III CSK 82/15

Sygn. akt III CSK 82/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa J. P.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej […]

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 28 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 października 2014 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację strony

pozwanej;

2) zasądza od pozwanej na rzecz powoda kwotę 580 zł

(pięćset osiemdziesiąt złotych) tytułem kosztów postępowania.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 6 marca 2014 r. ustalił istnienie

członkostwa powoda w pozwanej Spółdzielni.

Orzeczenie to wynika z bezspornych faktów:

W dniu 17 października 1998 r. powód zawarł z pozwaną umowę

o sfinansowanie kosztów budowy mieszkania własnościowego w stanie surowym

z pionami instalacyjnymi, piwnicą i z przynależnościami. Umowa dotyczyła lokalu

mieszkalnego oraz strychu, położonego w rejonie ulic ulicy P. i K. Uchwałą zarządu

pozwanej z dnia 20 października 1998 r, powód został przyjęty w poczet członków

Spółdzielni. Z uwagi na brak pozwolenia budowlanego na realizację tej inwestycji, z

inicjatywy powoda doszło do zawarcia przez strony umowy z dnia 9 sierpnia 1999 r.

dotyczącej sfinansowania budowy mieszkania własnościowego o powierzchni 57,8

m2

, pomieszczenia pomocniczego o powierzchni 25,30 m2

oraz komórki w rejonie

ulic S. – Sk. Umową z dnia 11 grudnia 2001 r., zawartą w formie aktu notarialnego,

pozwana ustanowiła odrębną własność opisanego lokalu mieszkalnego nr 45 przy

ulicy H. […] oraz przynależności, z którą był związany udział w częściach

wspólnych budynku i w działce. Jednocześnie pozwana przeniosła własność

opisanego prawa oraz własność garażu na powoda i jego żonę.

Sąd ten dokonał następujących ustaleń faktycznych:

Pismem z dnia 13 grudnia 2001 r. zarząd pozwanej poinformował powoda,

że zgodnie z § 60 pkt 5 oraz § 65 statutu, nie jest członkiem Spółdzielni od dnia

przeniesienia na jego rzecz własności lokalu.

Zgodnie z treścią § 66 statutu pozwanej w wersji obowiązującej w chwili

przystąpienia powoda do niej, członkostwo ustawało na skutek wystąpienia

ze spółdzielni, wykluczenia, wykreślenia, śmierci członka lub utraty osobowości

prawnej przez członka będącego osobą prawną. Postanowienie § 69 tego statutu

przewidywało, że członek niewykonujący obowiązków statutowych z przyczyn przez

siebie niezawinionych mógł być wykreślony, w szczególności z następujących

przyczyn: niewpłacenia w terminie wymaganego wkładu budowlanego lub zaliczek

na wkład budowlany; niedochowania ustalonych terminów budowy domu na działce

3

oddanej w celu budowy domu jednorodzinnego. Wykluczenia lub wykreślenia

z rejestru członków dokonywała rada nadzorcza, po uprzednim wysłuchaniu

zainteresowanego członka, chyba że nie stawił się on na wezwanie ani też nie

złożył pisemnych wyjaśnień (§ 70 ust. 1). Wykluczenie lub wykreślenie było

skuteczne z chwilą doręczenia członkowi zawiadomienia o wykluczeniu lub

wykreśleniu wraz z uzasadnieniem i pouczeniem o trybie i terminie wniesienia

odwołania. Zawiadomienie było dokonywane na piśmie w terminie 14 dni

od podjęcia decyzji, które doręczano osobiście za pokwitowaniem lub przez

pocztę listem poleconym (ust. 2). Wykluczonemu lub wykreślonemu członkowi

przysługiwało odwołanie do walnego zgromadzenia terminie 30 dni od otrzymania

zawiadomienia. Przysługiwało mu prawo uczestniczenia w obradach walnego

zgromadzenia; istniał obowiązek powiadomienia go terminie tego posiedzenia

(ust. 3).

Zgodnie z § 60 statutu w wersji obowiązującej w grudniu 2001 r.,

członkostwo ustawało na skutek wystąpienia, wykluczenia, wykreślenia, śmierci lub

utraty osobowości prawnej, przeniesienia własności lokalu lub domu

jednorodzinnego na rzecz członka. Niewykonywanie obowiązków statutowych

przez członka z przyczyn od niego niezawinionych mogło prowadzić do wykreślenia

członka z rejestru (§ 63). Tryb wykluczenia lub wykreślenia członka nie uległ

zmianie (§ 64). Stosownie do § 65, członka, na rzecz którego następuje

przeniesienie własności lokalu lub domu jednorodzinnego wykreślało się z rejestru

członków ze skutkiem od dnia, w którym podpisano notarialną umowę przeniesienia

własności lokalu lub domu jednorodzinnego, z wyjątkiem członka, który finansował

kolejną inwestycję.

Aktualnie obowiązujący statut w § 15 stanowi, że członek niewykonujący

obowiązków statutowych z przyczyn od siebie niezawinionych może być

pozbawiony członkostwa przez wykreślenie z rejestru w szczególności gdy:

nie wpłaci w terminie wpisowego, udziału lub wkładu, przebywa na stałe

w zakładzie zamkniętym, o ile uniemożliwia mu to regularne wnoszenie opłat

eksploatacyjnych lub wypełnianie innych obowiązków, utracił spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu w wyniku podziału majątku, na mocy którego prawo

to przypadło byłemu małżonkowi członka Spółdzielni, zbył spółdzielcze

4

własnościowe prawo do lokalu, jeśli było to jedyne prawo do lokalu w spółdzielni

i nie złożył rezygnacji z członkostwa. W § 16 uregulowany został tryb wykluczenia

lub wykreślenia członka, zapewniający mu prawo do bycia wysłuchanym

i pouczenia o możliwości brania udziału w obradach walnego zgromadzenia.

Pismem z dnia 5 stycznia 2012 r. powód zwrócił się do pozwanej,

z powołaniem na art. 81

u.s.m. o niezwłoczne przekazanie mu odpisu statutu, kopii

dokumentów z nadzwyczajnego walnego zgromadzenia członków, które odbyło się

w dniu 6 grudnia 2011 r., w tym protokołu z obrad oraz uchwał z załącznikami.

Pozwana nie wyraziła na to zgody, podając że powód nie jest członkiem Spółdzielni.

Sąd Okręgowy uznał, że nie doszło do ustania członkostwa powoda

w pozwanej Spółdzielni. Postanowienie statutu wskazujące, że uzyskanie własności

lokalu stanowiło przyczynę ustania członkostwa było sprzeczne z treścią art. 24 § 2

ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz.210

ze zm., dalej: „pr. spółdz.”), a ponadto nie było poprzedzone przeprowadzeniem

wymaganej procedury. Przepis art. 24 pr. spółdz. pozostawiał spółdzielniom

możliwość uregulowania w statucie określonych kwestii (właściwego organu oraz

sprecyzowanie przyczyn wykreślenia), ale nie uprawniał do wprowadzenia odrębnej

przesłanki i trybu ustania członkostwa, w sposób uregulowany przez pozwaną.

Granicę swobody umów określa art. 3531

k.c. Zwrócił uwagę na to, że zarówno

w wersji pierwotnej, jak i obecnej statut takiej podstawy ustania członkostwa nie

przewidywał. Pozwana nie wykazała innych zdarzeń prawnych, które mogłyby być

uznane za skutkujące ustaniem członkostwa. Powód posiada interes prawny

w żądaniu ustalenia.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji pozwanej,

zaskarżonym wyrokiem, zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił

powództwo.

Wskazał, że postanowienie § 71 ust. 3 statutu pozwanej obowiązującego

w dacie przystąpienia powoda do spółdzielni stanowiło, iż członka, który nabył

własność domu jednorodzinnego lub lokalu w innym domu wybudowanym w celu

przeniesienia własności znajdujących się w nim lokali, skreśla się z rejestru

członków ze skutkiem od dnia, w którym nastąpiło przeniesienie własności domu

5

lub lokalu. Przyjęcie zatem przez Sąd Okręgowy, że ten statut nie przewidywał

skreślenia członka z rejestru członków było nieprawidłowe, ale nie miało znaczenia

dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd ten uznał, że powód nie posiada interesu prawnego w wytoczeniu

powództwa o ustalenie, w oparciu o art. 189 k.p.c. Z przeprowadzonego

w postepowaniu apelacyjnym przesłuchania powoda wynikało, iż jedynie część

czasu spędza on w mieszkaniu, nie zwracał uwagi na pismo pozwanej z dnia

13 grudnia 2001 r., zapomniał o nim, nie upominał się o swoje prawa członkowskie

do czasu powstania w grudniu 2011 r. wspólnoty mieszkaniowej. Wówczas okazało

się, że teren przed blokiem, na którym został urządzony parking należy

do pozwanej i wspólnota, której jest członkiem zarządu, obawia się o możliwość

dalszego korzystania z niego. Pozwana nie udostępniła wspólnocie dokumentów

dotyczących odbioru budynku. W tej sytuacji powód chce być członkiem Spółdzielni,

żeby mieć wpływ na to, co będzie się działo z terenem przed blokiem oraz dostęp

do dokumentacji pozwanej. Zarząd pozwanej uchwałą nr 2/2012 z dnia 14 marca

2012 r. odmówił przyjęcia powoda w poczet członków, ponieważ nie sprecyzował

on o jaki lokal mieszkalny lub użytkowy się ubiega, nie wniósł zaliczki na wkład

budowlany, nie zawarł umowy o realizację inwestycji. Powód nie odwołał się od tej

uchwały.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że z chwilą powstania wspólnoty mieszkaniowej

ma zastosowanie art. 26 ust. 1 u.s.m.,dający także powodowi uzyskanie możliwości

współkorzystania z nieruchomości stanowiących mienie Spółdzielni i jednocześnie

partycypowania w wydatkach związanych z ich utrzymaniem oraz kontrolowania

prawidłowości naliczania opłat (art. 4 ust. 64

u.s.m.). Ponadto żądanie powoda

uznał Sąd za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i celami jakim służy

art. 189 k.p.c. Uznał, że powód nie wykazał interesu, którym jest obiektywna, czyli

rzeczywiście istniejąca, a nie tylko hipotetyczna potrzeba prawna uzyskania wyroku

odpowiedniej treści, występująca wówczas, gdy powstała sytuacja rzeczywistego

naruszenia albo zagrożenia naruszenia określonej sfery prawnej. Skutek jaki

wywoła prawomocny wyrok ustalający, powinien zapewnić ochronę jego interesów,

czyli zakończyć definitywnie spór lub prewencyjnie zapobiegać powstaniu takiego

sporu w przyszłości, gdy jednocześnie interes ten nie podlega ochronie w drodze

6

innego środka. Powód nie podał faktów uzasadniających występowanie interesu

prawnego, skoro przez okres 10 lat nie zareagował na pismo pozwanej i od tego

czasu nie jest członkiem Spółdzielni, jak też nigdy nie ubiegał się o przysługujące

mu prawa członkowskie. Zamiar realizowania praw członka Spółdzielni po

powstaniu wspólnoty mieszkaniowej, dotyczy praw, które nie są związane

z prawami właścicieli lokali. Aktualna sytuacja powoda i nieruchomości

zabudowanej budynkiem mieszkalnym, a obejmującym także jego lokal, została

ukształtowana przepisem art. 26 ust. 1 u.s.m. Od tego też czasu każdy członek

wspólnoty ma obowiązek partycypowania w kosztach związanych z eksploatacją i

utrzymaniem minia spółdzielni: dróg osiedlowych, budowli energetycznych, gruntu

przez który przechodzą sieci uzbrojenia, wspólnych śmietników. Osoby, które

obciążać będą opłaty, mogą kwestionować prawidłowość ich ustalenia, zgodnie z

art. 4 ust. 8 u.s.m. Żądanie powoda Sąd Apelacyjny w takim ujęciu uznał za

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Powód w skardze kasacyjnej powołał podstawę przewidzianą w art. 3983

§ 1

pkt 1 k.p.c. Podniósł zarzut niewłaściwego zastosowania art. 189 k.p.c. oraz

art. 189 k.p.c. w związku z art. 5 k.c. przez przyjęcie, że nie ma interesu prawnego

w wytoczeniu powództwa, chociaż nie posiada innej drogi prawnej dla ustalenia

członkostwa, którego został bezprawnie pozbawiony. Bezpodstawne było przyjęcie,

że jego żądanie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego oraz celem

jakiemu ma służyć art. 189 k.p.c. Domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Pozwana wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 189 k.p.c., powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub

nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

Uregulowanie to zawiera dwie przesłanki, które powinien wykazać powód: interes

prawny w uzyskaniu wyroku ustalającego oraz istnienie stosunku prawnego lub

prawa, a nie okoliczności faktycznej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

21 lutego 1997 r., II CKU 7/97, niepubl.). Rozważania dotyczące istnienia interesu

prawnego powoda w dochodzeniu ustalenia muszą być poprzedzone

7

stwierdzeniem, że wskazany przez niego stosunek prawny lub prawo rzeczywiście

istnieje. Oznacza to, że powód powinien wykazać swoje prawo lub stosunek

prawny i skierować je w stosunku do pozwanego, który kontestuje ich istnienie albo

zgłasza pretensje do nich (por. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 25 stycznia

1995 r., III CZP 179/94, OSNC 1995, nr 5, poz. 76; z dnia 25 stycznia 1995 r.,

III CZP 176/94, OSNC 1995, nr 5, poz. 74). Przyjęte zostało w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, że interes prawny występuje wtedy, gdy istnieje niepewność stanu

prawnego lub prawa, gdy określona sytuacja zagraża naruszeniem uprawnień

powoda, bądź też stwarza wątpliwość co do ich istnienia, czy realnej możliwości

realizacji. O prawnym charakterze interesu, czyli o potrzebie wszczęcia

postępowania sądowego i uzyskania orzeczenia oznaczonej treści, decyduje

potrzeba ochrony sfery prawnej powoda. Wynik tego postępowania powinien

doprowadzić do usunięcia wątpliwości i zapewnienia powodowi ochrony albo

definitywnego zakończenia istniejącego sporu, ewentualnie zapobiegnięcia

niebezpieczeństwu zaistnienia takiego sporu w przyszłości (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 14 lipca 1972 r., III CRN 607/71, OSNC 1973, nr 4, poz. 64;

z dnia 15 października 2002 r., II CKN 833/00; z dnia 2 lutego 2006 r., II CK 395/05;

z dnia 29 marca 2012 r., I CSK 325/11, niepublikowane). Potrzebę ochrony prawnej

determinuje niekiedy również określona sytuacja prawna, w jakiej znajduje się

powód, zmierzający do jej prawnego wyjaśnienia. Jeżeli powództwo o ustalenie

istnienia prawa lub stosunku prawnego jest jedynym możliwym środkiem jego

ochrony, powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz. 101).

Pogląd ten podziela Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie.

Sąd Apelacyjny nie zakwestionował stanowiska Sądu Okręgowego

w odniesieniu do przyjęcia, że nie doszło do ustania członkostwa powoda, z uwagi

na to, że postanowienie statutu wskazujące na przyczynę objętą § 60 pkt 5

i nieprzeprowadzenie wymaganej procedury było sprzeczne z art. 24 pr. spółdz.

Natomiast wprowadzenie do statutu obowiązującego w dacie wykreślenia powoda

z rejestru członków postanowień § 60 pkt 4 i § 65 przekraczało granice swobody

kształtowania stosunku umownego, przewidzianej w art. 3531

k.c.

8

Roztrząsanie kwestii istnienia interesu prawnego powoda w żądaniu ustalenia

istnienia stosunku członkostwa ześrodkowane zostało na ocenie, czy rzeczywiście

doszło do naruszenia lub zagrożenia jego sfery prawnej w odniesieniu do kwestii,

które zamierza on obecnie realizować jako członek Spółdzielni. Stwierdził, że do

wykazania interesu tak rozumianego nie doszło, ponieważ powód swoje

uprawnienia związane z własnością lokalu może realizować bez potrzeby bycia

członkiem. Wskazuje na to zarówno treść art. 26 ust. 1 u.s.m. przewidująca, że do

powstania wspólnoty mieszkaniowej dochodzi po wyodrębnieniu własności

wszystkich lokali, niezależnie od pozostawania przez właścicieli członkami

spółdzielni, jak też możliwość kontrolowania prawidłowości naliczania przez

spółdzielnię opłat, stosownie do art. 4 ust. 8 u.s.m. Sąd Najwyższy uznał

stanowisko Sądu Apelacyjnego za nietrafne. Przyjęcie braku interesu powoda,

wobec możliwości zaspokojenia go w innym postępowaniu dotyczy powództw

o świadczenie albo ukształtowanie stosunku prawnego, a zatem zmierzających do

uzyskania orzeczenia sądu rozstrzygającego spór, nie zaś innego rodzaju działań

prawnych. Podkreślenia wymaga, że ze stosunkiem członkostwa w spółdzielni

mieszkaniowej łączy się szereg innych uprawnień, wynikających z korporacyjnego

charakteru spółdzielni mieszkaniowej (por, wyrok Sądu Najwyższego z dnia

26 czerwca 2013 r., II CSK 658/12, niepubl.). Niewłaściwie zinterpretował Sąd

art. 26 ust. 1 u.s.m., którego wymowa prowadzi do wniosku, że stanowi

potwierdzenie tego, iż stosunek członkostwa w spółdzielni mieszkaniowej może

istnieć niezależnie od przysługiwania członkowi majątkowych praw do lokalu

znajdującego się w zasobach spółdzielni mieszkaniowe (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 31 stycznia 2013 r., II CSK 283/12, niepubl.).

Zasadnicze jednak znaczenie dla oceny stanowiska Sądu Apelacyjnego ma

nieuwzględnienie przyczyn, które były podstawą żądania, wskazujących

na nieważność czynności wykreślenia powoda z rejestru członków i brak

możliwości uzyskania przez niego potwierdzenia istnienia członkostwa w inny

sposób, bo czynność sprzeczna z prawem nie mogła wywołać skutków prawnych,

a pozwana kwestionuje jego uprawnienia członkowskie. Przedstawione przez Sąd

Apelacyjny sposoby realizowania uprawnień związanych z członkostwem we

wspólnocie mieszkaniowej nie dotyczą istoty tego interesu prawnego, którego

9

ochrony powód się domaga. Odwołanie się do 10 letniego terminu trwania tej

sytuacji, nie dość, że pomija bezterminowość tego żądania w odniesieniu do prawa

niemajątkowego, to nie bierze pod uwagę, iż przez ten czas pozwana zarządzała

nieruchomością i lokalami, co mogło wpłynąć na inną ocenę przez powoda jego

sytuacji, w odniesieniu do relacji z pozwaną. Z tych przyczyn

zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem art. 189 k.p.c. należało uznać za

uzasadniony.

Podniesiona sprzeczność żądania powoda z zasadami współżycia społecznego

i celem jakiemu służy art. 189 k.p.c., przenosi tę kwestię na grunt przewidzianego

w art. 5 k.c. nadużycia prawa podmiotowego. Przyjęte zostało w literaturze

i orzecznictwie Sądu Najwyższego, że w sytuacji, gdy podstawą żądania powoda

jest nieważność czynności prawnej, to nie jest dopuszczalna obrona pozwanej

z punktu widzenia art. 5 k.c., ponieważ czynność nie wywarła żadnych skutków

prawnych, chociaż pozbawiła powoda należnego mu uprawnienia (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 6 stycznia 2000 r., I CKN 1361/98; z dnia 10 października

2002 r., V CK 370/02, OSNC 2004 nr 2, poz. 21). Niezależnie od braku motywów

tego stanowiska Sądu Apelacyjnego i bliższego przeciwstawienia żądaniu zasad

współżycia społecznego, do naruszenia których miałoby dojść, to nie może

korzystać z ochrony podmiot, który bezprawnie pozbawił powoda członkostwa

w spółdzielni.

Podejmowanie przez powoda w przyszłości czynności mających na celu

zaskarżanie wcześniej podjętych uchwał może być przedmiotem rozważań, co do

oceny każdej z nich, w kontekście przesłanek przewidzianych w art. 5 k.c.

Nie można zatem także odmówić słuszności zarzutowi powoda naruszenia art. 189

k.p.c. w połączeniu z art. 5 k.c.

Na podstawie art. 39816

k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i oddalił

apelację. Orzeczenie o kosztach postępowania wynika z zasady przewidzianej

w art. 98 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

kc

10