III UK 76/15

Sygn. akt III UK 76/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Frańczak

w sprawie z odwołania M. Ś.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o świadczenie niezrealizowane po Z. Ś.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 listopada 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Apelacyjnemu.

UZASADNIENIE

Decyzją z 27 września 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił

ubezpieczonemu Z. Ś. prawa do renty z tytuły niezdolności do pracy, opierając się

2

na orzeczeniu komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 8 września

2011 r., w którym ubezpieczonego uznano za osobę zdolną do pracy.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z 7 stycznia 2014 r. zmienił zaskarżoną

decyzję w ten sposób, że przyznał M.Ś., następcy prawnemu po zmarłym

ubezpieczonym Z. Ś., prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy na

okres od 1 stycznia 2012 r. do 2 września 2013 r. Sąd ustalił, że ubezpieczony

urodzony 5 kwietnia 1953 r., przez 14 lat pracował jako ustawiacz w PKP. W latach

1999-2007 pozostawał na rencie z tytułu niezdolności do pracy. Zmarł 2 września

2013 r. Chorował na nadciśnienie tętnicze bez powikłań narządowych oraz

miażdżycę tętnic kończyn dolnych z zachowanym przepływem. Występował u niego

zespół bólowy szyjny i korzeniowy na tle wielopoziomowych zmian

zwyrodnieniowych kręgosłupa oraz początkowe zmiany zwyrodnieniowe stawów

biodrowych niepowodujące dysfunkcji, a nadto bóle i zawroty głowy

naczyniopochodne spowodowane zmianami miażdżycowymi uogólnionymi tętnic

m.in. mózgowych - bez deficytu neurologicznego. U ubezpieczonego stwierdzono

ponadto przewlekłą intoksykację alkoholową, powodującą niewielkie zmiany

wątroby bez zaburzeń jej funkcji. Na tle zmian organicznych w ośrodkowym

układzie nerwowym wywołanych miażdżycą tętnic mózgowych i zmian zanikowych

korowo-podkorowych, a także następstw zespołu zależności alkoholowej doszło do

psychodegradacji osobowości ubezpieczonego. Jego funkcjonowanie intelektualne

było obniżone do poziomu przedziału od pogranicza upośledzenia do inteligencji

poniżej przeciętnej. Sąd, w szczególności na podstawie dowodów z opinii biegłych

sądowych psychiatry oraz psychologa, ustalił, że stan psychiczny ubezpieczonego

czynił go częściowo niezdolnym do pracy po 31 grudnia 2011 r. na tle stanu

zdrowia psychicznego, a niezdolność ta trwała do dnia śmierci. W związku z tym

ustaleniem Sąd Okręgowy uznał, że ubezpieczony legitymował się wszystkimi

przesłankami, od których ustawa uzależnia prawo do renty z tytułu niezdolności do

pracy i zmienił decyzję organu rentowego.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł organ rentowy, zaskarżając go

w całości. Zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest: (-) art. 47714

§ 4 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i pominięcie nowych okoliczności, to jest

pogorszenia stanu psychicznego ubezpieczonego zakończonego leczeniem

3

szpitalnym w okresie od 25 stycznia do 2 marca 2012 r., które powstały po złożeniu

odwołania od spornej decyzji, co powinno skutkować jej uchyleniem, przekazaniem

sprawy do rozpoznania organowi rentowemu i umorzeniem postępowania; (-) art.

227 k.p.c., 233 § 1 k.p.c. oraz 328 § 2 k.p.c. Apelujący wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od odwołującego na rzecz organu

rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 18 listopada 2014 r. zmienił zaskarżony wyrok i

oddalił odwołanie, nie obciążając odwołującego kosztami procesu. Uzasadniał, że

w sprawach o rentę z tytułu niezdolności do pracy sąd bierze pod uwagę stan

zdrowia ubezpieczonego na dzień wydania decyzji, badając jej zgodność z prawem

pod względem formalnym i merytorycznym, wyjątkowo może wziąć pod uwagę stan

zdrowia z okresu późniejszego, jeżeli jest on konsekwencją stanu zdrowia

występującego w dacie wydania decyzji. Stwierdził, że „w niniejszej sprawie nie

można powiedzieć, że późniejszy stan zdrowia pana Ś. był konsekwencją tegoż

stanu zdrowia, jaki zaistniał po wydaniu decyzji”. Sąd uznał, że „generalnie brak jest

jakiś podstaw do orzeczenia pozytywnego o prawie do renty w sytuacji, kiedy na

moment wydania decyzji, na moment złożenia wniosku stan zdrowia pana Ś. nie

czynił go osobą niezdolną do pracy”. Sąd nie zgodził się z argumentacją organu

rentowego, że decyzja powinna zostać uchylona, postępowanie umorzone a

sprawa przekazana do organu rentowego do ponownego rozpoznania. Uzasadniał,

że niezdolność ubezpieczonego od 1 stycznia 2012 r. nie stanowiła nowej

okoliczności, która istniała już przed wydaniem decyzji; stanowiła okoliczność, która

zaistniała kilka miesięcy po wydaniu decyzji. Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd

pierwszej instancji niezgodnie z prawem nie dokonał oceny decyzji na moment jej

wydania i orzekł o prawie do renty w sytuacji, gdy niezdolność do pracy powstała w

okresie późniejszym niż zaskarżona decyzja. W związku z czym zmienił zaskarżony

wyrok.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła M. Ś., zaskarżając

go w całości.

4

Zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest: (-) art. 47714

§

4 k.p.c. lub/i art. 4779

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 316 k.p.c. poprzez zaniechanie

uchylenia zaskarżonej decyzji organu rentowego oraz wyroku Sądu pierwszej

instancji, umorzenia postępowania i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania organowi rentowemu, mimo ujawnienia się w toku postępowania przed

Sądem pierwszej instancji nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia

niezdolności do pracy Z. Ś.; (-) art. 328 § 11

i 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

poprzez uzasadnienie zaskarżonego wyroku w ten sposób, że nie zawiera ono

wszystkich koniecznych elementów, ma oczywiste braki, które uniemożliwiają

kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku.

Zarzucono również naruszenie prawa materialnego poprzez jego błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, to jest: (-) art. 136 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w

związku z art. 5 k.c. poprzez nieuwzględnienie zasad współżycia społecznego, to

jest zasady sprawiedliwości społecznej; (-) art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji

RP polegające na pozbawieniu skarżącej prawa do rzetelnego procesu sądowego.

W uzasadnieniu skargi stwierdzono, że w toku postępowania przed Sądem

pierwszej instancji ujawniła się okoliczność - pogorszenie stanu zdrowia

psychicznego ubezpieczonego, a w konsekwencji ustalenie jego niezdolności do

pracy od 1 stycznia 2012 r. Powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z

20 maja 2013 r., I UK 616/12 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 11 maja 2012 r.,

I UK 411/11, skarżąca wskazała, że art. 47714

§ 4 k.p.c. dotyczy okoliczności

stwierdzenia niezdolności do pracy, które powstały po dniu złożenia odwołania od

tej decyzji do dnia wyroku Sądu pierwszej instancji. Skarżąca nie zgodziła się ze

stanowiskiem Sądu drugiej instancji, że niezdolność do pracy Z. Ś., która powstała

po dniu wydania decyzji, jest konsekwencją stanu zdrowia istniejącego przed

wydaniem decyzji, w konsekwencji, że nie jest nową okolicznością. Powołując się

na postanowienie Sądu Apelacyjnego z 13 czerwca 2014 r., stwierdziła, że nowe

okoliczności to schorzenia istniejące przed wydaniem decyzji, lecz wykazane przez

ubezpieczonego dopiero po wniesieniu odwołania do sądu albo ujawnione na

podstawie badań lekarskich w trakcie postępowania sądowego i których nie oceniał

5

lekarz orzecznik ani komisja lekarska organu rentowego. Skarżąca podniosła, że

Sąd drugiej instancji nie ustalił w sposób należyty stanu faktycznego, nie przytoczył

przepisów, na których się oparł; wywód prawny jest niejednoznaczny i

nieprecyzyjny, a uzasadnienie wyroku wewnętrznie sprzeczne.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego

go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi pierwszej albo drugiej instancji, a na wypadek nie

uwzględniania tego wniosku - o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i rozstrzygnięcie sprawy

poprzez przyznanie skarżącej renty za okres od 1 stycznia 2012 r. do 2 września

2013 r.; wniosła także o zasądzenie od organu rentowego na jej rzecz kosztów

postępowania według norm przepisanych.

Organ rentowy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i

zasądzenie kosztów zastępstwa według norm przepisanych. Zdaniem organu

rentowego skarżąca nie wykazała, że zarzucane przez nią uchybienia procesowe

mogły mieć istotny wpływ na wynik procesu. Wskazał ponadto, że w orzecznictwie

Sądu Najwyższego utrwalonym jest stanowisko, że podstawę przyznania

świadczeń z ubezpieczenia społecznego mogą stanowić tylko przepisy prawa, a nie

zasady współżycia społecznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się zasadniczo uzasadniona.

Jak wynika z niebudzących ustaleń faktycznych w toku postępowania w

sprawie doszło do pogorszenia stanu zdrowia psychicznego ubezpieczonego. W

związku z powyższym Sąd pierwszej instancji przyznał świadczenie od innej daty

(1.01.2012 r.). natomiast zgodnie z przepisem art. 47714

§ 4 k.p.c. sąd powinien

uchylić decyzję, przekazać sprawę do rozpoznania organowi rentowemu i umorzyć

postępowanie. Także Sąd Apelacyjny przyjmuje w zaskarżonym wyroku, że

ubezpieczony w czasie wydania decyzji nie był niezdolny do pracy, ale nie odniósł

się do późniejszych zdarzeń. Ostatecznie Sąd ten zmienił zaskarżony wyrok i

oddalił odwołanie.

6

W związku z powyższą sytuacją należy stwierdzić, że zgodnie z utrwalonym

stanowiskiem Sądu Najwyższego należało postąpić z dyspozycją wyżej

powołanego przepisu. Zdaniem Sądu Najwyższego mające walor nowości

okoliczności dotyczące stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do

samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu złożenia odwołania od negatywnej

decyzji organu rentowego i nadal utrzymują się w okresie wymaganym do nabycia

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy nie mogą być samodzielnie ocenione

przez sądy z zastosowaniem art. 316 k.p.c. ze względu na kodeksowy zakaz

orzekania co do istoty sprawy zawarty w art. 47714

§ 4 k.p.c. (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 2013 r., I UK 616/12, OSNP 2014, nr 4, poz. 62, por.

także wyrok z dnia 11 maja 2012 r., I UK 411/11, LEX nr 1214553). Tymczasem

zarówno Sąd pierwszej, jak i drugiej instancji orzekł co do istoty sprawy. Tym

samym doszło do naruszenia przepisów art. 47714

§ 4 k.p.c. oraz 316 k.p.c.

Kolejny zarzut skargi kasacyjnej odnosi się do naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

W ocenie Sądu Najwyższego uzasadnienie zaskarżonego wyroku uniemożliwia

ocenę zarzutów kasacyjnych w tym zakresie. Sąd Apelacyjny jest bowiem

niekonsekwentny i tym samym podstawa faktyczna orzeczenia niejednoznaczna. W

uzasadnieniu przyjmuje się bowiem, że nie można powiedzieć, iż „poźniejszy stan

zdrowia pana Ś. jest konsekwencją stanu zdrowia występującego w dacie wydania

decyzji”. Następnie pada stwierdzenie, że nie są to nowe okoliczności. Są to więc

ustalenia niejednoznaczne i co nie ulega wątpliwości kluczowe dla rozstrzygnięcia

sporu. Należy także pamiętać, że na podstawie niekwestionowanej opinii biegłej

psycholog ustalono, że niezdolność ubezpieczonego do pracy rozpoczęła się w

dniu 1 stycznia 2012 r. i trwała do jego śmierci. Ponadto Sąd Apelacyjny przyjmuje

o braku podstaw do uchylenia decyzji i przekazania sprawy do organu rentowego z

powodu tego, że nie mamy do czynienia z nowymi okolicznościami, które istniały

przed wydaniem decyzji. Tymczasem z treści przepisu warunek taki nie wynika.

Wręcz przeciwnie przepis ten stanowi o nowych okolicznościach, które powstały po

dniu złożenia odwołania od decyzji. Wynika więc z tego jednoznacznie, że mogą to

być okoliczności dotyczące stwierdzenia niezdolności do pracy, które nie istniały

przed zaskarżeniem odmownej decyzji rentowej.

7

Z powyższych względów należało stwierdzić, że doszło do naruszenia

przepisów wskazanych w pkt 1 skargi kasacyjnej. Nie było więc konieczne

odnoszenia się do zarzutów przedstawionych w pkt 2 skargi. Wspomnieć więc tylko

można, że Sąd Najwyższy wielokrotnie i jednoznacznie przyjmował, iż podstawą

przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecznego mogą stanowić tylko przepisy

prawa, a nie zasady współżycia społecznego ze względu na to, że prawo

ubezpieczeń społecznych ma charakter publicznoprawny, co wyklucza

posiłkowanie się klauzulami generalnymi występującymi w prawie cywilnym (zob.

np. wyrok z dnia 4 czerwca 2013 r., I UK 5/13, OSNP 2014 nr 3, poz. 45).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.

kc