IV CSK 352/15

Sygn. akt IV CSK 352/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada

SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości P. Spółki Akcyjnej

w upadłości likwidacyjnej

przeciwko C.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 5 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 stycznia 2015 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł, tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny, zaskarżonym wyrokiem oddalił apelację strony pozwanej „C.”

S.A. od wyroku Sądu Okręgowego, którym uwzględnił w całości powództwo

Syndyka masy upadłości P. S.A. w upadłości likwidacyjnej o zasądzenie na jego

rzecz od strony pozwanej kwoty 672 720,34 zł, z ustawowymi odsetkami od

poszczególnych kwot składających się na tę kwotę, od szczegółowo określonych

dat, do dnia zapłaty. Ponadto stosownie do wyniku procesu zostały zasądzone

koszty za obie instancje.

Podstawę faktyczną rozstrzygnięcie stanowiły następujące okoliczności:

W dniach 28 lutego 2012 r. i 2 maja 2012 r. zostały zawarte umowy, na mocy

których P. S.A. świadczyła na rzecz strony pozwanej usługi produkcyjne oraz usługi

kontroli jakości. Pierwsza umowa obowiązywała do końca stycznia 2013 r., zaś

druga do 30 kwietnia 2013 r.

Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2012 r., Sąd Rejonowy w B. ogłosił

upadłość P. S.A. z możliwością zawarcia układu. W ramach współpracy

gospodarczej wynikającej z opisanych wyżej umów, po ogłoszeniu upadłości

układowej, strona pozwana stała się dłużnikiem upadłego w kwocie 676 289,61 zł,

natomiast upadły miał dług w stosunku do strony pozwanej w kwocie 3 569,27 zł i

po skompensowaniu tych kwot na rzecz upadłego powstała wierzytelność w kwocie

dochodzonej pozwem (672 720,34 zł).

W dniu 14 września 2012 r., strona pozwana zgłosiła do masy upadłości P.

S.A. wierzytelność w kwocie 1 593 342,55 zł oraz dołączyła oświadczenie z dnia 23

sierpnia 2012 r. o potrąceniu wzajemnych wierzytelności w kwocie 89 401,80 zł. W

dniu 26 listopada 2012 r., strona pozwana uzupełniła zgłoszenie wierzytelności o

kwotę 21 592,95 zł. Nadzorca sądowy w sporządzonym projekcie listy

wierzytelności, uznał wierzytelność pozwanej w łącznej kwocie 1 614 933,50 zł,

przyjmując, iż oświadczenie o potrąceniu nie jest skuteczne. Strona pozwana

złożyła sprzeciw do listy wierzytelności, kontestując stanowisko nadzorcy

sądowego w przedmiocie skuteczności potrącenia. Postanowieniem z dnia 9

3

kwietnia 2013 r., sędzia komisarz oddalił ten sprzeciw. Zażalenie strony pozwanej

na to postanowienie zostało oddalone przez Sąd Rejonowy.

W dniu 25 stycznia 2013 r., Sąd Rejonowy wydał postanowienie, którym

orzekł o zmianie sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego

z możliwością zawarcia układu na obejmujący likwidację majątku P. S.A. i ustanowił

syndyka masy upadłości, po czym w dniu 12 lutego 2013 r., strona pozwana

złożyła kolejne oświadczenie o potrąceniu wierzytelności przysługującej jej wobec

powoda w kwocie 1 525 533,10 zł, z wzajemną wierzytelnością powoda w stosunku

do niej w kwocie 651 895,38 zł. Konsekwencją tego było złożenie przez pozwaną

Spółkę uzupełniającego zgłoszenia wierzytelności i w nawiązaniu do zgłoszenia

wierzytelności dokonanego w dniach 14 września 2012 r. oraz 26 listopada 2012 r.,

a także po uwzględnieniu oświadczenia o potrąceniu, określiła swoją wierzytelność

na kwotę 873 638,32 zł. W uzupełniającej liście wierzytelności z dnia 21

października 2013 r., syndyk masy upadłości nie uznał uzupełniającego zgłoszenia

przez pozwaną wierzytelności i dokonanych przez nią potrąceń. Strona pozwana

wniosła sprzeciw do uzupełniającej listy wierzytelności, który sędzia - komisarz

oddalił, a jej zażalenie w tej materii od tegoż postanowienia sędziego komisarza

zostało oddalone postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 30 września 2014 r.

W zbieżnych rozważaniach prawnych, Sądy obu instancji, uznając co do

zasady dopuszczalność powoływania się przez pozwanego w toku postępowania

sądowego prowadzonego z powództwa upadłego przeciwko osobie, będącej

jednocześnie jej wierzycielem na zarzuty wynikające z instytucji potrącenia

i umorzenia wierzytelności (niezależnie od zapadłych w postępowaniu

upadłościowym orzeczeń w przedmiocie oświadczenia czy zarzutu potrącenia),

zaznaczyły, iż w takiej sytuacji skuteczność potrącenia jest uzależniona

od spełnienia przesłanek określonych w prawie upadłościowym, chodzi bowiem

o zagwarantowanie jednolitych zasad traktowania wierzycieli w odniesieniu do

skorzystania z przywileju, za jakie uznaje się prawo potrącenia realizowane przez

wierzyciela upadłego.

Po przytoczeniu treści przepisów art. 89, art.. 93, art. 95 i art. 118 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (j.t. Dz. U. z 2015 r.

4

poz. 233, ze zm. zwane dalej u.p.u.n.), a także poglądów doktryny prawniczej oraz

orzecznictwa Sądu Najwyższego, Sądy obu instancji wyjaśniły, iż podniesiony

przez stronę pozwaną zarzut potrącenia oparty na złożonym w postępowaniu

upadłościowym oświadczeniu o potrąceniu wzajemnych wierzytelności nie jest

skuteczny, gdyż upadłość układowa miała miejsce w okresie od 14 czerwca 2012 r.

do 24 stycznia 2013 r. i dochodzone w tym procesie przez powoda wierzytelności

powstały w tym okresie, co wynika z dołączonych do pozwu faktur wystawionych

przez upadłą spółkę w okresie od 24 sierpnia 2012 r. do 14 stycznia 2013 r.

(które nie były przez pozwaną kontestowane, tak co do wysokości, jak

i wymagalności), zaś strona pozwana stała się wierzycielem upadłego jeszcze

przed ogłoszeniem upadłości układowej, nie będąc jednak przed tym dniem

dłużnikiem upadłego. Wprawdzie przepis art. 118 u.p.u.n. jest sformułowany w taki

sposób, że jego wykładnia literalna na tle dopuszczalności potrącenia może budzić

wątpliwości (czego wyrazem są sprzeczne stanowiska wyrażane w piśmiennictwie

prawniczym), jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego nie jest uprawniona taka jego

interpretacja, która prowadziłaby do uznania, że skutkiem postanowienia o zmianie

sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego jest dopuszczalność

potrącenia według stanu istniejącego na dzień wydania postanowienia w tym

przedmiocie, a według stanu na dzień ogłoszenia upadłości, rozumianego jako data

wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu.

W postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidacje majątku upadłego,

odmiennie niż w przypadku postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia

układu unormowano m.in. kwestie wymagalności zobowiązań upadłego i zmiany

zobowiązań majątkowych niepieniężnych na zobowiązania pieniężne (art. 91),

odsetek od wierzytelności należnych od upadłego (art. 92), wykonywanie umów

wzajemnych (art. 98-115), czy roszczeń małżonka upadłego (art. 116), których

to regulacji brak przy postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia układu,

a zatem do tych instytucji szczególnych dla postępowania upadłościowego

obejmującego likwidację majątku upadłego odnosi się unormowanie zawarte

w przepisie art. 118 u.p.u.n. Regulacja dotycząca dopuszczalności potrącenia

przewidziana w art. 89 ust. 1 pkt. 1 u.p.u.n. (zamieszczona w oddziale dotyczącym

skutków ogłoszenia upadłości z możliwością zwarcia układu) odpowiada treści

5

art. 95 u.p.u.n. (znajdującego się w oddziale dotyczącym skutków ogłoszenia

upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego), bowiem w obu wypadkach

datą graniczną jest data ogłoszenia upadłości, którą należy rozumieć tożsamo

jako dzień wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości, niezależnie

od wybranego sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego, tym bardziej,

iż sąd upadłościowy zmieniając sposób prowadzenia postępowania nie ogłasza

ponownie upadłości (art. 52 u.p.u.n.).

Wykładnia przepisu art. 118 u.p.u.n. w kierunku preferowanym przez stronę

pozwaną, zdaniem Sądu Apelacyjnego przeczyłaby istocie i celom postępowania

upadłościowego tj. równomiernemu zaspokojeniu roszczeń wszystkich wierzycieli

upadłego. Z datą ogłoszenia upadłości wzajemne roszczenia wierzycieli i dłużnika

podlegają normom prawa upadłościowego. W skład masy upadłości stosownie do

art. 62 u.p.u.n., do której wierzyciele kierują roszczenia, wchodzi majątek należący

do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez niego w toku

postępowania upadłościowego, z wyjątkami określonymi w art. 63-67 u.p.u.n.

Takim majątkiem nabytym w toku postępowania upadłościowego jest wierzytelność

powstała w wyniku wykonania przez upadłego w tym czasie umowy wzajemnej.

W efekcie dopuszczenie prawej możliwości potrącenia takiej wierzytelności

z wierzytelnością przysługującą jednemu z wierzycieli zgłoszoną na listę

wierzytelności wskutek zmiany sposobu prowadzenia postępowania

upadłościowego na podstawie art. 93 ust. 1 u.p.u.n. w zw. z art. 118 u.p.u.n., przez

uznanie, że dzień ogłoszenia upadłości jest równoznaczny z dniem wydania

postanowienia zmieniającego sposób prowadzenia upadłości, powoduje

uszczuplenie masy upadłości i pominięcie roszczeń pozostałych wierzycieli co do

tego składnika masy upadłości.

Analizując powoływany przez obie strony wyrok Sądu Najwyższego z dnia

22 marca 2012 r., V CSK 95/11, Sąd Apelacyjny wskazał, iż stan faktyczny, w której

został wydany jest odmienny od tego z niniejszej sprawy. Nadto idąc tokiem

rozumowania zaprezentowanym w jego motywach i przyjętą przez Sąd Najwyższy

kompromisową (w stosunku do rozbieżnych stanowisk doktryny prawniczej)

wykładnią przepisu art. 118 u.p.u.n., Sąd drugiej instancji podkreślił,

że przedstawiona w tej sprawie do potrącenia wierzytelność strony pozwanej nie

6

jest wierzytelnością nową, powstałą po ogłoszeniu upadłości z możliwością

zawarcia układu, a przed jej zmianą na upadłość likwidacyjną, lecz wierzytelnością,

która już istniała w dacie ogłoszenia upadłości z możliwością zwarcia układu i która

została zgłoszona w postępowaniu upadłościowym i uwzględniona na prawomocnie

zatwierdzonej liście wierzytelności.

W skardze kasacyjnej, strona pozwana, zaskarżając w całości wyrok Sądu

drugiej instancji, wniosła o jego uchylenie i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji

przez oddalenie w całości powództwa z zasądzeniem na jej rzecz od powoda

kosztów procesu, ewentualnie jego uchylenia z przekazaniem sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Zarzuciła naruszenie prawa materialnego wskutek błędnej wykładni, a to:

1) art. 118 u.p.u.n. w zw. z art. 93 ust. 1 u.p.u.n. i art. 95 u.p.u.n. polegającej na

przyjęciu, że z brzmienia tych przepisów nie wynika, iż wyrażenie „w dniu

ogłoszenia upadłości” odnosi się do wydania postanowienia o zmianie sposobu

prowadzenia postępowania upadłościowego z postępowania obejmującego

upadłość z możliwością zawarcia układu na postanowienie obejmujące likwidację

majątku upadłego, w sytuacji gdy prawidłowa wykładnia powinna prowadzić

do przyjęcia, że z brzmienia art. 118 u.p.u.n. wprost wynika, że z chwilą zmiany

postanowienia o upadłości układowej na likwidacyjną powstają skutki wymienione

w przepisach oddziału 3 rozdziału 2 u.p.u.n. (w tym m.in. art. 93 ust. 1 u.p.u.n. i art.

95 u.p.u.n.) bez wyłączeń, wobec tego zwrot „dzień ogłoszenia upadłości”

oznacza również dzień ogłoszenia upadłości likwidacyjnej; 2) art. 93 ust. 1 u.p.u.n.

i art. 95 u.p.u.n. w zw. z art. 118 u.p.u.n., polegającej na przyjęciu przez Sąd drugiej

instancji, że z przepisów tych wynika zakaz potrącania wierzytelności

przysługujących względem upadłego, a powstałych po ogłoszeniu upadłości

układowej, zmienionej następnie w upadłość likwidacyjną, w sytuacji

gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów powinna prowadzić do przyjęcia,

że potrącenie jest dopuszczalne, jeśli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia

upadłości likwidacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

7

Z dniem 1 stycznia 2016 r. weszła w życie ustawa z dnia 15 maja 2015 r. –

Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. z 2015 r., poz. 978, ze zm., zwana dalej u.p.r.),

która uchyliła regulacje z u.p.u.n. dotyczące upadłości z możliwością zawarcia

układu, w tym m.in. art. 89 i 118 u.p.u.n. (od 1 stycznia 2016 r. ustawa – Prawo

upadłościowe). Zgodnie jednak z art. 449 u.p.r., w sprawach, w których przed

dniem wejścia w życie tej ustawy wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, stosuje

się przepisy dotychczasowe. Zatem w tej sprawie mają zastosowanie przepisy

u.p.u.n., w wersji obowiązującej przed 1 stycznia 2016 r.

Trafnie sądy obu instancji przyjęły, iż wszczęcie postępowania

upadłościowego, nie powoduje skutków zawiśnięcia sporu, ani powagi rzeczy

osądzonej w zakresie zapadłych w nim orzeczeń dotyczących rozstrzygnięcia

o skuteczności skorzystania przez wierzyciela upadłego z instytucji potrącenia.

Z tego względu, w toku postępowania sądowego dotyczącego wierzytelności

dochodzonej przez syndyka masy upadłości przeciwko osobie będącej

jednocześnie wierzycielem upadłego, dopuszczalne jest powołanie przez

pozwanego zarzutu potrącenia opartego na złożonym w postępowaniu

upadłościowym oświadczeniu o potrąceniu wzajemnych wierzytelności, jeśli przy

sporządzeniu listy wierzytelności nadzorca sądowy (przy upadłości układowej) lub

syndyk masy upadłości (przy upadłości likwidacyjnej) prawomocnie nie uznali

umorzenia wierzytelności wskutek potrącenia. W toku procesu sądowego taki

zarzut może być uwzględniony jedynie wówczas, gdy zachodziły przesłanki

uzasadniające dokonanie potrącenia w postępowaniu upadłościowym (zob. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2015 r., IV CSK 749/14 nie publ.,

z dnia 22 marca 2012 r., V CSK 95/11, nie publ.; z dnia 20 marca 2011 r., III CSK

311/10 OSNC-ZD 2011/3/65).

Taka sytuacja procesowa występuje w niniejszej sprawie. Strona pozwana

„C.” S.A. podniosła zarzut potrącenia oparty na złożonych w toku postępowania

upadłościowego oświadczeniach o potrąceniu własnej wierzytelności stosunku do

upadłego P. S.A. powstałej przed ogłoszeniem upadłości (14 czerwca 2012 r.) i

uznanej na liście wierzytelności, z wzajemną wierzytelnością (której dochodzi w tym

procesie Syndyk masy upadłości P. S.A. w upadłości likwidacyjnej), powstałą w

okresie prowadzenia postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu,

8

a przed zmianą sposobu prowadzenia tegoż postępowania na likwidacyjne.

Pierwsze oświadczenie o potrąceniu strony pozwanej miało miejsce w czasie

prowadzenia upadłości z możliwością zawarcia układu w dniu 23 sierpnia 2012 r.,

(przy zgłoszeniu wierzytelności do masy upadłości) i dotyczyło kwoty 89 401,80 zł,

natomiast drugie oświadczenie w tym przedmiocie po ogłoszeniu zmiany sposobu

prowadzenia postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu

na likwidację majątku upadłego i obejmowało wierzytelność w kwocie 651 895,38 zł,

przy czym na użytek tego oświadczenia o potrąceniu, strona pozwana ponownie

dokonała zgłoszenie tej samej wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem

upadłości, którą zgłosiła pierwotnie po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia

układu, traktując to kolejne zgłoszenie jako uzupełniające.

Według ustaleń sądów obu instancji - czego strona pozwana nie kontestuje

w skardze kasacyjnej - dochodzona przez Syndyka w tym procesie wierzytelność

obejmuje należności, które stały się wymagalne po ogłoszeniu upadłości układowej,

a przed wydaniem postanowienia o zmianie sposobu prowadzenia upadłości, przy

czym jeśli chodzi o pierwsze oświadczenie o potrąceniu w kwocie 89 401, 55 zł,

zawarta jest kwota 68 177,84 zł, której syndyk w tej sprawie nie dochodzi,

natomiast pozostała kwota 20 824,96 zł stanowi należność dochodzoną niniejszym

pozwem i stała się wymagalna po ogłoszeniu upadłości układowej. Z kolei

należność w kwocie 651 895,38 zł objęta drugim oświadczeniem o potrąceniu, stała

się wymagalna po złożeniu pierwszego oświadczenia o potrąceniu, a przed zmianą

sposobu prowadzenia upadłości z układu na likwidację.

W ramach orzeczeń wydawanych w postępowaniu upadłościowym, oba

oświadczenia o potrąceniu nie zostały uznane za skuteczne i w tej materii

orzeczenia są prawomocne.

Rozdział 2 działu II tytułu III części pierwszej u.p.u.n., regulujący skutki

ogłoszenia upadłości co do zobowiązań upadłego został podzielony na trzy

oddziały. Pierwszy zawiera przepisy ogóle (art. 83-86). Drugi dotyczy skutków

ogłoszenia upadłości co do zobowiązań upadłego w razie ogłoszenia upadłości

z możliwością zawarcia układu (art. 87-90), zaś trzeci takich skutków w razie

ogłoszenia upadłości likwidacyjnej (art. 91-118).

9

Zgodnie z art. 89 ust. 1 pkt. 1 u.p.u.n. w czasie trwania postępowania

upadłościowego z możliwością zawarcia układu, aż do jego umorzenia lub

zakończenia, albo zmiany postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością

zawarcia układu na postawienie o ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej, potrącenie

wzajemnych wierzytelności miedzy upadłym i wierzycielem nie jest dopuszczalne,

jeśli wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego po ogłoszeniu upadłości. Wierzyciel,

który chce skorzystać z potrącenia, składa o tym oświadczenie nie później niż przy

zgłoszeniu wierzytelności.

Z kolei stosownie do przepisów zamieszczonych w oddziale normującym

skutki ogłoszenia upadłości likwidacyjnej co do zobowiązań upadłego, potrącenie

wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli obie

wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości, chociażby termin wymagalności

jednej z nich jeszcze nie nastąpił (art. 93 ust. 1 u.p.u.n.), jednak potrącenie nie jest

dopuszczalne, jeżeli wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego po dniu ogłoszenia

upadłości (art. 95 u.p.u.n.). Również i tym przypadku, wierzyciel, który chce

skorzystać z prawa potrącenia, składa o tym oświadczenie, nie później niż przy

zgłoszeniu wierzytelności.

Przed wejściem w życie u.p.u.n., problematyka układu i upadłości była

unormowana w dwóch aktach prawnych, które przewidywały odrębne zasady

dopuszczalności potrąceń wzajemnych wierzytelności upadłego i wierzycieli (art. 39

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo o postępowaniu układowym, Dz. Nr 93, poz. 836, z późn. zm. oraz art. 34-37

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo upadłościowe, j. t. Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512, ze zm.).

Ustawa - prawo upadłościowe i naprawcze w wersji obowiązującej przed

1 stycznia 2016 r., dopuszczała po ogłoszeniu upadłości, zmianę postanowienia

w przedmiocie sposobu prowadzenia upadłości, a mianowicie z możliwości

zawarcia układu na likwidację majątku upadłego i odwrotnie (art. 16 i 17 ust. 1

u.p.u.n.).

W związku z tym, w odniesieniu do oceny wpływu ogłoszenia upadłości na

zobowiązania upadłego w razie zmiany sposobu prowadzenia postępowania

10

upadłościowego z postępowania z możliwością zawarcia układu na postępowanie

likwidacyjne, stosownie do art. 118 u.p.u.n., skutki ogłoszenia upadłości

wymienione w oddziale trzecim rozdziału 2, działu II u.p.u.n., powstawały z dniem

wydania postanowienia o zmianie sposobu prowadzenia postępowania.

Zatem, w takiej sytuacji dopuszczalność potrącenia należy oceniać na podstawie

art. 93-96 u.p.u.n.

W konsekwencji dopuszczalne jest dokonanie przez wierzyciela upadłego

potrącenia wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości z możliwością

zawarcia układu, z wierzytelnością upadłego powstałą po dacie ogłoszenia

upadłości z możliwością zawarcia układu, lecz przed wydaniem postanowienia

o zmianie sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego z możliwością

zawarcia układu na postępowanie obejmujące likwidację majątku upadłego, z tym,

że skuteczność oświadczenia o potrąceniu lub zarzutu potrącenia opartego na

zgłoszonym w ramach postępowania upadłościowego oświadczenia o potrąceniu

zależy od tego, czy czynności te zostały dokonane najpóźniej przy uzupełniającym

zgłoszeniu wierzytelności innych, aniżeli te, które zostały zgłoszone na listę

wierzytelności po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 93

ust. 1 i art. 96 w zw. z art. 118 u.p.u.n. w brzmieniu obowiązującym przed

1 stycznia 2016 r.).

Przepisy art. 93 ust. 1, art. 95 w zw. z art. 118 u.p.u.n. nie mogą być

wykładane w oderwaniu od normy zawartej w art. 96 u.p.u.n. Regulacje prawa

upadłościowego dotyczące dopuszczalności potrącenia wymagają ścisłej wykładni,

aby nie doprowadzić do zniweczenia celu tego postępowania, a tym samym do

obejścia zasad zaspakajania się przez wierzycieli z masy upadłości.

Dla skuteczności oświadczenia o potrąceniu konieczne jest sprzężenie tej

czynności prawnej ze zgłoszeniem wzajemnej wierzytelności na listę, jednak nie

jest dopuszczalne kolejne zgłoszenie tej samej wierzytelności, po to tylko, aby

skorzystać z możliwości potrącenia z wzajemną wierzytelnością upadłego.

Dokonując interpretacji przepisu art. 118 u.p.u.n., w kontekście

dopuszczalności skorzystania przez wierzyciela upadłego z instytucji potrącenia,

gdy doszło do zmiany sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego

11

z układu na likwidację, Sąd Najwyższy w powołanym przez Sądy obu instancji

wyroku z dnia 22 marca 2012 r. V CSK 95/11, wyjaśnił, że skoro przepis art. 118

u.p.u.n. odsyła wprost do przepisów regulujących skutki ogłoszenia upadłości

likwidacyjnej gdy następuje zmiana sposobu prowadzenia upadłości z układu na

likwidację i nie zawiera w tym względzie wyłączeń, to z uwagi także na treść art. 96

u.p.u.n. nie można odmówić wierzycielowi upadłego prawa do zgłoszenia

nowych wierzytelności (nie tylko tych, które stały się wymagalne zgodnie z art. 91

ust. 1 u.p.u.n., czy tych niepieniężnych, które uległy przekształceniu z majątkowych

niepieniężnych w zobowiązania pieniężne - art. 91 ust. 2 u.p.u.n.) i stosownych

oświadczeń w przedmiocie potrącenia, przy czym przepis ten nie sanuje skutków

upływu terminu prekluzyjnego dla wierzytelności zgłoszonych wcześniej,

co oznacza, że ich ponowne zgłoszenie lub złożenie co do nich oświadczenia

o potrąceniu jest niedopuszczalne, bowiem lista wierzytelności mimo zmiany

upadłości układowej na likwidacyjną jest nadal jedna, a tylko zmianie ulega sposób

zaspokojenia wierzycieli.

W konsekwencji zaprezentowana przez stronę pozwaną w skardze

kasacyjnej wykładnia powyższych przepisów nie zasługuje na aprobatę. Nie można

też podzielić ogólnego poglądu sądów obu instancji, iż przez wzgląd na treść

przepisów art. 52 i art. 61 u.p.u.n., datą ogłoszenia upadłości dla oceny możliwości

skutecznego potrącenia jest data ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia

układu i to nawet gdy następnie dojdzie do wydania postanowienia o zmianie

formy upadłości z układowej na likwidacyjną. Takiemu stanowisku przeczy

jednoznaczna treść art. 118 u.p.u.n., a także układ redakcyjny przepisów

regulujących wpływ ogłoszenia upadłości na zobowiązania upadłego, które zostały

zamieszczone w trzech oddziałach.

Natomiast co do zasady, trafnie sądy obu instancji zwróciły uwagę

na podstawę uwzględnienia powództwa w następstwie nieskuteczności potrącenia,

a to wobec braku przedstawienia do potrącenia własnej nowej wierzytelności,

która nie została objęta zgłoszeniem na listę wierzytelności po ogłoszeniu

upadłości układowej.

12

W stanie faktycznym niniejszej sprawy nie mogło dojść do

umorzenia dochodzonej przez Syndyka masy upadłości wierzytelności,

a w konsekwencji do oddalenia powództwa, gdyż strona pozwana dokonując

potrącenia z wierzytelnością upadłego w kwocie 651 895,38 zł, (składającej się na

kwotę dochodzoną niniejszym pozwem, powstałej po pierwszym oświadczeniu

o potrąceniu w postępowaniu upadłościowym, a przed zmianą sposobu

prowadzenia upadłości) po wydaniu postanowienia o zmianie formy prowadzenia

postępowania upadłościowego, przedmiotem uzupełniającego zgłoszenia

wzajemnej wierzytelności uczyniła wierzytelność w stosunku do upadłego, którą

już wcześniej zgłosiła na listę wierzytelności, a zatem sprzecznie z art. 96

u.p.u.n. w zw. z art. 118 u.p.u.n.

Nie mogło również dojść do umorzenia wierzytelności co do pozostałej

kwoty dochodzonej pozwem 20 824,96 zł, ponieważ wprawdzie była objęta

oświadczeniem o potrąceniu zgłoszonym w terminie określonym w art. 89 ust. 3

u.p.u.n. i została sprzężona ze zgłoszeniem na listę wierzytelności, wzajemnej

wierzytelności w stosunku do upadłego powstałej przed ogłoszeniem upadłości

z możliwością zawarcia układu, ale strona pozwana stała się dłużnikiem upadłego

w zakresie tej kwoty już po ogłoszeniu upadłości i z uwagi na treść art. 89 ust. 1

pkt 1 u.p.u.n. potrącenie w tym czasie nie było dopuszczalne. Natomiast,

podniesiony po zmianie formy postępowania upadłości z układowej na likwidacyjną

zarzut potrącenia oparty na złożonym oświadczeniu o potrąceniu w sierpniu 2012 r.

okazał się także bezskuteczny, gdyż z naruszeniem art. 96 w zw. z art. 118 u.p.u.n.,

strona pozwana sprzęgała z tym zarzutem zgłoszenia tej samej wierzytelności

która została już wciągnięta na listę wierzytelności w czasie prowadzenia

postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu. Sama zmiana formy

postępowania upadłościowego z układowej na likwidacyjną nie oznacza,

że automatycznie następuje skutek potrącenia zgłoszonego w czasie i co do

wierzytelności, kiedy ze względu na treść art. 89 ust. 1 pkt. 1 u.p.u.n. było to

bezskuteczne. Również i w tym przypadku wymagane było zachowanie przesłanek

z art. 96 w zw. z art. 118 u.p.u.n., których strona pozwana nie wykazała.

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814

k.p.c.

oraz art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1 i 3 k.p.c. i art. 99.

13

Na zasądzone koszty postępowania kasacyjnego składa się wynagrodzenie

za zastępstwo procesowe ustalone według minimalnej stawki taryfowej (§ 12 ust. 4

pkt 2 w zw. z § 6 pkt 7 i § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez

radcę prawnego ustanowionego z urzędu, j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.

w zw. z § 21 i 23 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, Dz. U. poz. 1804).

kc