II CSK 206/15

Sygn. akt II CSK 206/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSA Janusz Kaspryszyn

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa S.W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście S.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 lutego 2016 r.,

skarg kasacyjnych obu stron

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 września 2014 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w części, w której rozstrzyga

o apelacji strony pozwanej i w jej uwzględnieniu zmienia wyrok

Sądu Okręgowego w S. z dnia 21 listopada 2013 r., w ten sposób,

że powództwo oddala, a kosztami postępowania obciąża powoda,

pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi

sądowemu;

2) oddala skargę kasacyjną powoda;

2

3) zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset)

zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

3

UZASADNIENIE

W pozwie skierowanym do Sądu Okręgowego w S. powód S. W. wniósł o

ustalenie, że przysługuje mu - na wypadek zbycia przez Skarb Państwa (zarówno

nieodpłatnego jak i odpłatnego) zabudowanej budynkiem mieszkalnym

nieruchomości położonej w S. przy ul. S. - prawo nabycia mieszkania nr 17

znajdującego się w tym budynku, które powód wynajmuje od pozwanego Skarbu

Państwa. W pozwie wskazano, że chodzi o prawo nabycia na zasadach

pierwszeństwa w rozumieniu ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst Dz. U. 2015, poz. 1774 ze zm., dalej u.g.n.) oraz art.

3 ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zasadach zbywania mieszkań będących

własnością przedsiębiorstw państwowych, niektórych spółek handlowych z

udziałem Skarbu Państwa, państwowych osób prawnych oraz niektórych mieszkań

będących własnością Skarbu Państwa (Dz. U. 2001, Nr 4, poz. 24 ze zm., dalej

u.z.z.m.) na preferencyjnych warunkach określonych w art. 6 u.z.z.m. W sprawie tej

ustalono, co następuje.

Decyzją z dnia 20 czerwca 1989 r. kierownik Rejonowego Urzędu Spraw

Wewnętrznych przyznał powodowi mieszkanie służbowe nr 17 położone w S. w

budynku mieszkalnym przy ul. W. S., w którym mieszka on do chwili obecnej.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją nr 504 z 16 sierpnia

2011 r. oraz Minister Administracji i Cyfryzacji decyzją nr 237 z 7 maja 2012 r.

stwierdzili nieważność decyzji komunalizacyjnej dotyczącej nieruchomości,

na której znajduje się budynek przy ul. S. Na podstawie tych decyzji, jako właściciel

zabudowanej nieruchomości, na której znajduje się budynek mieszkalny przy ul. W.

S., w dziale II księgi wieczystej […] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w S. wpisany

jest Skarb Państwa - Starosta S.

W dniu 23 lipca 2012 r. Wojewoda […] wydał Zarządzenie nr 202/2012

w sprawie darowizny opisanej wyżej nieruchomości Skarbu Państwa i wyraził

zgodę na dokonanie przez Starostę S., wykonującego zadanie z zakresu

administracji rządowej, na rzecz Gminy Miasta S., darowizny

zabudowanych nieruchomości, położonych w S. przy ul. W. S. […], wraz

4

ze znajdującym się na niej wielorodzinnym budynkiem mieszkalnym, z wyłączeniem

własnościowych lokali oznaczonych numerami: 15, 18, 19 oraz 20.

W związku z tym zarządzeniem powód oraz 80 innych najemców wezwali

Starostę S. do zaniechania dokonania przez Skarb Państwa na rzecz Gminy

Miasta S. planowanej darowizny oraz uznania ich prawa pierwszeństwa w nabyciu

wynajmowanych przez nich mieszkań znajdujących się we wskazanych wyżej

budynkach na preferencyjnych warunkach określonych w u.z.z.m. Prowadzona w

tej sprawie korespondencja ze Starostą S.nie przyniosła spodziewanego przez

powoda rezultatu, co skłoniło go do wystąpienia z pozwem.

Wyrokiem z dnia 21 listopada 2013 r. Sąd Okręgowy w S. ustalił,

że powodowi S. W. przysługuje, na wypadek odpłatnego zbycia przez Skarb

Państwa - Starostę S. opisanej powyżej nieruchomości, prawo pierwszeństwa

nabycia w rozumieniu art. 34 u.g.n. oraz art. 3 ust. 2 u.z.z.m. na preferencyjnych

warunkach określonych w art. 6 tej ustawy wynajmowanego przez powoda od

pozwanego Skarbu Państwa - Starosty S. mieszkania nr 17 znajdującego się we

wskazanym budynku mieszkalnym usytuowanym na wyżej opisanej nieruchomości.

Sąd oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Oddalając apelacje obu stron Sąd Apelacyjny stwierdził, że podziela

i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne Sądu I instancji.

Zdaniem Sądu II instancji nie można przyjąć, że art. 2 pkt 1 lit.

c) wspomnianej wyżej ustawy z 15 grudnia 2000 r, odnosi się jedynie do innych

państwowych osób prawnych z wyłączeniem Wojskowej Agencji Mieszkaniowej

i nie dotyczy Skarbu Państwa. W tym zakresie Sąd Apelacyjny w całości podziela

rozważania sądu pierwszej instancji, który dostrzegł, że co prawda

przywołany przepis nie wymienia expressis verbis Skarbu Państwa, to jednakże

w świetle uregulowania w szczególności art. 34 k.c. Skarb Państwa to także

państwowa osoba prawna.

W konsekwencji zasadnie sąd pierwszej instancji przyjął, że pozwany Skarb

Państwa reprezentowany przez Starostę S. jest zbywcą w rozumieniu art. 2 pkt 1 lit.

c ustawy z 15 grudnia 2000 r., a więc zarzut apelacji pozwanego w tym zakresie

był bezzasadny. Sąd nie podzielił zarzutu pozwanego, że z przepisów tej ustawy

5

wynika, iż w odniesieniu do mieszkań stanowiących własność Skarbu Państwa

uprawnienia najemców mieszkań dotyczą jedynie mieszkań będących w trwałym

zarządzie jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej. Zarzut ten

można rozpoznać łącznie z zarzutem pozwanego naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy z

15 grudnia 2000 r. przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że powołana ustawa ma

zastosowanie do wszystkich mieszkań stanowiących własność Skarbu Państwa (za

wyjątkiem mieszkań będących w zasobach Wojskowej Agencji Mieszkaniowej),

podczas gdy dotyczy ona mieszkań stanowiących własność Skarbu Państwa, ale

będących w trwałym zarządzie jednostki organizacyjnej niemającej osobowości

prawnej. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, pozwany nie dostrzega, że art. 10 u.z.z.m.

statuuje szczególne uprawnienie; w ust. 1 tego przepisu jest, bowiem mowa o

mieszkaniach stanowiących własność Skarbu Państwa, ale będących w trwałym

zarządzie jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej. Na okoliczność,

że jest to w ustawie przepis szczególny wskazuje choćby systematyka aktu

prawnego, albowiem znajduje się on po przepisach zawierających zmiany innych

aktów prawnych. Nie może on, więc służyć do interpretacji przepisów art. 2-4

ustawy z 15 grudnia 2000. W art. 4 ust. 1 tej ustawy jest natomiast mowa o

mieszkaniach przeznaczonych przez zbywcę na sprzedaż, przy czym przez zbywcę

- zgodnie z art. 2 pkt 1 lit. c u.z.z.m. - należy rozumieć Skarb Państwa, jako „inną

państwową osobę prawną".

Dodatkowo Sąd II instancji wskazał na treść art. 4 ust. 3 ustawy u.z.z.m.

zgodnie, z którym zbywca może także sprzedać mieszkanie na wniosek osoby

uprawnionej według zasad określonych w ust. 1. Regulacja ta jest paralelna do art.

10 ust. 1 ustawy u.z.zm. zgodnie, z którym mieszkanie stanowiące własność

Skarbu Państwa, będące w trwałym zarządzie jednostki organizacyjnej nie mającej

osobowości prawnej, może być zbyte osobie uprawnionej na jej wniosek po cenie

pomniejszonej stosownie do art. 6. Te dwa różne przepisy muszą dotyczyć dwóch

różnych stanów faktycznych, których nie można utożsamiać.

Powyższy wniosek petryfikuje wreszcie okoliczność, że art. 10 tej ustawy

jest w istocie przepisem czasowym, albowiem - zgodnie z jego ust. 2 - uprawnienie,

o którym mowa w ust. 1, wygasa, jeśli wniosek o nabycie nie zostanie złożony

organowi reprezentującemu Skarb Państwa do dnia 31 grudnia 2008 r.

6

Tymczasem uprawnienie, którego ustalenia żądał powód nie jest ograniczone tym

terminem; a właściwie jedynym terminem go ograniczającym jest termin 3 miesięcy,

ale od zawiadomienia go na piśmie o przeznaczeniu mieszkania na sprzedaż

(art. 5 ust. 1 ustawy u.z.z.m.).

Również to wskazuje, że tryb nabycia z art. 10 u.z.z.m. jest trybem

odmiennym, który winien być traktowany rozdzielnie, od trybu korzystania przez

osobę uprawnioną (w rozpoznawanej sprawie powoda) z prawa pierwszeństwa

z art. 4 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy u.z.z.m. W konsekwencji zasadnie

sąd pierwszej instancji przyjął, że zbycie nieruchomości, na której znajduje

się budynek, w którym położony jest przedmiotowy lokal, nie może - zgodnie z art.

3 ust. 2 u.z.z.m, nastąpić z pominięciem przysługującego powodowi pierwszeństwa

w nabyciu tego lokalu; jednocześnie w sprawie nie miał zastosowania art. 10 ust. 1

u.z.z.m. a więc sąd pierwszej instancji nie mógł go naruszyć poprzez brak

jego zastosowania.

Sąd Apelacyjny nie podziela twierdzeń powoda, jakoby Sąd I instancji

naruszył art. 3 ust. 2 ustawy ZZM przez jego niewłaściwą wykładnię i w rezultacie

niezastosowanie tego przepisu także do nieodpłatnego zbycia przedmiotowego

lokalu. W stanie prawnym obowiązującym przed 19 września 2005 r. orzecznictwo

wskazywało jednoznacznie, że prawo pierwszeństwa w nabyciu mieszkania

na warunkach preferencyjnych przysługiwało tylko w stosunku do mieszkań,

które zbywca przeznaczył na sprzedaż, zaś bezpłatne przekazanie nieruchomości

wyłącza owo prawo pierwszeństwa (zob. np. wyrok SN z 22 czerwca 2012 r.,

V CSK 303/11). W ocenie sądu stanowisko to zachowało aktualność także

w obecnie obowiązującym stanie prawnym.

I. Powód w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie prawa materialnego

przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj.: art. 3 ust. 2 u.z.z.m.

skutkującą jego niezastosowaniem w sprawie niniejszej do części żądania pozwu

i apelacji nieuwzględnionej przez Sąd Apelacyjny , a także poprzez niewłaściwe

zastosowanie art. 4 ust. 1 ww. ustawy odnoszącego się jedynie do zbywania

poszczególnych mieszkań a nie całej nieruchomości budynkowej, w której znajdują

7

się mieszkania podlegające przepisom powołanej ustawy, w tym zajmowane przez

powoda to jest w sytuacji objętej żądaniem ustalenia w niniejszej sprawie.

II. Pozwany zarzucił w skardze kasacyjnej naruszenie prawa materialnego,

tj.: 1) art. 3 ust. 2 i art. 4 w związku z art. 10 ust. 1 i 2 u.z.z.m. przez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że powodowi, jako najemcy mieszkania

będącego własnością Skarbu Państwa, przysługuje prawo pierwszeństwa

w nabyciu mieszkania, podczas gdy prawo pierwszeństwa, o którym mowa w art. 3

ust. 2 i art. 4 ustawy, nie przysługuje przy sprzedaży mieszkań stanowiących

własność Skarbu Państwa; 2) art. 2 pkt u.z.z.m. przez błędną wykładnię i przyjęcie,

że zbywcą w rozumieniu tego przepisu jest również Skarb Państwa, jako odrębna,

państwowa osoba prawna, podczas gdy art. 2 pkt 1 lit. c ustawy dotyczy jedynie

innych (niż Skarb Państwa) państwowych osób prawnych z wyłączeniem

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej.

W przypadku nieuwzględnienia powyższych zarzutów (alternatywnie)

pozwany zarzucił naruszenie: 3) art. 3 ust. 2 i art. 4 w związku z art. 10 ust. 1 i 2

u.z.z.m. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że powodowi, jako

najemcy mieszkania będącego własnością Skarbu Państwa, które nie znajduje się

w trwałym zarządzie jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej,

przysługuje prawo pierwszeństwa w nabyciu mieszkania, podczas gdy prawo

pierwszeństwa, o którym mowa w art. 3 ust. 2 i art. 4 ustawy, nie przysługuje przy

sprzedaży mieszkań stanowiących własność Skarbu Państwa, które nie znajdują

się w trwałym zarządzie jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze znacznie dla oceny pozostałych zarzutów podniesionych

w obu skargach kasacyjnych ma ustalenie jak rozumieć art. 2 pkt 1 lit. c ustawy

z 15 grudnia 2000 r. o zasadach zbywania mieszkań będących własnością

przedsiębiorstw państwowych, niektórych spółek handlowych z udziałem

Skarbu Państwa, państwowych osób prawnych oraz niektórych mieszkań będących

własnością Skarbu Państwa (Dz. U. 2001, Nr 4, poz. 24 ze zm., dalej u.z.z.m.)

8

Przepis ten zawiera, dla potrzeb wspomnianej ustawy, legalną definicję zbywcy,

który przeznacza mieszkanie do sprzedaży. Jego sformułowanie jest jednoznaczne;

przez zbywcę należy rozumieć oprócz wymienionych w tym przepisie osób

prawnych inne państwowe osoby prawne, z wyłączeniem Agencji Mienia

Wojskowego.

Orzekające w sprawie sądy uznały, że inną państwową osobą prawną jest

również Skarb Państwa. Dla poparcia swojego stanowiska powołały się na art.

34 i 441

§ 1 k.c. Wspomniane przepisy kodeksu cywilnego wyraźnie jednak

potwierdzają odmienny wniosek. Ustawodawca przy ich pomocy wskazał,

do kogo należy mienie państwowe. W obu przepisach podkreśla się tylko,

iż oprócz Skarbu Państwa mienie państwowe należy do innych państwowych osób

prawnych. Określenie „inna państwowa osoba prawna” zostało w nich użyte

wyraźnie dla odróżnienia tych osób od Skarbu Państwa. Taką sugestię zawiera

art. 34 k.c. „Skarb Państwa jest w stosunkach cywilnoprawnych podmiotem praw

i obowiązków, które dotyczą mienia państwowego nienależącego do innych

państwowych osób prawnych Jeszcze dobitniej potrzebę odróżniania Skarbu

Państwa i innych państwowych osób prawnych podkreśla art. 441

§ 1 k.c.

„Własność i inne prawa majątkowe, stanowiące mienie państwowe,

przysługują Skarbowi Państwa albo innym państwowym osobom prawnym”.

Nawet, jeżeli możemy na tle tych przepisów wskazać grupę państwowych osób

prawnych, do których zaliczyć można Skarb Państwa i inne państwowe osoby

prawne, to ustawodawca jednoznacznie odróżnia w nich Skarb Państwa i inne

państwowe osoby prawne. Ich wspólną cechą jest tylko to, że są one w stosunkach

cywilnoprawnych podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą mienia

państwowego. Nie można jednak z tego wyciągać wniosku, że jeżeli w innej

ustawie użyte zostaje określenie „inna państwowa osoba prawna” to taką osobą

jest również Skarb Państwa. Poza tym, że Skarb Państwa i inne państwowe osoby

prawne działają w oparciu o mienie państwowe, nie ma żadnych podstaw do

traktowania w każdej ustawie zwrotu „inne państwowe osoby prawne”, jako

obejmującego także Skarb Państwa.

Wniosek ten jest szczególnie uzasadniony w odniesieniu do ustawy

z 15 grudnia 2000 r. Już sam tytuł ustawy wskazuje, że ustawodawca wyraźnie

9

odróżnia Skarb Państwa od innych państwowych osób prawnych skoro

zdecydował, że jest to ustawa o zasadach zbywania mieszkań będących

własnością przedsiębiorstw państwowych, niektórych spółek handlowych

z udziałem Skarbu Państwa, państwowych osób prawnych oraz niektórych

mieszkań będących własnością Skarbu Państwa. W samym tytule ustawodawca

odróżnia państwowe osoby prawne, w tym przedsiębiorstwa państwowe, które

mogą zbywać mieszkania będące ich własnością od Skarbu Państwa, który

może zbywać tylko niektóre mieszkania stanowiące jego własność. Także regulacja

trybu zbywania mieszkań przez wymienionych w ustawie zbywców została

uregulowana odrębnie. Tryb zbywania mieszkań przez inne państwowe osoby

prawne, z wyłączeniem, Agencji Mienia Wojskowego, spółek z udziałem Skarbu

Państwa oraz przedsiębiorstw państwowych określony został w art. 3 do 7 u.z.z.m.

Natomiast zbywanie mieszkań stanowiących własność Skarbu Państwa zostało

ograniczone. Po pierwsze, można zbywać na zasadach preferencyjnych

o określonych w art. 6 u.z.z.m., tylko mieszkania, które są w trwałym zarządzie

jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej. Po drugie, takie zbycie

zostało wyraźnie ograniczone w czasie art. 10 ust. 2 u.z.z.m.

Biorąc pod uwagę powyższe, brak podstaw do uznania, że zbywcą

w rozumieniu art. 2 pkt 1 c u.z.z.m. może być Skarb Państwa, gdyż nie jest on inną

państwową osobą prawną w rozumieniu tej ustawy. W tej sytuacji uzasadniony jest

zarzut naruszenia art. 3 ust. 2 i art. 4 w związku z art. 10 ust. 1 i 2 u.z.z.m.

Powodowi, jako najemcy mieszkania stanowiącego własność Skarbu Państwa, nie

przysługuje pierwszeństwo w nabyciu tego mieszkania na wypadek zbycia przez

Skarb Państwa budynku, w którym się ono znajduje. Mieszkanie to stanowi

własność Skarbu Państwa, ale nie jest ono w trwałym zarządzie państwowej

jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej. Przyznane przez ustawę

z 25 grudnia 2000 r. najemcom mieszkań pierwszeństwo i szczególne warunki

nabywania mieszkań nie dotyczą, bowiem każdego mieszkania stanowiącego

własność Skarbu Państwa, ale jak wynika już z tytuły wspomnianej ustawy, tylko

niektórych mieszkań, które opisano w art. 10 tej ustawy. Za odmienną wykładnią

powołanych wyżej przepisów ustawy, którą przyjęły orzekające w sprawie sądy, nie

przemawiają również względy celowościowe. Skarb Państwa, jako zaplecze

10

majątkowe urzędów państwowych, musi dysponować odpowiednią pulą mieszkań,

aby zabezpieczyć sprawne funkcjonowanie tych urzędów. Te względy mogą

uzasadniać ograniczenie uprawnień najemców do nabywania mieszkań na

preferencyjnych warunkach, gdy określony budynek jest zapleczem

mieszkaniowym dla urzędów państwowych, aby nie dopuścić do zmniejszani ilości

takich mieszkań poniżej określonego minimum.

Uznanie, że powodowi w ogóle nie przysługuje uprawnienie przewidziane

w art. 3 ust. 2 u.z.z.m. czyni bezprzedmiotowym zarzut sformułowany w jego

skardze kasacyjnej, że uprawnienie takie przysługuje mu także w razie bezpłatnego

zbycia budynku.

Mając na względzie, że zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej pozwanego

okazały się uzasadnione Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

k.p.c., orzekł jak

w sentencji wyroku.

kc

jw