V KK 323/15

Sygn. akt V KK 323/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Świecki (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Michał Laskowski

SSN Zbigniew Puszkarski

Protokolant Anna Kowal

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza,

w sprawie M. S.

skazanego z art. 286 § 1 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 26 stycznia 2016 r.,

kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 17 października 2014 r.,

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w S.

z dnia 6 czerwca 2014 r.,

1/ uchyla zaskarżony wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok

Sądu Rejonowego w S. w zakresie rozstrzygnięcia o

zobowiązaniu M. S. do naprawienia szkody;

2/ wydatkami postępowania kasacyjnego obciąża Skarb

Państwa.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 6 czerwca 2014 r. oskarżony M. S.

został uznany za winnego tego, że w okresie od 15 sierpnia 2010 r. do 14

października 2010 r. w P. i Ć., w wykonaniu z góry powziętego zamiaru i w krótkich

odstępach czasu, działając jako prezes „B.” Spółki z o.o. Spółki Komandytowej z

siedzibą w C. i w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, wiedząc iż sytuacja

majątkowa spółki nie pozwala na wywiązanie się z niżej opisanych zobowiązań,

doprowadził P. N. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez

wprowadzenie go w błąd co do zamiaru wywiązania się z zawartej ustnej umowy na

wykonanie usług budowlanych związanych z budową drogi Ć. wyszczególnionych

w fakturach VAT […] i wyłudził w ten sposób usługi budowlane o łącznej wartości

87.937,60 złotych, czym działał na szkodę P. N., tj. popełnienia przestępstwa z art.

286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to na podstawie art. 286 § 1 k.k. wymierzono

mu karę roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na

okres 3 lat, a na podstawie art. 33 § 2 k.k. orzeczono grzywnę w wysokości 200

stawek dziennych, ustalając wysokość jednej stawki na kwotę 50 złotych. Na

podstawie art. 46 § 1 k.k. zobowiązano oskarżonego do naprawienia wyrządzonej

szkody poprzez zapłatę na rzecz P. N. kwoty 87.937,60 złotych.

Od powyższego wyroku apelacje wnieśli obrońca, zaskarżając go w całości

oraz prokurator, na niekorzyść oskarżonego w części dotyczącej orzeczenia o

karze, zarzucając rażącą jej niewspółmierność. W apelacji obrońca postawił m.in.

zarzut naruszenia przepisów postępowania, to jest art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. poprzez

orzeczenie na rzecz pokrzywdzonego obowiązku naprawienia szkody, podczas gdy

prawomocnym nakazem zapłaty orzeczono już o tym roszczeniu.

Sąd Okręgowy w P., wyrokiem z dnia 17 października 2014 r., utrzymał w

mocy wyrok Sądu Rejonowego, uznając apelacje za oczywiście bezzasadne.

Kasację od tego wyroku na korzyść skazanego wniósł Rzecznik Praw

Obywatelskich w zakresie, w jakim Sąd Okręgowy utrzymał w mocy wyrok Sądu

Rejonowego, zobowiązujący oskarżonego do naprawienia szkody wyrządzonej

przypisanym przestępstwem, w sposób wskazany w punkcie 3 wyroku Sądu

pierwszej instancji. W kasacji został postawiony zarzut rażącego i mającego istotny

wpływ na jego treść naruszenia prawa karnego procesowego, to jest art. 433 § 1

k.p.k. w zw. z art. 415 § 5 k.p.k. (aktualnie art. 415 § 1 k.p.k.), polegający na

3

przeprowadzeniu wadliwej kontroli odwoławczej i w konsekwencji wyrażeniu

błędnego poglądu prawnego, polegającego na uznaniu, że uprzednie orzeczenie

cywilne o zasądzeniu roszczenia solidarnie od B. Sp. z o.o. Sp. K. oraz B. Sp. z

o.o., w której oskarżony pełnił funkcję komplementariusza spółki komandytowej i

Prezesa Zarządu, nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu, na podstawie art. 46 § 1

k.k., obowiązku naprawienia przez oskarżonego tej samej szkody. W konkluzji

skarżący wniósł o uchylenie w zaskarżonym zakresie wyroku Sądu drugiej instancji

oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia zawartego w punkcie 3 wyroku Sądu

pierwszej instancji, dotyczącego zobowiązania M. S. do naprawienia szkody.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest zasadna, choć nieprecyzyjnie został postawiony zarzut

naruszenia art. 433 § 1 k.p.k. Przepis ten odnosi się do granic kontroli odwoławczej

i w brzmieniu przed nowelizacją, która weszła w życie 1 lipca 2015 r., obejmował

sytuację, gdy na skarżącym nie ciążył obowiązek sformułowania zarzutów

odwoławczych (art. 427 § 1 k.p.k. przed nowelizacją). Natomiast w rozpoznawanej

sprawie apelację wniósł obrońca, który wypełniając ustawowy obowiązek

wskazania zarzutów stawianych rozstrzygnięciu (art. 427 § 2 k.p.k. przed

nowelizacją), postawił zarzut naruszenia m.in. art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. Sąd

odwoławczy rozważył ten zarzut i uznał go za niezasadny. W kasacji, skarżący

kwestionując to stanowisko, powinien więc postawić zarzut naruszenia art. 433 § 2

k.p.k. przez nienależyte (błędne) rozpoznanie zarzutu obrazy art. 415 § 5 zd. 2

k.p.k. Trafnie natomiast w kasacji postawiono zarzut rażącego i mającego istotny

wpływ na treść wyroku naruszenia przez Sąd odwoławczy art. 415 § 5 k.p.k. przez

utrzymanie w mocy w tym zakresie wyroku Sądu pierwszej instancji, w którym na

podstawie art. 46 § 1 k.k. zobowiązano oskarżonego do naprawienia szkody

wyrządzonej przestępstwem.

Jak wynika z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy

wydał nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym, na mocy którego nakazał

pozwanym B.Sp. z o.o. Sp. Komandytowa z siedzibą w C. oraz B. Sp. z o.o. z

siedzibą w C., aby solidarnie zapłaciły na rzecz powoda – P. N. kwotę 87.937,60

złotych wraz z ustawowymi odsetkami oraz kwotę 4.716,25 złotych tytułem zwrotu

kosztów procesu. Oskarżony, jako prezes przedsiębiorstwa B. Sp. z o.o. Sp.

4

Komandytowa z siedzibą w C., zawarł umowę z pokrzywdzonym P. N. na

wykonanie usług budowlanych związanych z budową drogi Ć. wyszczególnionych

w fakturach VAT […] o łącznej wartości 87.937,60. Sąd pierwszej instancji skazując

oskarżonego za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione na szkodę P. N., na

podstawie art. 46 § 1 k.k., zobowiązał oskarżonego do zapłacenia tej kwoty na

rzecz pokrzywdzonego.

Sąd Okręgowy utrzymując w mocy wyrok Sądu Rejonowego w zakresie

orzeczenia o tym środku karnym (pkt 3) powielił błąd Sądu pierwszej instancji i

naruszył tzw. klauzulę antykumulacyjną przewidzianą w art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k.

(numeracja przepisu wg stanu prawnego przed 1 lipca 2015 r. Obecnie jest to art.

415 § 1 zd. 2 k.p.k. – uwaga SN). Przepis ten stanowi, że obowiązku naprawienia

szkody nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest

przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono.

W orzecznictwie wskazuje się, że wymagana jest tożsamość roszczenia zarówno w

płaszczyźnie przedmiotowej, jak i podmiotowej (zob. wyrok SN z dnia 3 lutego 2012

r., V KK 9/12, LEX nr 1119576).

W rozpoznawanej sprawie, zdaniem Sądu Rejonowego, które zaakceptował

Sąd Okręgowy, nie wstępowała tożsamość podmiotowa roszczenia stanowiąca

warunek konieczny zastosowania art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k., gdyż osoba oskarżonego

była odrębną osobą od osoby prawnej – „B.” Sp. z o.o. Spółka Komandytowa, której

był prezesem. Jednak, jak słusznie podniósł w kasacji skarżący, Sądy obu instancji

nie wzięły pod uwagę charakteru odpowiedzialności cywilnoprawnej oskarżonego z

racji pełnionej funkcji prezesa spółki prawa handlowego. Otóż zgodnie z art. 299 §

1 k.s.h., jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie

zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Od razu trzeba wyjaśnić, że

nie jest to odpowiedzialność solidarna członków zarządu i spółki. Odpowiedzialność

członków zarządu za zobowiązania spółki ma bowiem charakter posiłkowy, gdyż

chodzi w grę dopiero wówczas, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się

bezskuteczna. Na etapie postępowania egzekucyjnego istnieje zatem powiązanie

roszczenia względem spółki z odpowiedzialnością członków zarządu za

zobowiązanie spółki, gdyż wierzyciel może wyegzekwować to roszczenie z majątku

członków zarządu spółki.

5

W konsekwencji w rozpoznawanej sprawie zachodzi łączność podmiotowa

roszczenia o naprawienie szkody dochodzonego w trybie art. 46 § 1 k.k. z

roszczeniem, o którym już prawomocnie orzeczono w postępowaniu cywilnym,

gdyż oskarżony jako prezes zarządu spółki jest subsydiarnie odpowiedzialny za

zobowiązanie spółki wynikające z tego samego roszczenia. Wykładnia funkcjonalna

art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. (obecnie art. 415 § 1 zd. 2 k.p.k.) wskazuje, że ratio legis

tego przepisu sprowadza się do zapobieżenia funkcjonowaniu w obrocie prawnym

tytułów egzekucyjnych wynikających z dochodzenia tego samego roszczenia w

postępowaniu karnym i innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę. W tym

kontekście nie jest zatem celowe nakładanie obowiązku naprawienia szkody na

podstawie art. 46 § 1 k.k. wobec możliwości wyegzekwowania zasądzonego

roszczenia z majątku oskarżonego w oparciu o podstawę z art. 299 § 1 k.s.h. (por.

wyrok SN z dnia 26 lutego 2014 r., III KK 429/13, Lex nr 1446451).

Dlatego też zgodzić się należy z autorem kasacji, że Sąd odwoławczy rażąco

naruszył art. 415 § 5 k.p.k., co miało istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia,

gdyż rozpoznając zarzut apelacji obrońcy wyraził błędny pogląd, iż w sprawie

niniejszej przy orzeczeniu o środku karnym na podstawie art. 46 § 1 k.k. nie doszło

do naruszenia reguły antykumulacyjnej.

Z tych względów Sąd Najwyższy, podzielając stanowisko Rzecznika Praw

Obywatelskich, na podstawie art. 537 § 1 k.p.k. uchylił wyrok Sądu odwoławczego

w zaskarżonej części oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu pierwszej instancji w

zakresie orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody.

Rozstrzygnięcie o wydatkach związanych z kasacją wynika z art. 638 k.p.k.

kc