III CSK 43/15

Sygn. akt III CSK 43/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego K. i

Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z.

przeciwko E. J. P. i Wspólnicy sp.k. w S.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 1 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 15 listopada 2013 r. Sąd Okręgowy w K. uznał

za bezskuteczną w stosunku do powoda Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu

Skarbowego K. i Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z. umowę sprzedaży zawartą w

dniu 24 stycznia 2012 r. w Kancelarii Notarialnej w K. przed notariuszem M. H., na

podstawie której J. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością sprzedała powódce

E., nieruchomość położoną w Z., stanowiącą działkę nr 438, o powierzchni 0, 0883

ha, objętą księgą wieczystą nr […], za cenę 1 300 000 zł. oraz umowę sprzedaży

zawartą w dniu 8 marca 2012 r. w Kancelarii Notarialnej w K., przed notariuszem M.

H., na podstawie której J. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością sprzedała

powódce E. nieruchomość położoną w Z., utworzoną z parceli 1. kat. 1529/4, o

powierzchni 0, 0020 ha, objętą księgą wieczystą nr […], za cenę 1 000 zł., celem

zaspokojenia wierzytelności powoda przysługujących mu wobec J. Spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością, wynikających z szeregu tytułów wykonawczych

wystawionych przez Naczelnika Urzędu Skarbowego K. oraz z szeregu tytułów

wykonawczych wystawionych przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z. oraz

orzekł o kosztach postępowania.

Na skutek apelacji strony pozwanej, wyrokiem z dnia 1 października 2014 r.

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo i

orzekł o kosztach postępowania.

W sprawie ustalono, że powodowi przysługują względem J. sp. z o.o.

wierzytelności pieniężne z tytułu zaległości podatkowych w podatku dochodowym i

z podatku od towarów i usług stwierdzone tytułami wykonawczymi wystawionymi

przez Naczelnika Urzędu Skarbowego K. oraz Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z.

Wskazane przez powoda tytuły zostały wystawione w zasadniczej części w oparciu

o deklaracje podatkowe J. sp. z o.o. i dotyczą zobowiązań, które powstały w latach

2006-2012. Zadłużenie J. sp. z o.o. względem Skarbu Państwa z tytułu podatku od

towarów i usług opiewa na kwotę główną 808 499, 60zł, w zakresie podatku

dochodowego od osób prawnych wynosi 1 901 003zł (kwota główna), natomiast

w podatku dochodowym od osób fizycznych pobieranego przez płatnika zadłużenie

sięga 19 503 zł.

3

W dniu 24 stycznia 2012 r. J. sp. z o.o. sprzedała spółce E. w S. za cenę 1

300 000 zł nieruchomość położoną w Z., utworzoną z działki 438 o powierzchni

0,0883 ha objętą księgą wieczystą […], a w dniu 8 marca 2012 r. J. sp. z o.o.

sprzedała spółce E. w S. za cenę 1 000 zł nieruchomość położoną w Z., utworzoną

z działki nr 1529/4 o powierzchni 0,0020 ha objętą księgą wieczystą nr […].

W ocenie Sądu I instancji, okoliczności sprawy wskazują, że doszło

do pokrzywdzenia wierzyciela wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika.

Sąd Okręgowy podkreślił, że uzyskanie przez dłużnika ekwiwalentu rozporządzenia

majątkowego od osoby trzeciej nie eliminuje stanu pokrzywdzenia wierzyciela,

jeżeli nie miał on możliwości uzyskania zaspokojenia chronionej wierzytelności

z tego ekwiwalentu. Zdaniem Sądu Okręgowego, taka sytuacja zachodzi

w niniejszej sprawie. Dłużnik powoda - Spółka J. rozporządził uzyskaną kwotą

ze sprzedaży w taki sposób, że powód nie otrzymał żadnej sumy pieniężnej z tego

tytułu. Pozwana w porozumieniu z J. zaspokajała wierzycieli Spółki J. z ceny

sprzedaży według jej wskazań. Wśród wierzycieli był Bank […], który miał wpisaną

hipotekę umowną łączną kaucyjną w księgach wieczystych obu nieruchomości, a

więc któremu przysługuje w podziale sumy uzyskanej z egzekucji sądowej

pierwszeństwo zaspokojenia, ale także takie wierzytelności, które z takiego

pierwszeństwa nie korzystały. Na rzecz Banku została zapłacona kwota 386 842,

81 zł. Z ceny sprzedaży J. zamierzała zaspokoić wierzytelność ZUS w wysokości

166 058 zł, również zabezpieczonych wpisem hipoteki. Pozostała cena została

przeznaczona na zapłatę należności nieuprzywilejowanych. Pominięcie powoda w

zapłacie choćby części jego wierzytelności, po spłacie wierzytelności

uprzywilejowanych, sprawia, że doszło do jego pokrzywdzenia.

Dokonując zaskarżonych czynności, dłużnik J. czynił to ze świadomością

pokrzywdzenia powoda. Wierzytelności powoda powstały w latach 2006 – 2012;

od dłuższego czasu powód prowadzi egzekucję przeciwko J., która w praktyce

okazała się bezskuteczna, na co wskazują pisma Komornika Sądowego przy

Sądzie Rejonowym w N. z dnia 22 grudnia 2012 r. Sytuacji tej nie zmienia

skuteczna sprzedaż licytacyjna lokalu mieszkalnego J. oszacowanego na kwotę

398 094 zł, prowadzona przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Z.,

z uwagi na milionowe wierzytelności powoda.

4

Pozwana podniosła, że powód nie zabezpieczył swoich wierzytelności

poprzez wpis hipoteki do ksiąg wieczystych przedmiotowych nieruchomości

i w związku z tym pierwszeństwo w zaspokojeniu mają te wierzytelności, które

zabezpieczone są wpisem hipoteki, a to powoduje, że w praktyce powód nie uzyska

spłaty wierzytelności. Sąd Okręgowy wskazał, że chociaż w księgach wieczystych

nieruchomości objętych zaskarżonymi umowami sprzedaży wpisane są hipoteki,

to znaczna część z nich wygasła, przy czym nie zostały one wykreślone.

Analizując art. 527 § 3 k.c. Sąd Okręgowy zauważył, że przepis ten nie

precyzuje, co należy rozumieć pod pojęciem stosunku bliskości. W tym kontekście

Sąd Okręgowy wskazał, że sytuacja w niniejszej sprawie jest dość specyficzna,

gdyż J. P. był wspólnikiem Spółki J., a także pozwanej Spółki E. i jednocześnie

komplementariuszem reprezentującym pozwaną Spółkę. Powiązania J. P. z obiema

Spółkami wskazują, że miał on wiedzę o tym, że Spółka J. działała na szkodę

wierzycieli, w tym powoda. Decyzję o zakupieniu przedmiotowych nieruchomości w

imieniu pozwanej Spółki niewątpliwie podejmował reprezentujący Spółkę E. – J. P.,

który udzielał pełnomocnictw R.L. do zawarcia umów sprzedaży w imieniu

pozwanej Spółki, posiadającemu wiedzę o wierzytelnościach powoda wobec J. z

racji zajmowania się sprawami podatkowymi Spółki J. w 2011 r. i prowadzenia

korespondencji z Urzędem Skarbowym.

Uwzględniając apelację strony pozwanej, Sąd Apelacyjny stwierdził,

że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie dawał podstawy do przyjęcia,

że zostały spełnione dwie spośród trzech przesłanek przewidzianych w art. 527

k.p.c. Z uwagi na powiązania personalne pomiędzy spółką J. a stroną pozwaną,

pozwany w tej sprawie miał wiedzę lub co najmniej - przy zachowaniu należytej

staranności - możliwość dowiedzenia się o działaniu dłużnika ze świadomością

pokrzywdzenia wierzycieli. Dokonując wpłaty na rzecz pozostałych wierzycieli,

dłużnik niewątpliwie pominął wierzytelność powoda. Zachowania tego nie

usprawiedliwia podnoszona przez pozwaną spółkę okoliczność zaspokajania

przede wszystkim wierzycieli posiadających zabezpieczenie w postaci hipotek

ustanowionych na przedmiotowych nieruchomościach. Spłaty zostały bowiem

dokonane także na rzecz innych wierzycieli.

5

W ocenie Sądu Apelacyjnego, należy jednak rozróżnić pojęcie „działania

dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela" a „rzeczywiste

pokrzywdzenie wierzycieli" w rozumieniu art. 527 § 2 k.c. Oceny, czy czynność

prawna dłużnika krzywdzi wierzycieli należy dokonać według chwili jej zaskarżenia,

tj. wystąpienia z żądaniem uznania bezskuteczności. Między niewypłacalnością

dłużnika a podjęciem przez niego czynności prawnej musi zachodzić zależność

ujmowana na ogół jako związek przyczynowy, co oznacza, że czynność podjęta

przez dłużnika musi być jedną z przyczyn powstałej niewypłacalności. Dowodem

takiej niewypłacalności może być nieskuteczność egzekucji prowadzonej przeciwko

dłużnikowi, co w tej sprawie zostało potwierdzone m.in. przez informacje o stanie

prowadzonych egzekucji przedstawione przez komorników prowadzących

postępowania egzekucyjne.

Sąd Apelacyjny podkreślił jednak, że dłużnik był niewypłacalny już w okresie

przed dniem zawarcia umów sprzedaży nieruchomości, gdyż cały jego majątek nie

wystarczał na pokrycie długów. Nie było to jednak związane ze sprzedażą

nieruchomości, biorąc pod uwagę wysokość zadłużenia oraz cenę sprzedaży

nieruchomości. Tymczasem w świetle art. 527 § 2 k.c. czynność podjęta przez

dłużnika powinna być jedną z przyczyn powstałej niewypłacalności.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, skarga paulińska nie jest wyłączona w razie

zabezpieczenia wierzytelności, w szczególności w razie obciążenia nieruchomości,

jeżeli hipoteka ta nie zabezpiecza wierzytelności powoda w całości.

Z oświadczenia prezesa zarządu dłużnika złożonego w umowie sprzedaży

przedmiotowych nieruchomości wynika, że należności w stosunku do części z tych

wierzycieli zostały spłacone, co prowadziłoby do wygaśnięcia tych hipotek wskutek

zapłaty wierzytelności. Sad Apelacyjny zauważył jednak, że ustawa o księgach

wieczystych i hipotece nie uzależnia wygaśnięcia hipoteki z powodu wygaśnięcia

wierzytelności hipotecznej od wykreślenia jej z księgi wieczystej. Wykreślenie

hipoteki ma więc znaczenie jedynie deklaratoryjne. W przypadku niewykreślenia

hipoteki ma zastosowanie art. 3 u.k.w.h., według którego domniemywa się,

że hipoteka jest wpisana zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Sąd, wydając

zaskarżony wyrok, dysponował odpisem zupełnym ksiąg wieczystych i w tym

zakresie obowiązywało go domniemanie, że prawo jawne z księgi wieczystej jest

6

wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Powyższe domniemanie jest

wzruszalne i może nastąpić w każdym postępowaniu, w którym ocena

prawdziwości wpisu ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu. Zasada

domniemania wynikająca z wpisu hipoteki nie obejmuje, jeżeli chodzi

o odpowiedzialność z nieruchomości, wierzytelności zabezpieczonej hipoteką. Tym

samym wierzyciel dochodzący swoich praw, jakie wynikają z hipoteki, nie będzie

mógł powołać się na domniemanie istnienia hipoteki w celu wykazania samej

wierzytelności.

Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z wyroku z dnia 02 września 2014 r. I

C …/14 Sądu Okręgowego w N., którym zasądzono m.in. od dłużnika na rzecz

Ignacego i I. D. kwotę 1 090 200 zł z ustawowymi odsetkami od poszczególnych

kwot szczegółowo wskazanymi w tym wyroku. Wyrok ten dotyczy wierzytelności

zabezpieczonej ww. hipotekami i pozostaje w ścisłym związku z niniejszą sprawą.

Oznacza to, że I. i I. D. posiadają wierzytelność zabezpieczoną hipotekami na

przedmiotowych nieruchomościach, które mają uprzywilejowany charakter w

stosunku do wierzytelności strony powodowej. Zasady doświadczenia życiowego

wskazują, że w sytuacji, gdy dłużnik nie posiada majątku, z którego mogłoby być

prowadzone postępowanie egzekucyjne, wierzyciele hipoteczni mogą uzyskać

zaspokojenie wyłącznie z tych nieruchomości i to przed pozostałymi wierzycielami

dłużnej spółki J., których prawa nie zostały ujawnione księdze wieczystej.

W konkluzji Sąd Apelacyjny stwierdził, że dłużnik, dokonując

kwestionowanych w pozwie czynności, nie doprowadził do stanu, w którym stał się

niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu niż był przed

dokonaniem czynności. Mając na uwadze wysokość wierzytelności

niezaspokojonych przez dłużnika - sprzedającej nieruchomość spółki J. na rzecz

pozostałych wierzycieli hipotecznych, nie można uznać, że sprzedaż tych

nieruchomości była czynnością dłużnika dokonaną z pokrzywdzeniem wierzyciela.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła strona powodowa,

zaskarżając go w całości. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1

pkt 1 k.p.c.) skarżący zarzucił naruszenie art. 3 u.k.w.h. w zw. z art. 102 ust. 1

u.k.w.h. i art. 105 u.k.w.h. w zw. z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r.

7

o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw,

art. 527 k.c. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.)

skarżący zarzucił naruszenie art. 224 § 1 i § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

i art. 9 § 1 k.p.c., art. 379 pkt 5 k.p.c., art. 210 § 3 k.p.c., art. 225 k.p.c., art. 316 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 235 k.p.c. i art. 236 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c., art. 328 § 2 z w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 365 i 366 w zw. z art. 316 § 1

k.p.c.

Na tej podstawie skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku,

zniesienie postępowania apelacyjnego w zakresie dotkniętym nieważnością

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania;

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do zarzutów skargi powołanych w jej procesowej podstawie

stwierdzić należy, że Sąd dopuścił się uchybień związanych z przeprowadzeniem

poza rozprawą dowodu z wyroku Sądu I C …/14, jednakże nie są one na tyle

drastyczne, żeby powodowały nieważność postępowania apelacyjnego. Przede

wszystkim trzeba podkreślić, że postanowienie dowodowe Sądu podjęte na

rozprawie apelacyjnej z dnia 17 września 2014 r. dotyczyło dopuszczenia dowodu z

wyroku Sądu Okręgowego wydanego w dniu 4 września 2014 r. I C …/14, a nie z

akt tej sprawy, jak to utrzymuje skarżący. Wprawdzie Sąd Apelacyjny w jednym

miejscu uzasadnienia swojego wyroku mówi o dopuszczeniu dowodu z akt sprawy,

ale w świetle brzmienia samego postanowienia oraz pozostałej treści motywów, nie

ulega wątpliwości, że przedmiotem dowodu były wyrok z akt I C …/14, a nie całe

akta sprawy. W tym wymiarze przeprowadzenie dowodu z tego dokumentu poza

rozprawą było dopuszczalne i nie naruszało art. 224 § 2 k.p.c. Wyprowadzane

zaś przez skarżącego z tej czynności Sądu wnioski i zarzuty o naruszeniu art. 328

§ 2 i art. 391 § 1 k.p.c. przez niewskazanie jakie konkretne dokumenty z tamtej

8

sprawy stanowiły podstawę odmiennej od Sądu I – ej Instancji oceny prawnej

roszczenia przez Sąd Apelacyjny są oczywiście nieusprawiedliwione, gdyż Sąd

o żadnych innych dokumentach z tej sprawy nie wspomina. Natomiast trzeba

zgodzić się z zastrzeżeniami skarżącego dotyczącymi wykorzystania treści

tamtego wyroku. Przede wszystkim błędem było poczynienie na jego podstawie

ustalenia co do wysokości wierzytelności przysługującym małżonkom D., skoro

wyrok ten nie był prawomocny (naruszenie art. 365 w zw. z art. 316 § 1 k.p.c.).

Ustalenie to pozostaje zresztą w sprzeczności z oświadczeniem przedstawiciela

zbywcy A. K. złożonym w akcie notarialnym z dnia 24 stycznia 2012 r.,

zapewniającym, że wierzytelność małżonków D. zabezpieczona hipoteką kaucyjną

do kwoty 1.690.000 została uregulowana, które to oświadczenie w dodatku A. K. w

toku niniejszego procesu odwoływał. W tym kontekście doszło tym samym do

uchybienia wymaganiom stawianym uzasadnieniu wyroku sądowego (art. 328 § 2 w

zw. z art. 391 § 1 k.c.). Trzeba przy tym mieć na uwadze, że obowiązujący

wówczas art. 105 u.k.w.h. stanowił, że wierzyciel nie może powoływać się na wpis

hipoteki kaucyjnej w celu udowodnienia wierzytelności zabezpieczonej, zatem

wykazanie jej istnienia i wysokości podlega regule ciężaru dowodu z art. 6 k.c.

Z treści wyroku I C …/14 wynika, że pozwanymi w tamtej sprawie byli dwaj

dłużnicy małżonków D., stąd też nie można na tym etapie sprawy odeprzeć

argumentu skarżącego, że wierzyciele mogliby skierować przyszłą egzekucję z

tego wyroku przeciwko drugiemu dłużnikowi, rokującemu, zdaniem skarżącego, jej

skuteczność, a nie do zadłużonej spółki J. z oo. Brak rozważenia i wyjaśnienia tych

okoliczności sprawia, że trzeba uznać za przedwczesny wniosek Sądu, skutkujący

oddaleniem powództwa, iż powodowie nie mieli żadnych szans na zaspokojenie w

jakimkolwiek stopniu swoich wierzytelności z zakwestionowanych, jako fraudacyjne,

umów sprzedaży nieruchomości. W związku z tym nie można w sposób stanowczy

ustosunkować się do podstawowego zarzutu materialnoprawnego naruszenia art.

527 § 2 k.c. Uzasadnia to uchylenie skarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 w zw. z art. 108 § 2 k.p.c.).

kc

9