II CSK 149/15

Sygn. akt II CSK 149/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Agnieszka Łuniewska

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Dyrektora Izby Celnej w S.

przeciwko M. C.

o uznanie czynności prawnych za bezskuteczne,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 27 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej M. C.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 1 sierpnia 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa -

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 5.400,- (pięć

tysięcy czterysta) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego,

3. przyznaje adwokatowi G. M., prowadzącemu Kancelarię

Adwokacką od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego kwotę

5.400,- (pięć tysięcy czterysta) zł, powiększoną o należną stawkę

podatku od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za

2

nieopłaconą pomoc prawną świadczoną pozwanej M. C. z urzędu

w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

3

Skarb Państwa - Dyrektor Izby Celnej pozwem z dnia 12 marca 2010 r.

przeciwko M. C. wniósł o uznanie umowy o częściowym podziale majątku

wspólnego, zawartej w dniu 22 lutego 2006 r. pomiędzy pozwaną a Z. C., za

bezskuteczną w stosunku do powoda w zakresie wierzytelności z tytułu zaległego

zobowiązania podatkowego Z. C. w podatku akcyzowym w łącznej kwocie

7.833.102 zł z odsetkami za zwłokę liczonymi jak od zaległości podatkowych, które

określono w indywidualnie wskazanych decyzjach Naczelnika Urzędu Celnego w S.

Ponadto Skarb Państwa - Naczelnik Izby Celnej w S. wniósł w dniu 30 kwietnia

2012 r. pozew przeciwko „D.” sp. z o.o. o uznanie za bezskuteczną umowy z dnia 4

lipca 2007 r. o przeniesieniu tytułem aportu na jej rzecz przez M. C. prawa

użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności budynków dotyczących trzech

oznaczonych nieruchomości, a przez Z. C. prawa użytkowania wieczystego gruntu

i prawa własności budynków dotyczących jednej oznaczonej nieruchomości - w

zakresie wierzytelności z tytułu zaległego zobowiązania podatkowego Z. C.

w podatku akcyzowym w łącznej kwocie 7.833.102 zł, określonego w indywidualnie

wskazanych decyzjach Naczelnika Urzędu Celnego. Sprawy powyższe zostały

połączone do wspólnego rozpoznania.

Wyrokiem z dnia 13 września 2013 r. Sąd Okręgowy w S.:

- w zakresie pierwszego ze wskazanych powództw uznał za bezskuteczną

umowę z dnia 22 lutego 2006r. o częściowym podziale majątku wspólnego, zawartą

przez M. C. i Z. C., na podstawie której pozwana M. C. nabyła (1) prawo

użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej stanowiącej działkę numer 98,

położoną w S. przy ulicy Ż. […] wraz z własnością usytuowanego na tym gruncie

budynku mieszkalnego, dla których prowadzona jest księga wieczysta numer […],

(2) prawo użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej stanowiącej działkę

numer 8/4, położoną w S. przy ulicy N.. wraz z własnością usytuowanych na tym

gruncie budynków, dla których prowadzona jest księga wieczysta numer […], (3)

prawo użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej stanowiącej działkę

numer 8/11, położoną w S. przy ulicy N. […] wraz z własnością usytuowanych na

tym gruncie budynków, dla których prowadzona jest księga wieczysta numer […], (4)

4

prawo własności samochodu osobowego marki […], (5) prawo własności

samochodu osobowego marki […], (6) prawo własności samochodu osobowego

marki […], (7) wyposażenie budynku mieszkalnego położonego w S. przy ulicy Ż.

[…] – wobec powoda w zakresie wierzytelności z tytułu zaległego zobowiązania

podatkowego w podatku akcyzowym w łącznej kwocie 6.890.077 zł z odsetkami za

zwłokę liczonymi jak od zaległości podatkowych, określonego w oznaczonych

decyzjach Naczelnika Urzędu Celnego dotyczących dłużnika Z. C., ponadto oddalił

powództwo w pozostałej części;

- w zakresie drugiego ze wskazanych powództw uznał za bezskuteczną

umowę z dnia 4 lipca 2007 r. na podstawie której pozwana „D. PHU” sp. z o.o.

nabyła (1) od M. C. prawo użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej

stanowiącej działkę numer 98, położoną w S. przy ulicy Ż. […] wraz z własnością

usytuowanego na tym gruncie budynku mieszkalnego, dla których prowadzona jest

księga wieczysta numer […], (2) od M. C. prawo użytkowania wieczystego

nieruchomości gruntowej stanowiącej działkę numer 8/4, położoną w S. przy ulicy N.

wraz z własnością usytuowanych na tym gruncie budynków, dla których

prowadzona jest księga wieczysta numer […], (3) od M. C. prawo użytkowania

wieczystego nieruchomości gruntowej stanowiącej działkę numer 8/11, położoną w

S. przy ulicy N. wraz z własnością usytuowanych na tym gruncie budynków, dla

których prowadzona jest księga wieczysta numer […], (4) od Z. C. prawo

użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej stanowiącej działkę numer 8/5,

położoną w S. przy ulicy N. wraz z własnością usytuowanych na tym gruncie

budynków, dla których prowadzona jest księga wieczysta numer […] – wobec

powoda co do zaległego zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym

w łącznej kwocie 6.890.077 zł, określonego w oznaczonych decyzjach Naczelnika

Urzędu Celnego w S. dotyczących dłużnika Z. C., ponadto oddalił powództwo w

pozostałej części.

Wyrokiem z dnia 1 sierpnia 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelacje

pozwanych. Sąd drugiej instancji podzielił podstawę faktyczną i prawną

zaskarżonego rozstrzygnięcia. Ustalił, że związek małżeński M. i Z. C., zawarty

dnia 13 czerwca 1981 r. został rozwiązany przez rozwód na podstawie wyroku z

dnia 2 września 2009 r. Dłużnik Z. C. prowadzący działalność gospodarczą pod

5

firmą PHU D. Z. C. w okresie od marca 2005 r. do sierpnia 2006 r. zawarł z

przedsiębiorstwem S. w Słowacji umowy nabycia wewnątrzwspólnotowych

wyrobów akcyzowych zharmonizowanych, które następnie przemieszczano na

terytorium Polski, i nie uiścił należnego z tego tytułu podatku akcyzowego. W 2005 r.

wszczęto wobec Z. C. kontrolę podatkową, a od 2006 r. prowadzono postępowania

podatkowe, nadal toczy się postępowanie karno-skarbowe, w którym postawiono

zarzut uchylania się od opodatkowania, przez to narażenia na uszczuplenie

należności podatkowej. Naczelnik Urzędu Celnego w S. w okresie od dnia 5

sierpnia 2008 r. do dnia 28 października 2010 r. wydał ok. 150 decyzji podatkowych

określających zobowiązania Z. C. w podatku akcyzowym z tytułu nabycia

wewnątrzwspólnotowego nafty, nafty technicznej, benzyny lakierniczej i benzyny

specjalnej. Dwie z tych decyzji zostały uchylone, w odniesieniu do jednej trwa

postępowanie odwoławcze, pozostałe są ostateczne. Dłużnik złożył wnioski o

stwierdzenie nieważności części decyzji, postępowania co nich pozostają w toku.

Według ustaleń Sądu ustalone ostatecznymi decyzjami zobowiązania podatnika

wynosi w zakresie należności głównych łącznie 7.833.102 zł, ale wobec związania

żądaniem pozwu można powodowi udzielić ochrony co do kwoty 6. 890.077 zł. W

toku postępowania egzekucyjnego z rachunków bankowych podatnika uzyskano

kwotę 44.392,62 zł, zaliczoną na poczet kosztów egzekucyjnych, oraz zajęto jego

udziały w T. spółce z o.o. nie uzyskując z tego tytułu żadnej kwoty.

W dniu 22 lutego 2006 r. małżonkowie C. zawarli umowę o ustanowieniu

rozdzielności majątkowej i częściowym podziale majątku wspólnego, na podstawie

której pozwana nabyła prawo użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowych i

prawo własności posadowionych na nich budynków, dla których prowadzone są

księgi wieczyste […]; prawo własności samochodów osobowych […]; wyposażenie

budynku mieszkalnego położonego w S. przy ulicy Ż. bez spłat na rzecz Z. C.

Prawo własności części nieruchomości było obciążone hipotekami. Strony

zadeklarowały, że wartość przedmiotu umowy wynosi łącznie 2.029.000 zł.

W dniu 3 lipca 2007 r. zawarto umowę spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością działającej pod firmą D. PHU sp. z o.o., której udziały objęli: S.

C. (200 udziałów łącznej wartości 20.000 zł), M. C. (400 udziałów łącznej wartości

40.000 zł) oraz J. S. (50 udziałów łącznej wartości 5.000 zł). Prezesem zarządu

6

został Mi. C. - syn pozwanej M. C. i Z. C. Z. C. udzielono samoistnej prokury do

reprezentowania spółki. Umową z dnia 4 lipca 2007 r. z tytułu pokrycia udziałów

wkładem niepieniężnym (aport) M. C. przeniosła na rzecz tej spółki prawo

użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowych i prawo własności

posadowionych na nich budynków, dla których prowadzone są księgi wieczyste […],

a Z. C. przeniósł prawo użytkowania wieczystego gruntu położonego w S. przy ul. N.

wraz z własnością usytuowanych na tym gruncie budynków, dla których

prowadzona jest księga wieczysta Kw nr […].

Sąd uznał zaskarżone czynności prawne za spełniające przesłanki z art. 527

§ 1, 530 i 531 § 1 k.c. podkreślając, że wprawdzie podział majątku został dokonany

przed datą wydania decyzji określających należności podatkowe Z. C., jednak na

mocy art. 21 § 1 pkt 1 ordynacji podatkowej zobowiązania podatkowe powstają z

dniem zaistnienia zdarzenia, z którego wynikają. Odpowiedzialność z art. 530 k.c.

zachodzi również wtedy, gdy dłużnik działa z zamiarem pokrzywdzenia przyszłych

wierzycieli. Sąd zakwalifikował umowę o podział majątku wspólnego małżonków C.

jako darowiznę oceniając, że wyzbycie się wszystkich składników majątku

wspólnego przez Z. C. miało na celu zabezpieczenie finansowe rodziny i dowodzi

działania ze świadomością, że zaskarżona czynność może doprowadzić do

pokrzywdzenia wierzycieli. W odniesieniu do domniemania przesłanki

niewypłacalności wskutek dokonania darowizny (art. 529 k.c.) uznał, że

zobowiązanie do spłaty obciążeń hipotecznych nieruchomości nie uzasadnia

przyjęcia, że dokonany podział majątku wspólnego nie odbył się pod tytułem

darmym. Wobec zakwalifikowania umowy o podział majątku wspólnego jako

darowizny nie było konieczne wykazywanie, że pozwana M. C. wiedziała o

działaniu dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela, jednak podzielił stanowisko Sądu

pierwszej instancji, że przesłanka ta została spełniona. M. C. była osobą bliską dla

dłużnika, a po ustaniu małżeństwa prowadziła z nim współpracę biznesową w

formie D. PHU sp. z o.o. Sąd podkreślił, że dla oceny przesłanki pokrzywdzenia

wierzyciela nie ma znaczenia obciążenie nieruchomości hipotekami, gdyż

obciążenia są niższe od ich wartości.

W odniesieniu do powództwa skierowanego przeciwko D. PHU sp. z o.o.

Sąd Apelacyjny uznał, że zostały spełnione przesłanki roszczenia opartego na art.

7

530 k.c. Ocenił, że także w wyniku umowy przeniesienia prawa użytkowania

wieczystego gruntu stanowiącego działkę nr 8/5, położonego w S. przy ul. N.

dłużnik Z. C. stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż miało to miejsce przed

dokonaniem tej czynności.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w części oddalającej apelację i orzekającej

o kosztach skierowanego przeciwko niej powództwa wniosła skargę kasacyjną

pozwana M. C. Skarga, oparta na obu podstawach kasacyjnych, w ramach

naruszenia prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) zarzuca uchybienie

przepisom:

- art. 527 w zw. z art. 1 k.c. i art. 2 k.p.c. oraz art. 29 § 1 i 2 ordynacji

podatkowej poprzez przyjęcie, że w sprawie z powództwa wierzyciela

publicznoprawnego możliwe jest uwzględnienie cywilistycznej konstrukcji skargi

pauliańskiej;

- art. 6 w zw. z art. 527 § 1 i 2 k.c. oraz art. 29 § 1 i 2 ordynacji podatkowej

oraz w zw. z art. 27c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez

niewłaściwe zastosowanie i zwolnienie powoda z obowiązku wykazania

niewypłacalności dłużnika oraz wadliwe przyjęcie istnienia związku przyczynowego

pomiędzy dokonaniem częściowego podziału majątku wspólnego a niemożnością

zaspokojenia wierzyciela publicznoprawnego wobec niepodjęcia przez powoda

czynności egzekucyjnych wobec pozwanej, mimo podstaw prawnych do

dochodzenia przymusowej zapłaty długu także od małżonki dłużnika;

- art. 29 § 1 i 2 pkt 1 ordynacji podatkowej w zw. z art. 527 § 1 i 2 k.c.

poprzez błędną wykładnię prowadzącą do nie rozważenia istoty odpowiedzialności

podatkowej małżonków za zobowiązania podatkowe i wpływu przepisów prawa

podatkowego na ocenę ewentualnej niewypłacalności dłużnika oraz okoliczności

pokrzywdzenia wierzyciela.

W ramach podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzucono naruszenie art.

177 pkt 3 w zw. z art. 1 i 2 oraz 391 § 1 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku

o zawieszenie postępowania, ze względu na występowanie w sprawie zagadnienia

8

wstępnego, którego rozstrzygnięcie leżało w wyłącznej kompetencji organów

administracyjnych.

Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku w tej części i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Powód wniósł o odrzucenie skargi , ewentualnie o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył:

W pierwszym rzędzie należy odnieść się do podniesionego przez powoda

zarzutu niedopuszczalności skargi kasacyjnej, opartego na twierdzeniu,

że wskazana w apelacji pozwanej wartość przedmiotu zaskarżenia wynosiła 49.000

zł i wyznaczała wartość przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną, stąd powołanie

w niej kwoty 6.890.077 zł nie mogło się okazać skuteczne. Jak zgodnie przyjmuje

judykatura o dopuszczalności skargi kasacyjnej ze względu na wartość przedmiotu

zaskarżenia decyduje zakres zaskarżenia apelacją, odpowiadająca mu wartość

przedmiotu zaskarżenia i zakres rozpoznania oraz treść rozstrzygnięcia sądu

drugiej instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2006 r.,

II CZ 35/06, nie publ., z dnia 26 marca 2009 r., I CZ 12/09, nie publ.). W sprawie

z powództwa wierzyciela o uznanie za bezskuteczną względem niego czynności

prawnej przedmiotem ochrony jest określona kwotowo jego wierzytelność, która nie

została zaspokojona i ona wyznacza wartość przedmiotu zaskarżenia

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2007 r., IV CZ 105/06,

nie publ.). Oznaczona w skardze kasacyjnej wartość przedmiotu zaskarżenia

polega sprawdzeniu zarówno pod kątem zawyżenia jak i zaniżenia w aspekcie

dopuszczalności złożenia tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia.

W przedmiotowej sprawie została ona wskazana prawidłowo, a odwoływanie się do

błędu popełnionego na etapie postępowania odwoławczego nie znajduje

uzasadnienia.

Z urzędu rozważyć ponadto należy, czy nie doszło do nieważności

postępowania przed sądem drugiej instancji. Wprawdzie skarga nie powołuje jej

w podstawach kasacyjnych wprost, niemniej w ramach przyczyn kasacyjnych

9

mających uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania podnosi

twierdzenie o niedopuszczalności drogi sądowej (art. 379 pkt 1 w zw. z art. 199 § 1

pkt 1 k.p.c.), motywując ją treścią art. 29 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2015, poz. 613 ze zm., który

w relewantnym zakresie nie uległ zmianie) – dalej jako: o.p. Zgodnie z tym

przepisem w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim

odpowiedzialność, o której mowa w art. 26 o.p. (tj. odpowiedzialność podatnika

całym majątkiem za podatki wynikające ze zobowiązań podatkowych), obejmuje

majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka,

a skutki prawne ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności

majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem

zawarcia umowy o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej.

Zdaniem skarżącego samodzielnie reguluje on ochronę Skarbu Państwa jako

wierzyciela publicznoprawnego, gdyż czyni w stosunku do niego bezskutecznymi

z mocy ustawy czynności prawne znoszące, wyłączające lub ograniczające

wspólność majątkową małżeńską, co daje mu prawo zaspokojenia należności

powstałych w okresie trwania wspólności majątkowej z tych składników, które

uprzednio należały do majątku wspólnego małżonków. Konsekwentnie

niedopuszczalne ma być poszukiwanie jej w drodze powództwa opartego na art.

527 i nast. k.c. Taka kwalifikacja jest chybiona, gdyż brak podstaw do przyjęcia,

że w sprawie wystąpiła bezwzględna negatywna przesłanka procesowa skutkująca

nieważnością postępowania. Przypomnieć należy, że pomiędzy bezwzględnymi

przesłankami procesowymi a przesłankami jurysdykcyjnymi o charakterze

materialno-prawnym zachodzą zasadnicze różnice. Pierwsze warunkują

prowadzenie, a drugie determinują wynik procesu. Stwierdzenie dopuszczalności

drogi sądowej z oczywistych względów nie przesądza o skuteczności

dochodzonego roszczenia, zatem o uzyskaniu w wyniku przeprowadzenia

postępowania sądowego ochrony prawnej. Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że art.

1 k.p.c. rozumiany w ten sposób, iż w zakresie pojęcia "sprawa cywilna" nie

mogą mieścić się roszczenia dotyczące zobowiązań pieniężnych, których źródło

stanowi decyzja administracyjna, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31

ust. 3 Konstytucji, a sądy powszechne w oparciu o art. 177 Konstytucji sprawują

10

wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach z wyjątkiem tych, które zostały

zastrzeżone w ustawach do właściwości innych sądów (por. wyrok z dnia 10 lipca

2000 r., Sk 12/99, OTK 2000, nr 5, poz. 143). Z tych względów w judykaturze

i piśmiennictwie wskazano, że publicznoprawny charakter wierzytelności, której

źródłem jest decyzja administracyjna, nie stanowi przeszkody dla uznania

dopuszczalności drogi sądowej w wypadku, gdy wierzyciel dochodzi od swego

dłużnika roszczenia, którego źródłem jest decyzja administracyjna, bądź gdy

roszczenie oparte jest na zdarzeniach prawnych wywołujących konsekwencje

cywilnoprawne (por. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 12 marca 2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003, nr 10, poz. 129,

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97,

OSNC 1999, nr 1, poz. 6 oraz z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999,

nr 9, poz. 161). Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

5 marca 2015 r., V CSK 390/14 (nie publ.). Rozważając problem zaspokojenia

wierzytelności hipotecznej z nieruchomości wskazał, że ustawowe ograniczenie

skuteczności czynności małżonków polegających na wyłączeniu lub ograniczeniu

wspólności majątkowej w odniesieniu do organu podatkowego powoduje również

bezskuteczność umowy o podziale majątku wspólnego, co oznacza że

zaspokojenie wierzytelności hipotecznej z nieruchomości stanowiącej uprzednio

majątek wspólny następuje w trybie postępowania prowadzonego przez

administracyjny organ egzekucyjny na podstawie administracyjnego tytułu

egzekucyjnego i występowanie ze skargą pauliańską na podstawie art. 527 i nast.

jest niedopuszczalne. W orzeczeniu tym zakwalifikowano odpowiedzialność

małżonka dłużnika jako odpowiedzialność rzeczową za cudzy dług

publicznoprawny, ograniczoną do majątku wspólnego. Z przyczyn wskazanych

niżej nie podziela go Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedstawioną

skargę kasacyjną.

Nieuzasadniona jest podstawa naruszenia prawa procesowego tj. art. 177

§ 1 pkt 3 w zw. z art. 1 i 2 oraz art. 391 § 1 k.p.c., mającego polegać na

bezpodstawnym oddaleniu wniosku o zawieszenie postępowania, ze względu na

konieczność oczekiwania na zakończenie postępowań nadzorczych wszczętych na

wniosek podatnika i rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego, leżącego w wyłącznej

11

kompetencji organów administracyjnych. Zagadnienie powyższe pośrednio dotyczy

związania sądu ostateczną decyzją administracyjną, rozumianego jako obowiązek

uwzględnienia stanu prawnego wynikającego z decyzji i odnoszącego się do sfery

tych stosunków, które ustawowo zostały poddane uregulowaniu na drodze

postępowania administracyjnego. Brak przepisu wprost regulującego tę kwestię, na

wzór art. 11 k.p.c. i art. 365 § 1 k.p.c. odnoszących się do orzeczeń sądów

powszechnych. Nie ulega wątpliwości, że z chwilą dokonania obrotu towarem

podlegającym przepisom ustawy z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym

(jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r., Nr 108, poz. 626 ze zm.) powstaje stosunek prawno-

podatkowy. Wobec powstania obowiązku podatkowego podatnik jest obowiązany

do złożenia deklaracji podatkowej. Niewykonanie tego obowiązku skutkuje

wydaniem przez organ podatkowy decyzji wymiarowej, określającej wysokość

zobowiązania podatkowego (art. 21 § 3 o.p.), niemniej samo zobowiązanie

podatkowe nie powstaje poprzez wydanie takiej decyzji. Decyzje organu

podatkowego (tu: Naczelnika Urzędu Celnego) odnoszące się do podatnika zostały

wydane w wyniku wszczęcia z urzędu postępowań podatkowych i w dacie

wnoszenia pozwu oraz wydawania orzeczenia miały walor ostateczności.

Postępowania nadzorcze są nadzwyczajnym środkiem kontroli, a wydawane w nich

decyzje mają, co do zasady, charakter aktu deklaratoryjnego, obowiązującego

z mocą wsteczną, ale o elementach konstytutywnych. Dotychczasowe decyzje

korzystają z domniemania legalności dopóki nie zapadnie co do nich w nich

rozstrzygnięcie o stwierdzeniu nieważności decyzji administracyjnych z powodu

wystąpienia kwalifikowanych wad (art. 247 i nast. ordynacji podatkowej).

Wszczęcie postępowania nadzorczego nie wzrusza zatem ostateczności decyzji

podatkowych, wydana w nim decyzja nieważnościowa przesądza tylko o wadliwości

badanej decyzja a nie o wyniku postępowania podatkowego. Podkreślić należy,

że następcze stwierdzenie nieważności decyzji podatkowej może stanowić

podstawę zarzutu w postępowaniu egzekucyjnym. Zawieszenie z urzędu

postępowania z przyczyn wskazanych w art. 177 § 1 k.p.c. ma ponadto charakter

fakultatywny. Z tych względów sąd drugiej instancji trafnie uznał, że rozstrzygnięcie

sprawy nie zależało od uprzedniej decyzji organu podatkowego w postępowaniu

12

nadzorczym w rozumieniu art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c., a zawieszenie postępowania

w okolicznościach sprawy było niecelowe.

Podstawowym problemem prawnym, do którego odnoszą się kolejne zarzuty

skarżącej podniesione w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego, jest

relacja pomiędzy art. 527 i nast. k.c. a art. 29 ordynacji podatkowej i art. 27c ustawy

z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn.

tekst: Dz.U. z 2014 r., poz.1619 ze zm.), dalej jako: p.e.a. Ten ostatni przepis

stanowi, że jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku wspólnego

zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł wykonawczy

wystawia się na oboje małżonków. Rozważania Sądu Najwyższego ograniczone

zostaną do oceny podstawy kasacyjnej dotyczącej przepisów relewantnych

w okolicznościach sprawy (art. 29 § 1 i § 2 pkt 1 o.p. i art. 27c p.e.a.). Zgodzić się

należy z twierdzeniem skargi, że organ podatkowy nie jest wierzycielem

w rozumieniu art. 527 k.c., gdyż należności publiczno-prawne nie mają cech

właściwych dla prawa podmiotowego. Niemniej nie wyklucza to, co do zasady,

zastosowania dla ich ochrony instytucji przewidzianej w tym przepisie.

W judykaturze kwestia, czy przedmiotem ochrony pauliańskiej mogą być obok

wierzytelności cywilnoprawnych także zobowiązania publicznoprawne była sporna.

Sąd Najwyższy początkowo przyjmował, iż korzystanie z tego środka przez Skarb

Państwa jest niemożliwe (por. postanowienie z dnia 24 czerwca 1999 r., II CKN

298/99, OSN 2000, nr 1, poz. 15, wyrok z dnia 30 lipca 2002 r., IV CKN 1246/00,

nie publ.). Odmienne stanowisko zajęto w m.in. w uchwale składu siedmiu sędziów

z dnia 12 marca 2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003, nr 10, poz. 129, uchwale

z dnia 11 kwietnia 2003 r., III CZP15/03, OSNC 2004, nr 3, poz. 32, postanowieniu

z dnia 16 kwietnia 2002 r., V CK 41/02, OSP 2003, nr 2, poz. 22, wyrokach z dnia

13 maja 2005 r., I CK 677/04, Pr. Bank. 2004, nr 9, z dnia 27 lipca 2006 r., III CSK

57/06, z dnia 28 października 2010 r., II CSK 227/10, OSNC-ZD 2011, nr 1, poz. 3,

z dnia 1 czerwca 2011 r., II CSK 513/10, nie publ.. Odwołanie do cywilistycznej

konstrukcji skargi pauliańskiej dla ochrony należności publicznoprawnych oparto na

wykładni analogiae legis. Sąd Najwyższy w obecnym składzie opowiada się za

drugim z tych stanowisk.

13

Przepisy ordynacji podatkowej dotyczące zasad odpowiedzialności

małżonków za zobowiązania publicznoprawne mają charakter szczególny

i wyłączają stosowanie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

odnoszących się do odpowiedzialności za zobowiązania cywilnoprawne (art. 41

k.r.o.). Wbrew twierdzeniom skargi art. 29 § 2 pkt 1 o.p., jakkolwiek przyznaje

Skarbowi Państwa przywileje w zakresie egzekucji zobowiązania podatkowego

powstałego przed dniem zawarcia przez małżonków umowy o wyłączeniu

ustawowej wspólności majątkowej, nie może stanowić podstawy do odmowy

zastosowania art. 527 i nast. k.c. w przedmiotowej sprawie. Po pierwsze wskazać

należy na różnice zakresu przedmiotowego obu regulacji. Co do zasady

konsekwencją zastosowania przepisu ordynacji podatkowej jest bezskuteczność

względna umowy majątkowej małżeńskiej o ustanowieniu rozdzielności majątkowej

wobec organu podatkowego o charakterze częściowym, tj. ograniczona do

zakresu zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem jej zawarcia.

Sankcja ta następuje ex lege. Pośrednio wynika z niej fikcja prawna dalszego

trwania ustroju wspólności ustawowej, umożliwiająca prowadzenie egzekucji

ze wszystkich potencjalnych składników majątku wspólnego. Wyrok uwzględniający

powództwo w sprawie ze skargi pauliańskiej odnosi się do oznaczonej czynności

prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela i może zapaść po

wykazaniu określonych przesłanek o charakterze podmiotowym i przedmiotowym.

Umowa majątkowa małżeńska polegająca na zmianie ustroju majątkowego

poprzez wprowadzenie rozdzielności nie jest czynnością prawną w rozumieniu art.

527 i nast. k.c. Jest nią natomiast następcza umowa o podziale majątku wspólnego,

której ubezskutecznienie w zakresie odnoszącym się do oznaczonych składników

następuje w wyniku wydania orzeczenia o charakterze konstytutywnym ze skutkiem

wstecznym. Możliwe jest wówczas także zakwestionowanie rozporządzenia

uzyskaną korzyścią przez małżonka (osobę trzecią) na rzecz osoby czwartej

(art. 531 § 2 k.c.).

Po drugie zakres przedmiotowy art. 29 o.p. ogranicza się do zobowiązania

podatkowego powstałego przed dniem zawarcia przez małżonków umowy

o wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej, podczas gdy odpowiedzialność

małżonka-kontrahenta umowy fraudacyjnej na podstawie art. 527 i nast. k.c. nie

14

musi dotyczyć wierzytelności wymagalnej. Zgodnie przyjmuje się, że powództwo

takie może wytoczyć również wierzyciel, którego wierzytelność nie jest jeszcze

płatna oraz, że jeżeli zachodzi stan niewypłacalności dłużnika chroniona

wierzytelność staje się przedterminowo wymagalna.

Przede wszystkim jednak powołane w skardze przepisy art. 29 § 1 i 2

ordynacji podatkowej oraz art. 27c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji nie stanowią uzasadnionej podstawy kasacyjnej, gdyż nie mają

zastosowania w niniejszej sprawie. Przypomnieć należy, że art. 29 o.p. zawiera

normę materialnego prawa podatkowego wyznaczającą zakres odpowiedzialności

małżonka podatnika tylko w okresie trwania małżeństwa. Z jego treści wynika

wprost, że przedmiotem regulacji jest odpowiedzialność ustawowa osoby

pozostającej w związku małżeńskim o charakterze osobistym za cudzy (małżonka)

dług podatkowy, ograniczona do majątku wspólnego. W okresie trwania związku

małżonek podatnika nie jest zatem podatnikiem ani osobą trzecią odpowiadającą

za zobowiązanie podatkowe, a tylko za dług małżonka. Odpowiedzialność ta nie ma

charakteru rzeczowego. Bezudziałowy charakter współwłasności łącznej powoduje,

że obowiązek znoszenia egzekucji z mocy prawa odnosi się do wszystkich

składników majątku wspólnego, a podstawą jej prowadzenia jest tytuł wykonawczy

wystawiony na oboje małżonków (art. 27c p.e.a.). Małżonek po wystawieniu na

niego tytułu wykonawczego odpowiada z mocy prawa wspólnym, a więc w części

swoim majątkiem, bez ograniczeń kwotowych i wyłączania określonych składników.

Przepisy nie przewidują wydawania samodzielnej decyzji podatkowej odnoszącej

się do małżonka dłużnika. Oznacza to, że także w wypadku przesłanki

przewidzianej w art. 29 § 2 pkt 1 o.p. egzekucja administracyjna może być

skierowana do przedmiotów majątkowych potencjalnie objętych wspólnością

majątkową wówczas, gdy jej istnienie wynika nie tyle z bezskuteczności umownego

wyłączenia, ile z trwania związku małżeńskiego podatnika. Innym zagadnieniem,

nie występującym w zakresie przedstawionej skargi kasacyjnej, jest solidarna

odpowiedzialność małżonka całym swoim majątkiem z podatnikiem prowadzącym

działalność gospodarczą za zaległości podatkowe wynikające z tej działalności

i powstałe w okresie, w którym stale współdziałał z podatnikiem w jej wykonywaniu,

osiągając korzyści z prowadzonej przez niego działalności (art. 111 o.p.).

15

W przedmiotowym wypadku związek małżeński stron został rozwiązany

przez rozwód po powstaniu zobowiązań podatkowych, w toku toczących się

postępowań podatkowych, zatem przestało istnieć uzasadnienie dla prowadzenia

egzekucji administracyjnej przy przyjęciu konstrukcji fikcji dalszego istnienia

wspólności ustawowej i majątku wspólnego. Pozwany nie wykazał ponadto, aby

w stosunku do powódki w okresie trwania małżeństwa wydany został tytuł

wykonawczy, stanowiący podstawę kontynuowania egzekucji z majątku wspólnego

(art. 27c p.e.a.). Zgodnie z art. 110 o.p. rozwiedziony małżonek podatnika

odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z byłym małżonkiem za zaległości

podatkowe z tytułu zobowiązań podatkowych powstałych w czasie trwania

wspólności majątkowej, jednakże tylko do wysokości wartości przypadającego

mu udziału w majątku wspólnym. Oznacza to, że dla prowadzenia egzekucji

organ podatkowy zobowiązany jest wydać samodzielną decyzję podatkową

o odpowiedzialności osoby trzeciej - rozwiedzionego małżonka, jeżeli spełnione

są przesłanki jego odpowiedzialności. Dla ustalenia składu majątku wspólnego oraz

zasad jego podziału zasadnicze znaczenie ma umowa o podział majątku

wspólnego albo orzeczenie sądu, a ew. czynności prawne byłych małżonków

mogą być przedmiotem skargi pauliańskiej. Za dopuszczalnością zaskarżenia

przez wierzyciela czynności procesowych uczestników postępowania

w sprawach o podział majątku wspólnego, dział spadku lub zniesienie

współwłasności, których uwzględnienie doprowadziło do nabycia przedmiotów

majątkowych objętych podziałem przez uczestników nie będących dłużnikami,

opowiedział się Sąd Najwyższy wprost w uchwale z dnia 17 czerwca 2010 r.,

III CZP 41/10 (OSNC 2011, nr 1, poz. 5) oraz uchwale z dnia 8 października

2015 r., III CZP 56/15 (Biul. SN 2015, nr 10, poz. 6).

W tym stanie rzeczy odwołanie się przez sąd do „konstrukcji cywilistycznej

skargi pauliańskiej” w odniesieniu do czynności prawnej podatnika i jego małżonka,

polegającej na dokonaniu w oznaczony sposób podziału majątku wspólnego jako

działania fraudacyjnego wobec istnienia zobowiązania publicznoprawnego, było

uzasadnione.

Chybiona jest skarga kasacyjna w zakresie odwołującym się do naruszenia

art. 6 w zw. z art. 527 § 1 i 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i zwolnienie

16

powoda z obowiązku wykazania niewypłacalności dłużnika oraz wadliwe przyjęcie

istnienia związku przyczynowego pomiędzy dokonaniem częściowego podziału

majątku wspólnego a niemożnością zaspokojenia wierzyciela publicznoprawnego

wobec niepodjęcia przez powoda czynności egzekucyjnych wobec pozwanej, mimo

podstaw prawnych do dochodzenia przymusowej zapłaty długu także od małżonki

dłużnika. Podkreślić ponownie należy, że przedmiotem zaskarżenia skargą

pauliańską może być czynność prawna powodująca niewypłacalność dłużnika lub

powiększenie jego niewypłacalności, przy czym pokrzywdzenie wierzycieli powstaje

na skutek takiego stanu faktycznego majątku dłużnika, który powoduje niemożność,

utrudnienie lub odwleczenie zaspokojenia wierzyciela (por. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 28 listopada 2001 r., IV CKN 525/00, z dnia 29 czerwca

2004 r., II CK 367/03). Niewypłacalność dłużnika stanowi okoliczność faktyczną

i Sąd Najwyższy jest związany ustaleniem poczynionym w tym zakresie (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Ciężar dowodu w zakresie istnienia podstaw zwolnienia się przez

pozwaną od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela żądającego uznania

czynności prawnej za bezskuteczną poprzez wskazanie wystarczającego dla jego

zaspokojenia majątku dłużnika spoczywał na niej a nie powodzie (art. 533 k.c.).

Po jej stronie istniało także uprawnienie bezpośredniego zaspokojenia wierzyciela

ze skutkiem wygaśnięcia zobowiązania.

Z tych względów wobec braku uzasadnionych podstaw skarga kasacyjna

podlega oddaleniu (art. 39814

k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego

należnych stronie pozwanej orzeczono w oparciu zasadę odpowiedzialności

za wynik sporu (art. 98 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).

Podstawę rozstrzygnięcia o wynagrodzeniu pełnomocnika pozwanej ustanowionej

z urzędu w postępowaniu kasacyjnym stanowi § 13 ust. 4 pkt 1 w zw. z § 6 pkt 7

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst. jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 461 ze zm.).

kc

17