II CSK 777/14

Sygn. akt II CSK 777/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa Wielospecjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego

w G. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego

w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 czerwca 2014 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

powoda od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 23

października 2013 r oddalającego powództwo o zapłatę odsetek

ustawowych od kwoty 1.155.378,68 zł (jeden milion sto

pięćdziesiąt pięć tysięcy trzysta siedemdziesiąt osiem złotych

sześćdziesiąt osiem groszy) za okres od dnia 6 kwietnia 2011 r

2

do dnia 27 lutego 2013 r oraz od kwoty 40.000,- (czterdzieści

tysięcy) zł za okres od dnia 6 kwietnia 2011 r do dnia 4 marca

2013 r i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu,

2) oddala skargę kasacyjną w pozostałej części,

3) pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego Sądowi Apelacyjnemu.

3

UZASADNIENIE

Powód Samodzielny Publiczny Szpital Wojewódzki w G. (obecnie:

Wielospecjalistyczny Szpital Wojewódzki w G.) pozwem z dnia 6 października 2011

r. wniósł o zasądzenie solidarnie od pozwanych J. A. - byłego Komornika przy

Sądzie Rejonowym w G. i Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego w G.

kwoty 1.155.378,69 zł tytułem odszkodowania za czyn niedozwolony polegający na

pobraniu przez komornika zawyżonych opłat egzekucyjnych w postępowaniu

egzekucyjnym.

Pozwany Skarb Państwa podniósł m.in. zarzut przedawnienia roszczenia.

W toku postępowania powód zawarł z pozwanym J. A. ugodę sądową i, po

uiszczeniu na jej podstawie należności głównej i części odsetek, cofnął pozew

wobec tego pozwanego w całości a wobec pozwanego Skarbu Państwa - Prezesa

Sądu Okręgowego w G. w zakresie należności głównej i części odsetek, popierając

pozew co do odsetek w ustawowej wysokości od kwoty 1.115.378,68 zł za okres od

6 kwietnia 2011 r. do 27 lutego 2013 r. i od kwoty 40.000 zł za okres od 6 kwietnia

2011 r. do 4 marca 2013 r. Pozwany Skarb Państwa nie wyraził zgody na cofnięcie

pozwu. Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2013 r. prawomocnie umorzono

postępowanie przeciwko J. A.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 23 października 2013 r. oddalił

powództwo, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2014 r. oddalił apelację

powoda. Sąd drugiej instancji podzielił podstawę faktyczną zaskarżonego

rozstrzygnięcia w całości. Ustalono, że J. A. - Komornik przy Sądzie Rejonowym w

G. prowadził dwadzieścia dwa postępowania egzekucyjne przeciwko powodowi

Samodzielnemu Publicznemu Szpitalowi Wojewódzkiemu w G., w toku których

wydawał postanowienia o umorzeniu postępowania i o ustaleniu

opłat egzekucyjnych w oznaczonych wysokościach, które następnie pobierał

z wyegzekwowanych kwot. W wyniku skarg na czynności komornika oraz zażaleń

powoda uchylono postanowienia komornika określające wysokość opłat

stosunkowych. Sądy, odwołując się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia

16 października 2008 r., III CZP 90/08 (OSNC 2009, nr 9, poz. 123) oraz wyroku

4

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 2006 r., P 18/05 (OTK-A 2006, nr 5,

poz. 53) stwierdziły, że komornikowi nie przysługiwała opłata egzekucyjna

od czynności, podjętych w okresie zawieszenia postępowania egzekucyjnego na

podstawie art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 155 kwietnia 2005 r. o pomocy publicznej

i restrukturyzacji publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które polegały na

pobraniu należności z zajętej wcześniej wierzytelności i przekazaniu ich

do depozytu sądowego. Dochodzona pozwem kwota 1.115.378,68 zł stanowiła

szkodę wyrządzoną powodowi z tytułu opłat bezpodstawnie pobranych

przez komornika. Podstawą roszczenia odszkodowawczego był art. 23 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji, przewidujący

solidarną odpowiedzialność komornika i Skarbu Państwa. Sąd pierwszej instancji

odnosząc się do zarzutu przedawnienia przyjął, że wymagalność roszczenia

odszkodowawczego wyznaczała data postanowień komornika o ustaleniu opłat

egzekucyjnych, gdyż był to termin dowiedzenia się przez poszkodowanego

o ujemnych następstwach tego zdarzenia, wskazujących na powstanie

szkody i powzięcie świadomości jej doznania. Postanowienia zapadły w różnych

datach w pierwszym kwartale 2008 r., stąd trzyletni termin przedawnienia upłynął

przed wniesieniem pozwu (art. 4421

§ 1 zd. 1 k.c.). Sąd Apelacyjny częściowo

zmodyfikował to stanowisko i uznając, że należy przyjąć najpóźniejszy z terminów

pozwalających powziąć pewną wiedzę co do powstania szkody, stwierdził że była

nim data złożenia skarg na czynności komornika, gdyż powód mógł już

wówczas wystąpić z pozwem o odszkodowanie. W ocenie Sądu terminu tego nie

wyznaczyły daty doręczenia kolejnych postanowień komornika ustalających niższe

koszty egzekucji, gdyż jedynie potwierdziły one ostateczną wysokość szkody.

Sąd nie podzielił apelacji w części wskazującej, że w miejsce wyroku oddalającego

powództwo powinno być wydane postanowienie o umorzeniu postępowania,

stwierdzając że skoro powód nie zrzekł się roszczenia, nie odpadła potrzeba

wyrokowania.

Wyrok powyższy w całości został zaskarżony przez powoda skargą

kasacyjną opartą na obu podstawach. W ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) zarzucił uchybienie art. 4421

§ 1 k.c.

poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w uznaniu,

5

że dochodzone pozwem roszczenie uległo przedawnieniu; art. 123 § 1 pkt 1 k.c.

poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na ocenie, że skargi na czynności

komornika wniesione przez powoda nie stanowiły czynności bezpośrednio

przedsięwziętych przed sądem w celu ustalenia roszczenia o naprawienie szkody.

Podstawa kasacyjna naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny

wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), wskazuje na uchybienie art. 355

k.p.c. poprzez przyjęcie, że wobec cofnięcia powództwa o należność główną oraz

części odsetek zapłaconych na skutek ugody sądowej wydanie wyroku nie jest

zbędne. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do

istoty sprawy poprzez zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Prezesa Sądu

Okręgowego w G. kwoty 278.659,52 zł tytułem odsetek za opóźnienie, umorzenie

postępowania w pozostałym zakresie i zasądzenie na jego rzecz kosztów

postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Prokuratorię Generalną

Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga kasacyjna w części kwestionującej oddalenie powództwa w zakresie

obejmującym należność główną i część odsetek, które zostały objęte ugodą

i następnie zapłatą dokonaną przez pozwanego komornika, jako dłużnika

solidarnego, jest bezzasadna. Problem skutków procesowych zaspokojenia

roszczeń powoda w toku procesu był przedmiotem wątpliwości w orzecznictwie

i piśmiennictwie. Rozważania dotyczące tej kwestii ograniczyć należy do zagadnień

związanych z wielopodmiotowością po stronie biernej.

Sposób procedowania Sądu zależy od treści czynności procesowych

podjętych przez strony, w szczególności od tego czy powód podtrzymuje

(chociażby milcząco) pozew, czy go cofa. Obecnie dominuje pogląd, że jeżeli

powód po spełnieniu świadczenia przez pozwanego po doręczeniu pozwu

nie cofnął pozwu, sąd oddala powództwo (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

26 lutego 2014 r., III CZP 119/13, OSNC 2015, nr 1, poz. 1). Straciło zatem

aktualność odmienne stanowisko, dotyczące wykładni art. 361 k.p.c. z 1930 r. (tekst

6

jedn. Dz. U. z 1950 r., Nr 43, poz. 394), wyrażone w orzeczeniu z dnia 15 marca

1955 r., II CR 1449/55 (OSNCK 1956, nr 1, poz. 12), do którego odwołuje się

skarga kasacyjna. W wypadku, gdy jeden z dłużników solidarnych zaspokoił

wierzyciela w ten sposób, że wykonując ugodę spełnił świadczenie roszczenie

wygasa zarówno wobec niego jak i solidarnie odpowiedzialnego. Konsekwentnie

wcześniej wytoczone przeciwko dłużnikowi solidarnemu powództwo nie może być

uwzględnione, co nie oznacza że zachodzi podstawa do umorzenia wobec niego

postępowania. Umorzenie postępowania może nastąpić w wypadku cofnięcia

pozwu ze skutkiem prawnym lub następczej okoliczności polegającej na tym,

że wydanie wyroku staje się zbędne lub niedopuszczalne (art. 355 § 1 k.p.c.).

Powód uprawniony jest do cofnięcia pozwu do rozpoczęcia rozprawy, a jeżeli

z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia - aż do wydania

wyroku (art. 203 § 1 k.p.c.). W przepisie tym mowa jedynie o zrzeczeniu

się roszczenia w znaczeniu procesowym, co oznacza niemożność skutecznego

dochodzenia w przyszłości mogącego nadal istnieć roszczenia materialno-

prawnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., II CK 442/03,

nie publ., z dnia 26 września 2012 r., II CSK 3/12, nie publ.). Zrzeczenie się

roszczenia w stosunku do jednego ze współodpowiedzialnych nie jest skuteczne

wobec drugiego, nawet jeżeli następnie cofnięto pozew również w stosunku do

niego, może jednak prowadzić do oddalenia powództwa wobec stwierdzenia

wygaśnięcia zobowiązania ze skutkiem zaspokojenia wierzyciela (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 października 2011 r., II CSK 86/11, OSNC 2012, nr 4, poz.

55). W przedmiotowym wypadku doszło do wykonania zobowiązania

odszkodowawczego w spornym zakresie przez jedną z osób solidarnie

odpowiedzialnych z zamiarem zaspokojenia poszkodowanego, a następstwem

tej czynności było cofnięcie pozwu wobec współodpowiedzialnego Skarbu Państwa

- Prezesa Sądu Okręgowego w G. jako dłużnika solidarnego. Pozwany nie wyraził

zgody na cofnięcie pozwu, a powód nie zrzekł się roszczenia, zatem czynność

cofnięcia pozwu nie nastąpiła ze skutkiem prawnym a decyzja procesowa Sądu,

polegająca na merytorycznym rozstrzygnięciu poprzez oddalenie powództwa, była

prawidłowa. Skarga kasacyjna w braku uzasadnionych podstaw w tej części

podlega zatem oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

7

Trafna jest jednak skarga kasacyjna w części zarzucającej błędną wykładnię

art. 4421

§ 1 k.c. wyrażającą się w uznaniu, że dochodzone pozwem roszczenie

uległo przedawnieniu wobec przyjęcia jako początku biegu jego terminu

daty złożenia przez dłużnika skarg na czynności komornika. Zgodnie z art. 23 ust. 1

i 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji

(jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r., nr 231, poz. 1376) komornik jest obowiązany do

naprawienia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie lub

zaniechanie przy wykonywaniu czynności, a Skarb Państwa jest odpowiedzialny

za szkodę solidarnie z komornikiem. Pojęcie "przy wykonywaniu czynności"

obejmuje wszystkie, przewidziane w art. 2 u.k.s.e., działania i zaniechania

o charakterze władczym zmierzające do realizacji celu egzekucji

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2015 r., IV CSK 302/14,

Biul. SN 2015, nr 5, poz. 15, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2015 r.,

II CSK 544/14, Biul. SN 2015, nr 9, poz.11). W myśl art. 4421

§ 1 k.c. roszczenie

o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu

z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie

i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Sąd Najwyższy zgodnie przyjmuje,

że do czasu uprawomocnienia się postanowienia komornika o ustaleniu kosztów

egzekucji, stanowiącego podstawę ich pobrania, strona nie wie czy poniosła

szkodę. Do tej chwili bowiem postanowienie może ulec zmianie i nie wiąże sądu

ani stron postępowania egzekucyjnego. Z tych względów stwierdzono, że bieg

przedawnienia roszczenia o odszkodowanie za szkodę poniesioną wskutek

bezprawnego pobrania opłat egzekucyjnych dochodzonego na podstawie art. 23

ust. 2 ustawy z 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji rozpoczyna się od

daty uprawomocnienia postanowienia komornika o ustaleniu kosztów egzekucji

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2014 r., II CSK 60/14,

OSNC 2015, nr 10, poz. 123, z dnia 24 czerwca 2015 r., II CSK 544/14, Biul. SN

2015, nr 9, poz. 11). Interpretacja pojęcia „dzień, w którym poszkodowany

dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia” w rozumieniu

art. 4421

§ 1 k.c. dokonana przez sąd drugiej instancji była zatem wadliwa.

Chybiony jest zarzut naruszenia art. 123 § 1 pkt 1 k.c. poprzez niewłaściwe

zastosowanie, polegające na przyjęciu, że nie doszło do przerwy biegu

8

terminu przedawnienia na skutek wniesienia przez powoda skarg na czynności

komornika. Skarga tak nie jest czynnością przedsięwziętą bezpośrednio w celu

dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia

o naprawienie szkody wyrządzonej przez wadliwe wyegzekwowanie świadczenia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2002 r., IV CKN 622/00, OSNC

2002, nr 12, poz. 154).

W tym stanie rzeczy w zakresie odnoszącym się do oddalenia popieranego

powództwa odnoszącego się do odsetek od zaspokojonej należności głównej

skarga kasacyjna jest uzasadniona w stopniu skutkującym koniecznością

wydania orzeczenia kasatoryjnego (art. 39815

§ 1 k.p.c.). O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono w oparciu o art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

i art. 39821

k.p.c.

eb