III PK 59/15

Sygn. akt III PK 59/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Jolanta Frańczak

w sprawie z powództwa D. W.

przeciwko Szkole Podstawowej […]

o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 16 października 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz powoda kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem

częściowego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego,

odstępując od obciążania strony pozwanej tymi kosztami w

pozostałym zakresie.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2013 r., Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.: 1) przywrócił powoda D. W. do pracy w pozwanej

Szkole Podstawowej […]. na warunkach pracy i płacy obowiązujących strony przed

dniem 1 września 2012 r., 2) zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę

51.643,01 zł tytułem wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy - płatną pod

warunkiem podjęcia pracy przez powoda, 3) zasądził od strony pozwanej na rzecz

powoda kwotę 2.760 zł tytułem zwrotu kosztów procesu oraz 4) orzekł o przejęciu

na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczonej opłaty sądowej od pozwu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód był zatrudniony w pozwanej szkole

najpierw na podstawie umowy o pracę z dnia 1 września 1989 r., a następnie w

oparciu o akt mianowania z 4 maja 1992 r. W dniu 16 sierpnia 2004 r. powód

uzyskał awans zawodowy nauczyciela dyplomowanego. Miesięczne wynagrodzenie

powoda wynosiło 3.797,28 zł. W grudniu 2011 r. w pozwanej szkole zostały podjęte

działania zmierzające do utworzenia ogniska Związku Nauczycielstwa Polskiego

(ZNP). Wcześniej powód aktywnie uczestniczył w działalności związkowej ZNP, w

szczególności przez współorganizowanie akcji strajkowych. Po utworzeniu ogniska

ZNP członkowie jego zarządu „współdecydowali” o osobach, które miały zostać

wskazane celem objęcia ich szczególną ochroną trwałości stosunku pracy. W dniu

8 lutego 2012 r. Zarząd Oddziału ZNP w L. podjął uchwałę w sprawie utworzenia

Ogniska ZNP w pozwanej szkole oraz „przekazał” zarządowi tego Ogniska

kompetencje przysługujące zakładowej organizacji związkowej. W dniu 23 lutego

2012 r. członkowie tego Ogniska podjęli uchwałę w sprawie złożenia w Zarządzie

Oddziału ZNP wniosku o objęcie powoda szczególną ochroną przed rozwiązaniem

stosunku pracy. Uchwałą z dnia 30 marca 2012 r. Zarząd Oddziału ZNP objął

powoda ochroną. W dalszej kolejności Sąd pierwszej instancji ustalił, że według

stanu na dzień 23 marca 2012 r. w pozwanej szkole pracowało 5 nauczycieli

wychowania fizycznego (w tym powód), spośród których 2 osoby korzystały ze

szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy. W związku ze zmianami w planie

nauczania i koniecznością redukcji zatrudnienia o jeden etat dyrekcja szkoły

zdecydowała, że powód - jako jedyny w obrębie tej grupy zawodowej - powinien

otrzymać wypowiedzenie stosunku pracy. W tym czasie dyrekcja szkoły wiedziała o

3

planowanym objęciu powoda szczególną ochroną związkową, bo w dniu 15 marca

2012 r. zawiadomiła Komisję Międzyzakładową ZNP o zamiarze rozwiązania

stosunku pracy z powodem a w piśmie z 19 marca 2012 r. Zarząd Oddziału ZNP

sprzeciwił się ewentualnemu rozwiązaniu stosunku pracy z powodem, wskazując,

że „na najbliższym posiedzeniu” powód zostanie objęty szczególną ochroną

trwałości zatrudnienia. W dniu 30 marca 2012 r., kiedy to Zarząd Oddziału ZNP

rzeczywiście objął powoda ochroną, dyrekcja szkoły została pisemnie

zawiadomiona o tym. Jednak wcześniej, bo w dniu 21 marca 2012 r., pozwana

szkoła sporządziła pismo o wypowiedzeniu powodowi stosunku pracy ze skutkiem

na dzień 31 sierpnia 2012 r., które uzasadniła koniecznością przeprowadzenia

zmian w planie nauczania na rok szkolny 2012/13. Z treścią pisma rozwiązującego

stosunek pracy, które pod nieobecność powoda w miejscu zamieszkania złożono w

skrzynce pocztowej, powód zapoznał się w dniu 2 kwietnia 2012 r.

W odniesieniu do takich ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy doszedł do

wniosku, że powództwo jest zasadne. Według Sądu, co prawda w dacie doręczenia

powodowi oświadczenia o wypowiedzeniu stosunku pracy, rzeczywiście zachodziła

konieczność redukcji zatrudnienia w obrębie grupy nauczycielskiej, do której

zaliczał się powód (przyczyna wypowiedzenia była uzasadniona), tym niemniej

wypowiedzenie zostało dokonane wadliwie, bo z naruszeniem szczególnej ochrony

trwałości stosunku pracy przysługującej powodowi z racji pełnionej funkcji

związkowej. Sąd pierwszej instancji wywiódł, że ochrona związkowa obejmuje nie

tylko samo złożenie pracownikowi oświadczenia o wypowiedzeniu stosunku pracy,

ale odnosi się również do sytuacji, w której stosunek pracy ulega rozwiązaniu w

następstwie uprzednio dokonanej w tym kierunku czynności. Na tej podstawie

należało przyjąć, że skoro powód został objęty szczególną ochroną związkową od

30 marca 2012 r. do 31 sierpnia 2014 r. (i jeszcze przez dodatkowy rok

przypadający po tej ostatniej dacie) to podlegał tej ochronie nawet, gdyby

wypowiedzenie doręczono mu „skutecznie” przed dniem 30 marca 2012 r. (czego

pozwana nie była świadoma). W ocenie Sądu Rejonowego, nie może budzić

wątpliwości objęcie powoda szczególną ochroną związkową w kontekście uchwały

podjętej w dniu 30 marca 2012 r. przez Zarząd Oddziału ZNP oraz pisma (z tej

samej daty) informującego stronę pozwaną o tym. Sąd Rejonowy wywiódł ponadto,

4

że skoro powód został wybrany na członka zarządu Ogniska ZNP utworzonego w

pozwanej szkole w trakcie posiedzenia, które odbyło się w dniu 23 lutego 2012 r., to

w realiach sprawy zostały spełnione wszelkie wymagania formalne (określone

przepisami statutowymi ZNP) prowadzące do objęcia powoda ochroną związkową.

Wynika to w szczególności z tego, że powód był osobą upoważnioną do

reprezentowania ZNP w sprawach z zakresu prawa pracy wymagających

współdziałania związków zawodowych z pracodawcą. Jeśli dodatkowo weźmie się

pod uwagę, że powód z treścią pisma wypowiadającego stosunek pracy zapoznał

się dopiero w dniu 2 kwietnia 2012 r., a więc w okresie objętym ochroną, to

wszystkie wymienione okoliczności jednoznacznie przesądzają o tym, że pozwana

szkoła w stosunku do powoda naruszyła przepisy o wypowiadaniu stosunku pracy.

Sąd Rejonowy nie podzielił przy tym zarzutu strony pozwanej jakoby wytoczenie

powództwa stanowiło przejaw nadużycia prawa podmiotowego. Wykonywana przez

powoda działalność związkowa poprzedzająca okres formalnego objęcia go

szczególną ochroną trwałości zatrudnienia oraz aktywność, jaką powód przejawiał

przy formułowaniu wypowiedzi na temat funkcjonowania pozwanej szkoły, wcale nie

świadczą o tym, że objęcie go ochroną zostało dokonane wyłącznie po to, aby

powód mógł zachować zatrudnienie. Zdaniem Sądu Rejonowego, okoliczności

sprawy wskazują, że powód nie wykorzystywał swojej pozycji związkowej

instrumentalnie (tylko dla zachowania własnego miejsca pracy). W tej sytuacji,

skoro wypowiedzenie powodowi stosunku pracy okazało się być niezgodne z

prawem, to powództwo należało uwzględnić w całości. Jedynie „ubocznie”, w celu

odniesienia się do zastosowanych przez pozwaną szkołę kryteriów doboru

nauczycieli do zwolnienia, Sąd Rejonowy wywiódł, że w tym zakresie pracodawca

pominął tak istotne obiektywnie okoliczności, jak legitymowanie się przez powoda

wyższymi kwalifikacjami (instruktor trzech specjalności), wyższym stopniem

awansu zawodowego (nauczyciel dyplomowany) oraz dłuższym stażem

zawodowym w porównaniu do innego nauczyciela zatrudnionego w pozwanej

szkole. Co się tyczy roszczenia o zapłatę wynagrodzenia za czas pozostawania

bez pracy, to Sąd Rejonowy przyjął, że powodowi w oparciu o art. 47 zdanie drugie

k.p. należy się wynagrodzenie za cały okres pozostawania bez pracy. Przy

ustalaniu jego wysokości nie miało znaczenia, czy powód - w okresie faktycznego

5

pozostawania bez pracy po ustaniu zatrudnienia w pozwanej szkole - osiągał

dochody z tytułu zatrudnienia u innego pracodawcy, bowiem wynagrodzenie za

czas pozostawania bez pracy jest świadczeniem, które przysługuje w następstwie

braku pracy u danego pracodawcy, a nie braku pracy w ogóle.

Wyrokiem z dnia 16 października 2014 r., Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L. oddalił apelację strony pozwanej od wyroku Sądu

pierwszej instancji i orzekł o kosztach procesu w instancji odwoławczej. W

uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd odwoławczy podtrzymał ustalenia faktyczne

Sądu pierwszej instancji i uznał je za własne. W zakresie rozważań prawnych Sąd

Okręgowy wywiódł, że wytypowanie działaczy związkowych korzystających z

ochrony trwałości stosunku pracy oraz sprecyzowanie długości okresu ochronnego

stanowi materię, która została przekazana do wyłącznej kompetencji zarządu

zakładowej organizacji związkowej. Wyrażoną przez zarząd zakładowej organizacji

związkowej w formie uchwały gwarancję trwałości stosunku pracy może więc

uzyskać, zarówno członek zarządu tej organizacji, jak i jej pracownik pełniący

funkcję w innych niż zarząd organach lub strukturach niższego szczebla

(oddziałowych lub wydziałowych), a nawet osoba niepełniąca żadnej funkcji, ale

pod warunkiem, że została upoważniona do reprezentowania danej organizacji

wobec pracodawcy lub podmiotu dokonującego za pracodawcę czynności z

zakresu prawa pracy. Na tej podstawie należało uznać, że Zarząd Oddziału ZNP,

działając w oparciu o postanowienia statutowe tego związku zawodowego,

skutecznie przekazał Zarządowi Ogniska działającemu w pozwanej szkole

kompetencje przysługujące zakładowej organizacji związkowej, w tym uprawnienie

do reprezentowania ZNP i jego członków wobec pracodawców, organów

prowadzących szkoły i placówek oświatowych oraz innych podmiotów

funkcjonujących na terenie objętym właściwością Oddziału. Z postanowień

statutowych wynika, że zarząd ogniska ZNP jest organem wykonawczym zebrania

tego ogniska i do jego kompetencji należy organizowanie pracy ogniska oraz

podejmowanie decyzji w sprawach związanych z przekazanymi ognisku

kompetencjami. W tym świetle nie budzi wątpliwości, że wymagania formalne

związane z objęciem powoda szczególną ochroną związkową zostały spełnione.

Według Sądu Okręgowego, w przypadku pracownika będącego członkiem

6

zakładowej organizacji związkowej, lecz niebędącego członkiem jej zarządu, dla

objęcia go ochroną wynikającą z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (aktualnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 1881),

wymagane jest imienne wskazanie tego pracownika w uchwale zarządu oraz

upoważnienie tego pracownika (zamieszczone w uchwale) do reprezentowania

zakładowej organizacji związkowej wobec pracodawcy albo organu lub osoby

dokonującej za pracodawcę czynności z zakresu prawa pracy. Ochrona trwałości

stosunku pracy działacza związkowego rozpoczyna się z chwilą wskazania

pracodawcy określonych imiennie osób podlegających tej ochronie, co w

okolicznościach sprawy miało miejsce w dniu 30 marca 2012 r. Strona pozwana nie

wystąpiła do właściwego zarządu organizacji związkowej o wyrażenie zgody na

rozwiązanie stosunku pracy z powodem po tym, jak dowiedziała się, że powód

został objęty szczególną ochroną przed rozwiązaniem stosunku pracy, a to

oznacza, że rozwiązanie stosunku pracy z powodem było sprzeczne z art. 32 ust. 1

ustawy o związkach zawodowych, który stanowi, iż bez zgody zarządu organizacji

związkowej pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy.

W ustalonym stanie faktycznym sprawy żądania zgłoszone w pozwie zasługiwały

więc na uwzględnienie w całości, tym bardziej że powód nie nadużył

przysługującego mu uprawnienia do korzystania z ochrony związkowej.

Od wyroku Sądu Okręgowego strona pozwana wniosła skargę kasacyjną, w

której zarzuciła naruszenie: 1) art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych - przez jego zastosowanie w sytuacji, gdy nie zachodziły

ustawowe przesłanki objęcia powoda szczególną ochroną przed wypowiedzeniem

stosunku pracy z uwagi na brak „ważnej” uchwały o przekazaniu Zarządowi

Ogniska (działającemu w pozwanej szkole) kompetencji przysługujących

zakładowej organizacji związkowej, w tym prawa reprezentowania ZNP i jego

członków wobec pracodawcy; 2) art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 32 ust. 1 pkt 1

ustawy o związkach zawodowych - przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy

przywrócenie powoda do pracy w pozwanej szkole było niecelowe z powodu

koniecznej redukcji etatów nauczycieli wychowania fizycznego; 3) art. 45 § 3 k.p. w

związku z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych - przez jego

zastosowanie w sytuacji, gdy nie zachodziły przesłanki przywrócenia powoda do

7

pracy w pozwanej szkole ze względu na okoliczność, że powód nie podlegał

szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy; 4) art. 47 k.p. w związku z art. 32

ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych - przez wydanie orzeczenia o

restytucji stosunku pracy i zasądzenie na rzecz powoda wynagrodzenia za cały

czas pozostawania bez pracy, chociaż powód nie podlegał szczególnej ochronie

trwałości zatrudnienia. W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych pozwana wywiodła w

szczególności, że powód - wbrew stanowisku przyjętemu przez Sądy obu instancji -

wcale nie był objęty szczególną ochroną trwałości stosunku pracy, o której mowa w

art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych. Tymczasem to właśnie ta

okoliczność przesądziła o wydaniu orzeczenia w przedmiocie przywrócenia powoda

do pracy na poprzednich warunkach zatrudnienia i zasądzenia na jego rzecz

wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy. Z tej przyczyny Sądy

niesłusznie pominęły ocenę, czy przywrócenie powoda do pracy w pozwanej szkole

- w świetle ustaleń, że w zakładzie pracy rzeczywiście doszło do redukcji etatów

nauczycieli wychowania fizycznego - jest uzasadnione. W ocenie strony skarżącej,

przy uwzględnieniu aktualnej liczby klas w pozwanej szkole należy stwierdzić, że

przywrócenie powoda do pracy jest niecelowe i narusza dyscyplinę finansów

publicznych, do przestrzegania której pozwana szkoła jest zobowiązana. Nawet

gdyby uznać sporne wypowiedzenie za dokonane w sposób wadliwy, to w

okolicznościach rozpoznawanej sprawy co najwyżej mogły zaistnieć podstawy do

przyznania powodowi wynagrodzenia za trzymiesięczny okres pozostawania bez

pracy. Z tych względów pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i oddalenie powództwa oraz o zasądzenie kosztów procesu, ewentualnie o

uchylenie tego wyroku i przekazanie Sądowi Okręgowemu sprawy do ponownego

rozpoznania.

Jako okoliczność wskazującą na potrzebę rozpoznania skargi kasacyjnej

pozwana powołała się na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne

sprowadzające się do następujących pytań: 1) „czy hipoteza normy prawnej art. 32

ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych, w zakresie statuującym

upoważnienie pracownika do reprezentowania związku zawodowego wobec

pracodawcy, obejmuje swoim zakresem przedmiotowym również uchwały o

charakterze blankietowym, w których przekazuje się uprawnienie do

8

reprezentowania związku zawodowego wobec pracodawcy bez wskazania

adresata tego upoważnienia, pozostawiając w tekście uchwały wolne miejsce na

jego późniejsze wypełnienie?”; 2) „czy hipoteza wskazanej normy prawnej w

zakresie udzielenia upoważnienia do reprezentowania organizacji związkowej

wobec pracodawcy, obejmuje zakresem przedmiotowym również takie stany

faktyczne, gdy w dacie podjęcia „blankietowej” uchwały - podstawowa organizacja

związkowa (ogniwo związku zawodowego) - późniejszy adresat uchwały, jeszcze

nie istniała?”. Według skarżącej szkoły, Sądy obu instancji nie rozważały problemu,

czy uchwała Zarządu Oddziału ZNP z dnia 28 czerwca 2000 r. zawierająca

upoważnienie do reprezentowania tego związku zawodowego wobec pracodawcy

może mieć „charakter blankietowy” i stanowić „swoisty formularz”, którego

uzupełnienie w późniejszym czasie spowoduje możliwość jej zastosowania również

do tych ognisk ZNP, które w dacie podjęcia tej uchwały jeszcze nie istniały. Innymi

słowy, w swoich rozważaniach Sądy pominęły istotny aspekt ochrony działacza

związkowego, a mianowicie nie wyjaśniły, czy przekazanie kompetencji w formie

blankietowej czyni zadość przesłance ochrony przed wypowiedzeniem stosunku

pracy, którą jest „upoważnienie” do reprezentowania organizacji związkowej wobec

pracodawcy. Skarżąca wywiodła, że w zaskarżonym wyroku zbadano od strony

formalnej istnienie stosownej uchwały Zarządu Oddziału o objęciu powoda ochroną

przed wypowiedzeniem stosunku pracy, natomiast pominięto ocenę drugiej

przesłanki sprowadzającej się do ustalenia, czy uchwała z dnia 28 czerwca 2000 r.

skutecznie upoważniła członków Zarządu Ogniska ZNP działającego w pozwanej

szkole (w tym powoda) do reprezentowania związku zawodowego wobec

pracodawcy. W ocenie skarżącej, logiczna wykładnia art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o

związkach zawodowych wskazuje na to, że upoważnienie do reprezentowania

związku zawodowego wobec pracodawcy może być udzielone tym organom, które

już istnieją w chwili udzielenia takiego upoważnienia, bądź które otrzymują

upoważnienie jednocześnie z momentem ich utworzenia. Uznanie uchwały o

charakterze blankietowym (swoistego „formularza”) za ważną, pozbawia osoby

głosujące nad tą uchwałą możliwości kontroli przekazywanych uprawnień. W takich

okolicznościach osoby głosujące nie mogą dysponować wiedzą na temat tego, jaki

konkretny organ na tej podstawie otrzyma stosowne uprawnienia. Tego rodzaju

9

praktyki przekazywania kompetencji (upoważnień) - zważywszy na poważne skutki,

jakie to upoważnienie wywołuje na gruncie prawa pracy - muszą budzić poważne

zastrzeżenia, zwłaszcza w odniesieniu do tych organizacji związkowych, które

jeszcze nie istnieją w dacie podjęcia uchwały. Blankietową formę decyzji

podejmowanych przez zarządy organizacji związkowych należy więc uznać za

daleko niewystarczającą dla wywołania skutku w postaci ochrony przed

wypowiedzeniem stosunku pracy przysługującej działaczowi związkowemu. Nadto,

blankietowy charakter uchwały upoważniającej Ognisko ZNP do reprezentowania

ZNP wobec pozwanego pracodawcy, nie ma oparcia również w literalnej

(gramatycznej) wykładni postanowień statutowych ZNP, zgodnie z którymi „zarząd

oddziału może przekazać zarządowi ogniska niektóre ze swoich kompetencji”.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o odmowę przyjęcia skargi

do rozpoznania, a w razie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania o jej

oddalenie, a ponadto o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

1. Stosownie do art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną wyłącznie w granicach zaskarżenia oraz w granicach jej podstaw (poza

przypadkiem nieważności postępowania apelacyjnego, którą w granicach

zaskarżenia bierze pod rozwagę z urzędu). Pozwana w ramach kasacyjnej

podstawy naruszenia prawa materialnego wyodrębniła cztery zarzuty, z których

wszystkie opierają się na wspólnym założeniu, że powód w ustalonych

okolicznościach faktycznych sprawy nie został skutecznie objęty szczególną

ochroną trwałości stosunku pracy przysługującą działaczom związkowym. Taka

konstrukcja skargi oznacza, że ewentualne uwzględnienie przez Sąd Najwyższy

zarzutów przytoczonych w drugiej, trzeciej i czwartej kolejności (w zakresie obrazy

art. 45 § 2, art. 45 § 3 i art. 47 k.p.) jest uzależnione od zasadności pierwszego

zarzutu naruszenia art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych.

2. Zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych

skarżąca uzasadniła tym, że powód nie był (nie mógł być) objęty szczególną

ochroną trwałości stosunku pracy przewidzianą w tym przepisie, bo nie istniała

10

„ważna uchwała o przekazaniu Zarządowi Ogniska (Y) kompetencji zakładowej

organizacji związkowej, w tym reprezentowania Związku Nauczycielstwa Polskiego

i jego członków wobec pracodawcy”. Rozstrzygnięcie tego problemu ma

podstawowe znaczenie dla wyniku sprawy, bowiem z uprawnienia chroniącego

pracownika przed rozwiązaniem stosunku pracy, o którym stanowi powołany

przepis, można skorzystać tylko wtedy, gdy udzielenie ochrony pracownikowi

wykonującemu funkcję związkową będzie dokonane w sposób ważny (skuteczny).

3. Przepis art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych (w brzmieniu

obowiązującym od 1 lipca 2003 r., a więc mającym zastosowanie w sprawie)

stanowi, że pracodawca bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej nie

może wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z imiennie wskazanym uchwałą

zarządu jego członkiem lub z innym pracownikiem będącym członkiem danej

zakładowej organizacji związkowej, upoważnionym do reprezentowania tej

organizacji wobec pracodawcy albo organu lub osoby dokonującej za pracodawcę

czynności w sprawach z zakresu prawa pracy. Ochrona (skutecznie) udzielona

działaczowi związkowemu w powyższym trybie przysługuje przez czas określony

uchwałą zarządu zakładowej organizacji związkowej, a po jego upływie dodatkowo

przez czas odpowiadający połowie okresu określonego uchwałą, nie dłużej jednak

niż rok po jego upływie (art. 32 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych).

W przypadku zakładowej organizacji związkowej, która posiada przymiot

reprezentatywności w rozumieniu art. 24125a

k.p., jej zarząd - na podstawie art. 32

ust. 3 ustawy o związkach zawodowych - wskazuje pracodawcy pracowników

podlegających ochronie związkowej, których liczba, nie może przekraczać limitu

wyznaczonego ustawowo. W art. 32 ust. 10 pkt 2 ustawy o związkach zawodowych

minister właściwy do spraw pracy został upoważniony do określenia, w drodze

rozporządzenia wykonawczego, szczegółowych zasad i trybu wskazywania przez

zarząd oraz komitet założycielski zakładowej organizacji związkowej pracowników

podlegających ochronie przewidzianej w art. 32 ust. 1 ustawy, a także dokonywania

zmian w takim wskazaniu. Na tej podstawie Minister Gospodarki, Pracy i Polityki

Społecznej wydał rozporządzenie z dnia 16 czerwca 2003 r. w sprawie

powiadamiania przez pracodawcę zarządu zakładowej organizacji związkowej o

liczbie osób stanowiących kadrę kierowniczą w zakładzie pracy oraz wskazywania

11

przez zarząd oraz komitet założycielski zakładowej organizacji związkowej

pracowników, których stosunek pracy podlega ochronie, a także dokonywania

zmian w takim wskazaniu (Dz.U. Nr 108, poz. 1013), którego § 2 ust. 1

doprecyzowuje unormowanie zawarte w art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach

zawodowych tylko w ten sposób, że wymaga od zarządu (komitetu

założycielskiego) zakładowej organizacji związkowej, aby imienne wskazanie

pracowników podlegających szczególnej ochronie związkowej nastąpiło w formie

pisemnej.

4. Z przytoczonych regulacji wynikają następujące wnioski. Działaczem

związkowym, którego dotyczy ochrona wynikająca z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o

związkach zawodowych, może być jedynie osoba wskazana pracodawcy imiennie

(z imienia i nazwiska) przez zarząd zakładowej organizacji związkowej, przy czym

zawiadomienie składane pracodawcy w tej kwestii powinno być dokonane w formie

pisemnej. Osobą wskazaną (imiennie) pracodawcy może być w pierwszej

kolejności członek zarządu zakładowej organizacji związkowej, który jako osoba

chroniona w rozumieniu art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych - poza

wykazaniem członkostwa w zarządzie - nie potrzebuje odrębnego umocowania do

reprezentowania tej organizacji wobec pracodawcy (wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 3 października 2008 r., II PK 53/08, LEX nr 513005). Możliwe jest też

wskazanie jako podlegającego ochronie innego działacza zrzeszonego w

organizacji zakładowej, niebędącego członkiem jej zarządu, ale pod warunkiem, że

legitymuje się stosownym upoważnieniem do reprezentowania tej organizacji

wobec pracodawcy w sprawach z zakresu prawa pracy. A contrario, członek

zakładowej organizacji związkowej niebędący członkiem jej zarządu, może zostać

imiennie wskazany jako korzystający z ochrony związkowej z art. 32 ust. 1 pkt 1

ustawy o związkach zawodowych tylko wówczas, gdy jest upoważniony do

reprezentowania zakładowej organizacji związkowej wobec pracodawcy, bez

względu na zakres tego upoważnienia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12

stycznia 2012 r., II PK 83/11, OSNP 2012 nr 23-24, poz. 283). Inaczej mówiąc, nie

może być wskazany jako korzystający z ochrony związkowej (nie dochodzi do

skutecznego ustanowienia tej ochrony) członek zakładowej organizacji związkowej

niebędący członkiem jej zarządu, jeśli nie jest on upoważniony do reprezentowania

12

zakładowej organizacji związkowej wobec pracodawcy.

5. W zakresie określenia sposobu (formy) udzielenia „upoważnienia”

działaczowi związkowego (niebędącemu członkiem zarządu) do reprezentowania

zakładowej organizacji związkowej względem pracodawcy należy zwrócić uwagę,

że postanowienia statutu związku zawodowego są głównym, lecz niewyłącznym

źródłem upoważnienia do reprezentowania zakładowej organizacji związkowej.

Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że podstawą szczególnej ochrony trwałości

stosunku pracy przewidzianej w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych jest

statut związku zawodowego, który określa organy lub osoby uprawnione do

reprezentowania zakładowej organizacji związkowej wobec pracodawcy, a nie

(sama) uchwała zarządu wskazująca imiennie pracownika jako podlegającego

ochronie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2005 r., II PK 164/04,

OSNP 2005 nr 17, poz. 268; OSP 2007 nr 4, poz. 39, z glosą B. Rudkowskiej).

Ponadto nie jest wykluczone, że umocowanie konkretnej osoby do reprezentowania

związku zawodowego wynika z treści uchwały podjętej przez organ statutowy

uprawniony do wyznaczania innych reprezentantów związku niż wskazani w

statucie. Możliwe jest więc udzielenie odpowiedniego „upoważnienia” w uchwale

właściwego organu związku zawodowego, w tym również w tej samej uchwale, w

której imiennie wskazano „zwykłego” członka zakładowej organizacji związkowej

jako objętego szczególną ochroną trwałości stosunku pracy (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 września 2008 r., I PK 47/08, OSNP 2010 nr 3-4, poz. 35).

Każdemu związkowi zawodowemu przysługuje bowiem pełna samodzielność w

kształtowaniu własnego ustroju wewnętrznego, tworzeniu organów i precyzowaniu

ich kompetencji oraz reguł postępowania, a także określaniu sposobu reprezentacji

wobec innych podmiotów (za wyjątkiem zaciągania zobowiązań majątkowych, co

mogą czynić jedynie statutowe organy struktur związkowych posiadających

osobowość prawną; art. 9 ustawy o związkach zawodowych). Ocena, czy w

konkretnym przypadku przysługuje działaczowi związkowemu ochrona trwałości

zatrudnienia, zależy więc od regulacje wewnętrznych normujących ustrój związku

zawodowego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 2010 r., III PK 62/09.

LEX nr 602055).

6. Można zatem uznać, że powszechnie obowiązujące przepisy prawa pracy

13

- dla zapewnienia ochranianym działaczom związkowym realnych gwarancji

zatrudnienia - wymagają od organów związkowych tylko tyle, aby przekazały

pracodawcy dokładną i pewną (imienną oraz pisemną) informację o pracownikach

podlegających ochronie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2011 r., II PK

184/10, OSNP 2012 nr 5-6, poz. 64). W tym znaczeniu taka informacja ma

znaczenie deklaratoryjne, a nie konstytutywne, bo jej istota polega tylko na

powiadomieniu pracodawcy o objęciu konkretnie wskazanych przez władze

związkowe osób ochroną przed rozwiązaniem stosunku pracy. Sporządzenie tej

informacji i jej przekazanie pracodawcy jest jednak konieczne, aby objęcie

działacza związkowego szczególną ochroną (co nastąpiło już wcześniej, na mocy

autonomicznej decyzji organów związkowych) stało się skuteczne wobec

pracodawcy. Przepisy powszechnie obowiązującego prawa pracy nie przewidują

natomiast, aby z pismem zawierającym imienne wskazanie chronionych działaczy

związkowych, organizacja związkowa musiała pracodawcy przedkładać inne

dokumenty, w szczególności potwierdzające udzielenie „zwykłemu” członkowi

zakładowej organizacji związkowej (niebędącemu członkiem jej zarządu)

upoważnienia do występowania w imieniu zakładowej organizacji związkowej.

Z tego należy wnosić, że ustawodawca - respektując zasadę samorządności

związkowej - celowo pozostawił związkom zawodowym swobodę uregulowania tej

kwestii. Jedynie od uznania zakładowej organizacji związkowej (ewentualnie innych

organów związku zawodowego) zależy, czy - i ewentualnie w jaki sposób - zostanie

przed pracodawcą wykazane w konkretnym przypadku, że objęci ochroną działacze

związkowi (wskazani imiennie w piśmie adresowanym do pracodawcy), to osoby

umocowane do reprezentowania związku zawodowego w relacjach z pracodawcą.

W szczególności takie upoważnienie może (choć nie musi) być zawarte w tym

samym dokumencie (np. uchwale), która wskazuje konkretnego pracownika

objętego ochroną. Natomiast pracodawca nie może wymusić na zarządzie

zakładowej organizacji związkowej, aby wraz z imienną listą pracowników-działaczy

objętych szczególną ochroną trwałości stosunku pracy, dostarczono mu inne

dokumenty, z których będzie wynikać upoważnienie wskazanego imiennie

pracownika-działacza do występowania w imieniu związku w sprawach z zakresu

prawa pracy.

14

7. Należy jednak podnieść, że uprawnienie do korzystania przez działacza

niebędącego członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej ze szczególnej

ochrony trwałości stosunku pracy określonej w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach

zawodowych, nie wynika z samego imiennego wskazania działacza jako

podlegającego ochronie, lecz z także z posiadania umocowania do

reprezentowania związku. Nie można więc pracodawcy odmówić prawa kontroli,

czy informacja o osobach chronionych (otrzymana od zarządu zakładowej

organizacji związkowej), została oparta na rzeczywistych przesłankach (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2011 r., II PK 54/11, Monitor Prawa Pracy

2012 nr 1, s. 23). Pracodawca ponosi jednak ryzyko błędu, jeśli po otrzymaniu

imiennej listy działaczy chronionych, kwestionuje prawdziwość (skuteczność)

upoważnienia do działania w imieniu związku przysługującego osobie wymienionej

na tej liście i następnie rozwiąże z nią stosunek pracy. Nie można bowiem

wykluczyć, że po rozwiązaniu stosunku pracy, imiennie wskazany jako podlegający

ochronie pracownik-działacz związkowy, wykaże istnienie umocowania do działania

w imieniu związku, nawet dopiero w toku postępowania sądowego. Jeśli więc

pracodawca chce uniknąć takiego ryzyka, to w razie powzięcia wątpliwości, czy

pracownik imiennie wskazany przez związek jako osoba chroniona, rzeczywiście

dysponuje upoważnieniem do reprezentowania tego związku, powinien

niezwłocznie podjąć odpowiednie działania (np. konsultując się z organami

związkowymi wyższego szczebla) w celu usunięcia stanu niepewności

(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2013 r., I PK 285/12,

LEX nr 1360189).

8. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy

stwierdzić, że w dniu 23 lutego 2012 r. Ognisko ZNP (funkcjonujące w pozwanej

szkole) opracowało „wniosek do Zarządu Oddziału ZNP o objęcie szczególną

ochroną prawną działaczy związkowych na kadencję 2010-2014”. W odpowiedzi na

ten wniosek Zarząd Oddziału ZNP podjął w dniu 30 marca 2012 r. uchwałę nr 8/12

„w sprawie szczególnej ochrony prawnej działaczy ZNP”, w tym powoda, o czym

zawiadomił pozwanego pracodawcę. Z treści tych dokumentów nie wynika, że

osoby imiennie wskazane w uchwale Zarządu Oddziału ZNP w L. (w tym powód),

spełniały przesłanki, o których mowa w art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach

15

zawodowych. W szczególności na podstawie tych dokumentów nie da się wprost

ustalić, że powód (wskazany przez Zarząd Oddziału ZNP w L. jako pracownik

chroniony) był upoważniony do reprezentowania ZNP w stosunkach z pracodawcą.

W tej sytuacji pozwana szkoła mogła mieć wątpliwości, czy powód spełnia

ustawowe warunki objęcia go ochroną. Usunięcie tego stanu niepewności leżało w

interesie strony pozwanej, która niezwłocznie po otrzymaniu zawiadomienia o

objęciu powoda ochroną związkową (co nastąpiło w dniu 30 marca 2012 r.) mogła

podjąć odpowiednie kroki celem wyjaśnienia, czy powód jest upoważniony do

reprezentowania związku zawodowego. Strona pozwana nie próbowała tego

wyjaśnić, a tym samym - składając powodowi oświadczenie o rozwiązaniu stosunku

pracy bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej - podjęła ryzyko

naruszenia przepisów prawa pracy dotyczących szczególnej ochrony działaczy

związkowych.

9. Wobec powyższego kluczową kwestią w rozpoznawanej sprawie jest

ocena, czy w odniesieniu do powoda spełnione były przesłanki wymagane w art. 32

ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych, a więc, czy powód był upoważniony

do reprezentowania zakładowej organizacji związkowej wobec pracodawcy wskutek

przekazania części uprawnień Oddziału ZNP w L. na rzecz Ogniska ZNP przy

pozwanej szkole, którego to Ogniska powód był członkiem zarządu. Strona

pozwana w skardze kasacyjnej wywodzi, że do takiego przekazania części

uprawnień Oddziału ZNP w L. na rzecz Ogniska ZNP przy pozwanej szkole nie

doszło, gdyż dotycząca tego uchwała Oddziału ZNP została podjęta w dniu 28

czerwca 2000 r., a więc na wiele lat przed powstaniem Ogniska przy pozwanej

szkole. Strona pozwana nie kwestionuje jednak, że w tej uchwale (jako w swoistym

„formularzu) została ręcznie wpisana nazwa „Ogniska ZNP” przy pozwanej szkole

(oczywiste jest więc, że ten wpis mógł nastąpić dopiero po powstaniu tego

Ogniska). Ocena, czy i w jakim zakresie, dokument ten oznacza przekazanie części

uprawnień Oddziału ZNP na rzecz Ogniska ZNP przy pozwanej szkole, nie podlega

jednak kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym, gdyż jest

elementem ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku (art.

3983

§ 3 i art. 39813

§ 2 k.p.c.). Sąd Rejonowy ustalił (na podstawie całokształtu

materiału dowodowego, w tym także zeznań świadków), że Zarząd Oddziału ZNP w

16

L. przekazał Ognisku ZNP przy pozwanej szkole część uprawnień zakładowej

organizacji związkowej. Sąd Okręgowy zaakceptował to ustalenie a Sąd Najwyższy

jest związany takim ustaleniem (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Ustalenie treści postanowień

statutowych i innych aktów związkowych o charakterze wewnętrznym należy

bowiem do podstawy faktycznej orzeczenia i z tej przyczyny nie może być

podważane w postępowaniu kasacyjnym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13

czerwca 2013 r., I PK 20/13, OSNP 2014 nr 8, poz. 113 i orzecznictwo przywołane

w jego uzasadnieniu; por. też wyrok z dnia 8 marca 2012 r., III PK 52/11, OSNP nr

2013 nr 3-4, poz. 34, dotyczący możliwości ustalenia na podstawie innych

okoliczności - a nie tylko treści uchwały - okresu, w ciągu którego pracownik jest

upoważniony do reprezentowania związku wobec pracodawcy w sprawach z

zakresu prawa pracy).

10. Ostatecznie okazało się, że powód w ustalonych okolicznościach

faktycznych sprawy był objęty szczególną ochroną trwałości stosunku pracy, bo

został imiennie wskazany jako podlegający szczególnej ochronie i był upoważniony

do reprezentowania zakładowej organizacji związkowej wobec pracodawcy. Z tej

przyczyny zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych

nie stanowi usprawiedliwionej podstawy skargi kasacyjnej.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną strony pozwanej. O kosztach postępowania kasacyjnego

orzeczono w oparciu o przepisy art. 102 k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (jednolity tekst: Dz.U. z

2013 r., poz. 490 ze zm.) w związku z § 21 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804), przy czym zwalniając stronę

pozwaną z obowiązku ponoszenia kosztów zastępstwa procesowego ponad kwotę

120 zł, Sąd Najwyższy miał na względzie motywy, jakimi kierował się Sąd

Okręgowy przy zwolnieniu pozwanej szkoły z uiszczenia opłaty od skargi

kasacyjnej.

kc

17