II UK 30/15

Sygn. akt II UK 30/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z wniosku W. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. wyrokiem z

dnia 2 sierpnia 2013 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4

marca 2013 r. i przyznał ubezpieczonemu W. B. prawo do emerytury od dnia 26

2

lutego 2013 r. oraz zasądził od organu rentowego na rzecz wnioskodawcy kwotę

120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony W. B. na dzień 1 stycznia 1999 r.

udokumentował ogólny staż pracy w wymiarze 27 lat i 7 dni. Organ rentowy

odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury w wieku obniżonym, ponieważ nie

zaliczył mu do stażu pracy w szczególnych warunkach zatrudnienia w okresach: od

dnia 18 września 1979 r. do dnia 30 lipca 1988 r. w Przedsiębiorstwie […] na

stanowisku mechanika samochodowego oraz od dnia 1 sierpnia 1988 r. do dnia 14

października 1992 r. w „P.” Sp. z o.o. na stanowisku operatora wózka widłowego.

Zaskarżoną decyzją organ rentowy uznał, że ubezpieczony udowodnił jedynie 11

lat 4 miesiące i 3 dni pracy w szczególnych warunkach.

Sąd Okręgowy wskazał, że ubezpieczony w okresie zatrudnienia w

Przedsiębiorstwie […], jako mechanik samochodowy, pracował w warsztacie,

naprawiając samochody powyżej 3,5 tony. Spawał, remontował oraz demontował

samochody typu Jelcz, Star, Stayer w hali i w terenie. Pracując w P.” Sp. z o.o.,

jako operator wózka widłowego, zajmował się ocieplaniem dachów na wysokości.

Była to praca wykonywana przy azbeście. Ubezpieczony w okresie zatrudnienia w

Przedsiębiorstwie „B.” Sp. z o.o., uznanym przez organ rentowy jako praca w

szczególnych warunkach, odbywał zasadniczą służbę wojskową od dnia 27

października 1973 r. do dnia 16 października 1975 r.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy uznał, że ubezpieczony

spełnił wszystkie przesłanki wymienione w art. 184 w związku z art. 32 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.)

uzasadniające przyznanie emerytury w wieku obniżonym. W pierwszej kolejności

Sąd Okręgowy stwierdził, że do okresu pracy w szczególnych warunkach powinien

zostać zaliczony ubezpieczonemu okres odbywania zasadniczej służby wojskowej.

Zgodnie z art. 120 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku

obrony Rzeczypospolitej Polskiej (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 827

ze zm.) pracownikowi, który w ciągu trzydziestu dni od dnia zwolnienia z czynnej

służby wojskowej podjął pracę u pracodawcy, u którego był zatrudniony w dniu

powołania do tej służby, czas odbywania służby wojskowej wlicza się do okresu

3

zatrudnienia u tego pracodawcy w zakresie wszystkich uprawnień wynikających ze

stosunku pracy. Do okresu pracy w szczególnych warunkach Sąd Okręgowy

zaliczył ubezpieczonemu również zatrudnienie od dnia 18 września 1979 r. do dnia

30 lipca 1988 r. w Przedsiębiorstwie […] na stanowisku mechanika

samochodowego. Ubezpieczony zajmował się stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy remontem ciężkich samochodów, w tym dźwiganiem ciężkich przedmiotów

oraz spawaniem elektrycznym bowiem uprawnienia do spawania uzyskał w dniu 17

września 1976 r. A zatem ubezpieczony wraz z uznanym przez organ rentowy

okresem na dzień 1 stycznia 1999 r. posiadał 15 lat stażu pracy w szczególnych

warunkach, mimo iż brak było podstaw, aby uwzględnić do tego okresu pracę na

stanowisku operatora wózka widłowego w „P.” Sp. z o.o.

Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 26 marca 2014 r. zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił odwołanie. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, stosownie do treści art. 32

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz § 4 ust.

1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) nie można podzielić

stanowiska Sądu pierwszej instancji, że ubezpieczony posiada 15-letni okres pracy

w szczególnych warunkach. Z akt osobowych oraz zeznań świadków wynika, że

ubezpieczony w Przedsiębiorstwie […] pracował na stanowisku mechanika

samochodowego. Natomiast Sąd pierwszej instancji dokonał ustaleń stanu

faktycznego wyłącznie na podstawie zeznań świadków w oderwaniu od

dokumentacji z przebiegu zatrudnienia ubezpieczonego. Skoro emerytura w wieku

obniżonym ma szczególny i wyjątkowy charakter, to zeznania świadków nie mogą

przesądzać o wykonywaniu pracy w szczególnych warunkach. Sąd Apelacyjny

odwołał się do akt osobowych ubezpieczonego, gdzie w umowie o pracę oraz

świadectwie pracy figuruje stanowisko pracy określone jako mechanik i brygadzista

- mechanik. Tym samym ubezpieczony, mimo ciążącego na nim obowiązku, nie

wykazał 15 - letniego okresu pracy w szczególnych warunkach, co powoduje, że

prawidłowo organ rentowy odmówił mu prawa do emerytury w wieku obniżonym.

4

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik

ubezpieczonego zarzucając:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisu § 4 ust.

3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze i uznanie, że ubezpieczony nie posiada co najmniej

15 - letniego okresu pracy w szczególnych warunkach oraz art. 184 i art. 32 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych przez nieprzyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury z tytułu

pracy w szczególnych warunkach.

2) naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 232 k.p.c. w

związku z art. 233 § 1 k.p.c. polegające na przyjęciu, iż ubezpieczony nie

udowodnił w sposób wiarygodny, że pracując na stanowisku mechanika

samochodowego wykonywał stale i w pełnym wymiarze zatrudnienie w

szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, uprawniające go do

przejścia na emeryturę w wieku obniżonym, co miało istotny wpływ na wynik

sprawy.

Skarżący wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku w całości

poprzez orzeczenie przyznające mu prawo do emerytury, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi podniesione zostało, że Sąd drugiej instancji,

podzielając stanowisko organu rentowego, ocenił w sposób dowolny materiał

dowodowy. O pracy w szczególnych warunkach nie decyduje nazwa zajmowanego

stanowiska, ale przede wszystkim rodzaj wykonywanej pracy, co wynika z

ukształtowanego w tym przedmiocie orzecznictwa. Taki rodzaj wykonywanej przez

skarżącego pracy prawidłowo ustalił na podstawie zebranego w sprawie materiału

dowodowego Sąd pierwszej instancji, uznając, że była to praca wykonywana w

szczególnych warunkach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, aczkolwiek nie mogą być uznane za

zasadne podniesione w niej zarzuty naruszenia przepisów postępowania, mające

istotny wpływ na wynik sprawy. Wymieniony w skardze kasacyjnej art. 232 k.p.c.,

zgodnie z którym „strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia

faktów, z których wywodzą skutki prawne. Sąd może dopuścić dowód niewskazany

przez stronę”, ma różne znaczenie normatywne. Tylko jego zdanie drugie jest

adresowane do sądu, któremu przyznaje się uprawnienie do dopuszczenia dowodu

nie wskazanego przez stronę. Tego rodzaju naruszenia nie zarzuca się w skardze

kasacyjnej. Natomiast zdanie pierwsze tego artykułu jest adresowane do stron

procesu, a zatem nie mogło dojść do jego naruszenia przez sąd (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 23 maja 2003 r., II CK 367/02, LEX nr 148674; z dnia 15 lutego

2008 r., I CSK 426/07, LEX nr 465919.; z dnia 28 stycznia 2009 r., I UK 186/08,

LEX nr 736710.; z dnia 24 marca 2010 r., V CSK 310/09, LEX nr 688052; z dnia 18

maja 2012 r., IV CSK 486/11, LEX nr 1243071).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 233 § 1

k.p.c. stwierdzić należy, iż Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że skargi

kasacyjnej nie można w żadnym razie oprzeć na zarzucie naruszenia art. 233 § 1

k.p.c., ponieważ przepis ten reguluje jednoznacznie i bezpośrednio kwestię oceny

dowodów (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2010 r., I PK 52/10,

LEX nr 607247 oraz z dnia 25 sierpnia 2010 r., II PK 52/10, LEX nr 661500 i

powołane w nich orzecznictwo).

Za uzasadniony uznać natomiast należy zarzut naruszenia art. 184 w

związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (dalej jako rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.). O prawidłowym zastosowaniu prawa

materialnego można mówić dopiero wtedy, gdy ustalenia stanowiące podstawę

wydania wyroku pozwalają na ocenę tego zastosowania (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, LEX nr 784216; z dnia 10

marca 2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524; z dnia 5 września 2012 r., IV CSK

76/12, LEX nr 1229815; z dnia 5 października 2012 r., IV CSK 89/12, LEX nr

6

1275008, z dnia 10 kwietnia 2014 r., II UK 393/13, LEX nr 1475166). Zastosowanie

przepisów prawa materialnego do niedostatecznie ustalonego przez sąd drugiej

instancji stanu faktycznego lub w przypadku, gdy wyrok sądu drugiej instancji nie

zawiera ustaleń faktycznych odnoszących się do przesłanek stosowanej normy

prawa materialnego, oznacza wadliwą subsumcję i uzasadnia zarzut kasacyjny

naruszenia prawa materialnego. Sytuacja taka, będąc określonym stanem

procesowym, nie musi mieć charakteru stawianego przez skarżącego w skardze

kasacyjnej zarzutu i może wynikać także z własnej oceny Sądu kasacyjnego co do

możliwości merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 czerwca 2011 r., I PK 272/10, LEX nr 1001283 oraz

przywołane w nim orzecznictwo).

W rozpoznawanej sprawie Sąd drugiej instancji nie gromadził własnego

materiału. Podstawą jego orzeczenia były dowody zebrane i przeprowadzone w

postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, których odmienna ocena

doprowadziła do wydania wyroku reformatoryjnego na niekorzyść skarżącego. Sąd

drugiej instancji w tej kwestii ograniczył się do stwierdzenia, że skarżący w okresie

zatrudnienia w Przedsiębiorstwie […] zatrudniony był na stanowisku mechanika

oraz brygadzisty – mechanika, co wynika z akt osobowych, a same zeznania

świadków nie mogą przesądzać o wykonywaniu pracy w szczególnych warunkach.

Pominął przy tym całkowicie, że Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący jako

mechanik samochodowy wykonywał prace w szczególnych warunkach bowiem

„remontując samochody, spawał elektrycznie”. Mimo, iż Sąd pierwszej instancji nie

odwołał się expressis verbis do regulacji zawartej w załączniku A dział XIV poz. 12

do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., to o zaliczeniu tego

okresu pracy do prac w szczególnych warunkach decydujące znaczenie miały

wykonywane w związku z naprawą samochodów prace przy spawaniu i wycinaniu

elektrycznym, a nie nazwa zajmowanego przez skarżącego stanowiska pracy. Dla

Sądu pierwszej instancji zebrane dowody były wystarczające dla ustalenia pracy w

szczególnych warunkach. Sąd Apelacyjny poddał w wątpliwość zeznania świadków,

ale nie ustalił przeciwnie do ustaleń Sądu pierwszej instancji, iż skarżący

remontując samochody stale nie zajmował się spawaniem elektrycznym. Nie

można stosować prawa materialnego bez wyjaśnienia podstawy faktycznej w

7

zakresie pozwalającym na aplikację tego prawa. Jeżeli Sąd drugiej instancji

przyjmuje odmienne rozstrzygnięcie niż Sąd pierwszej instancji, oparte na innej

podstawie faktycznej, powinien dokonać własnych stanowczych ustaleń

faktycznych, jasnych i kategorycznych, które pozwalałyby na ocenę czy zmiana ta

była usprawiedliwiona.

Nie jest wystarczające poprzestanie na nazwie zajmowanego stanowiska

pracy bez próby ustalenia, jakie faktycznie prace wykonywał skarżący i czy

stanowią one rodzaj prac wymienionych w załączniku A do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia

2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392). Wielokrotnie Sąd Najwyższy

wskazywał, że dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie

ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska

(np. mechanik samochodowy), tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w

szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym

wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki

wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z

rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22

stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75; z dnia 6 grudnia 2007 r.,

III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 4 października 2007 r., I UK 111/07; z dnia 19

września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z dnia 14 września

2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325). Tym samym nazwa

stanowiska pracy nie decyduje o charakterze pracy jako wykonywanej w

szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego: z dnia 24 marca 2009 r.,

I PK 194/08, OSNP 2010 nr 23-24, poz. 281; z dnia 8 czerwca 2011 r., 393/10,

LEX nr 950426; z dnia 3 kwietnia 2014 r., II UK 413/13, LEX nr 1475167).

Na marginesie warto nadmienić, że do prac w szczególnych warunkach,

które może wykonywać mechanik samochodowy, zaliczane są również prace

wykonywane w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych lub

szynowych, o czym stanowi cytowane powyżej rozporządzenie Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w załączniku A dział XIV poz. 16. Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 3 września 2013 r., I UK 72/13 (OSNP 2014 nr 8, poz. 118) uznał, że na okres

8

zatrudnienia w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 184 ust. 1 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

wykonywanego w pełnym wymiarze czasu pracy mogą składać się prace

wymienione pod kilkoma pozycjami działu XIV wykazu A stanowiącego załącznik

do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., jeżeli obowiązki

pracownicze ubezpieczonego obejmowały czynności różnych rodzajów według

klasyfikacji przyjętej w tym wykazie.

W tym kontekście nie jest wystarczające do uznania, że skarżący nie

wykonywał pracy w szczególnych warunkach, odwołanie się przez Sąd drugiej

instancji wyłącznie do stanowisk pracy określonych w umowie o pracę i

świadectwie pracy. Konieczne staje się odwołanie do obowiązków, które faktycznie

wykonywane były przez skarżącego na stanowisku mechanika oraz mechanika -

brygadzisty, a które nie zostały ustalone i ocenione przez Sąd drugiej instancji

zgodnie z wykazem prac określonych w załączniku A do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Wydając orzeczenie reformatoryjne sąd

odwoławczy powinien oprzeć swoje rozstrzygnięcie na własnych, także odmiennych

ustaleniach, a takich zabrakło w rozpoznawanej sprawie.

Sumując powyższe, w świetle przyjętych w podstawie zaskarżonego wyroku

ustaleń faktycznych, zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego są

uzasadnione w stopniu wymuszającym jego uchylenie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 stycznia 2015 r., V CSK 133/14 oraz powołane w nim

orzecznictwo).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c. oraz art. 108

§ 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.

kc

9