała poprawnie swojego żądania zaliczenia poniesionych

przez nią nakładów na poczet opłaty z tytułu użytkowania wieczystego skoro nie

określiła wysokości tych nakładów. Również z tej przyczyny nie można przyjąć, aby

pod rządem obowiązywania starej ustawy strony stosunku prawnego wynikającego

z umowy prawa użytkowania wieczystego dokonały wszystkich czynności, od

których uzależniona była skuteczna realizacja przez powódkę jej uprawnienia

do zaliczenia wartości poniesionych nakładów na nieruchomość na poczet opłaty

z tytułu użytkowania wieczystego.

Natomiast stosunków prawnorzeczowych dotyczy art. XXXIII p.w.k.c.,

zgodnie z którym o treści praw rzeczowych decyduje prawo nowe. Jeśli więc

powinność wnoszenia opłaty rocznej uznać za element prawnorzeczowego

stosunku prawnego składającego się na treść prawa użytkownika wieczystego,

to do kwestii zaliczania nakładów poniesionych przez użytkownika wieczystego

na nieruchomość na poczet zaktualizowanej opłaty rocznej należałoby stosować

prawo nowe, obowiązujące w chwili powstania prawa do zaliczenia nakładów, a nie

w chwili wypowiedzenia dotychczasowej wysokości opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego.

Niezależnie jednak od przedstawionej wyżej oceny należy mieć na względzie

treść przepisu art. LXIV p.w.k.c., według którego w razie wątpliwości, czy ma być

stosowane prawo dotychczasowe czy kodeks cywilny, stosuje się kodeks cywilny,

czyli ustawą nową. Z tej przyczyny istotne znaczenie mają wnioski wynikające

z dodania, z dniem 22 października 2007 r., przepisu art. 77 ust. 5 u.g.n., według

którego zaliczenie wartości nakładów poniesionych przez użytkownika wieczystego

14

nieruchomości na budowę poszczególnych urządzeń infrastruktury technicznej

następuje również w przypadku, gdy nie zostały one uwzględnione w poprzednio

dokonywanych aktualizacjach. Celem tego przepisu było m.in. zapobieżenie

negatywnym skutkom, jakie wywołała nowelizacja art. 77 ust. 4 w roku 2003 r.

Oznacza to – jak trafnie przyjęły Sądy obu instancji - że ustawodawca potwierdził

przyjętą regulacją, że w okresie poprzedzającym tę nowelizację mogło dojść do

sytuacji, w której na skutek zmian ustawodawczych, użytkownik wieczysty został

pozbawiony uprawnienia do zaliczenia wartości nakładów dokonanych przez niego

na nieruchomość na poczet podwyższonej opłaty rocznej.

Podkreślić także należy, iż na skutek nowelizacji przepisów dotyczących

zasad podwyższania opłat z tytułu użytkowania wieczystego dokonanych ustawą

z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 187, poz. 1110), których istotą było rozłożenie

w czasie skutków wynikających ze znacznego wzrostu opłaty w następstwie

wypowiedzenia jej wysokości oraz poszerzenia zakresu nakładów, których wartość

może być zaliczona przez użytkownika wieczystego na poczet podwyższonej opłaty

z tytułu użytkowania wieczystego. Zgodnie z art. 4 tej ustawy, w sprawach

wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy,

dotyczących aktualizacji opłat z tytułu użytkowania wieczystego stosuje się przepisy

ustawy, o której mowa w art. 1 w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. W ten

sposób doszło do znacznego złagodzenia negatywnych skutków wynikających ze

zmian art. 77 ust. 4 u.g.n. dokonanych w 2003 roku w odniesieniu do tych

użytkowników wieczystych, w stosunku do których przed wejściem w życie tej

ustawy wszczęto i nie zakończono sprawy dotyczące aktualizacji opłat z tytułu

użytkowania wieczystego. Uregulowanie zawarte w art. 4 wymienionej wyżej

ustawy z dnia 28 lipca 2011 r. jest także istotne dla rozstrzygnięcia zagadnienia

intertemporalnego występującego w rozpoznanej sprawie. Odnośnie bowiem do

samej aktualizacji opłaty ustawodawca przyjął, że zainicjowanie postępowania

o aktualizację opłaty wskutek wypowiedzenia jej dotychczasowej wysokości nie jest

zdarzeniem istotnym dla oceny, które - stare czy nowe - prawo należy zastosować

w razie niezakończenia procedury jej aktualizacji. W takim przypadku należy

stosować ustawę nową, która weszła w życie w trakcie trwania tej procedury.

15

Tym samym sam ustawodawca dopuszcza sytuację, w której w odniesieniu do

użytkowników wieczystych, którym w okresie obowiązywania starego prawa

wypowiedziano dotychczasową wysokość opłaty z tytułu użytkowania wieczystego

mogą znaleźć zastosowanie różne przepisy materialnoprawne dotyczące

wysokości opłaty, jeżeli zakończenie postępowań aktualizacyjnych tych opłat

nastąpiło pod rządami różnego (starego i nowego) prawa. Także z tej przyczyny

symetrycznie ta sama zasada - zastosowania prawa obowiązującego w chwili

zakończenia postępowania aktualizacyjnego - powinna mieć zastosowanie

w stosunku do użytkownika wieczystego, który zgłosił żądanie zaliczenia wartości

nakładów dokonanych na nieruchomości na poczet podwyższonej opłaty z tytułu

użytkowania wieczystego. Z tych przyczyn zarzuty naruszenia prawa materialnego

były niezasadne.

Zgodnie z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej mogą być

zarzuty naruszenia prawa procesowego, jeżeli uchybienie tym przepisom mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ogólnie rzecz ujmując, zarzuty naruszenia

prawa procesowego związane są z bezzasadnym - zdaniem skarżącej –

pominięciem przez Sąd pierwszej, a następnie przez Sąd drugiej instancji

przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego sądowego na okoliczność wartości

nakładów poniesionych na nieruchomość przez powódkę przed dokonaniem przez

pozwanego pierwszej aktualizacji opłaty z tytułu użytkowania wieczystego.

Zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa

procesowego mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy tylko wtedy, gdyby uznać za

uzasadnione zarzuty naruszenia prawa materialnego i przyjąć - odmiennie od

Sądów obu instancji - że do prawa zaliczenia przez powódkę wartości

tych nakładów na poczet różnicy pomiędzy opłatą dotychczasową a opłatą

zaktualizowaną nie należałoby stosować art. 77 ust. 4 u.g.n. w brzmieniu aktualnym

w chwili wydania wyroku ustalającego wysokość zaktualizowanej po raz pierwszy

opłaty z tytułu użytkowania wieczystego, lecz w brzmieniu sprzed jego nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce

nieruchomościami oraz niektórych innych ustaw. Ponieważ zarzuty naruszenia

prawa materialnego okazały się niezasadne podniesione zarzuty naruszenia prawa

procesowego nie mogły mieć istotnego wpływu na wynik postępowania.

16

Z tych względów skarga kasacyjna jako bezzasadna podlegała oddaleniu na

podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art.

98 § 1 i 3, art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz z uwzględnieniem

przepisów § 13 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 ust. 2 i § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 461).

kc