II PK 343/14

Sygn. akt II PK 343/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. W.

przeciwko P. Z.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w E.

z dnia 16 lipca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w E. - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 16 lipca 2014 r. w punkcie I zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w O.

z dnia 24 października 2012 r. i oddalił powództwo R. W. o ustalenie, że

2

obowiązywał go miesięczny okres wypowiedzenia umowy o pracę rozwiązanej w

tym trybie z dniem 31 sierpnia 2012 r., a w punkcie II zasądził od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 30 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

W sprawie tej ustalono, że powód był zatrudniony u pozwanego od 1 lutego

2007 r. na podstawie umowy o pracę. Pierwsza umowa została zawarta na czas

określony do 31 grudnia 2007 r., następnie od dnia 1 stycznia 2008 r. na czas

nieokreślony. W dniach 1 stycznia 2009 r. oraz 3 stycznia 2011 r. strony zawarły

dwie umowy na czas nieokreślony. Każda z umów o pracę zawierała klauzulę o

możliwości jej rozwiązania za miesięcznym wypowiedzeniem. W dniu 27 lipca

2012 r. powód złożył pismo rozwiązujące umowę o pracę z zachowaniem

miesięcznego okresu wypowiedzenia, który upłynął 31 sierpnia 2012 r. Pozwany

przyjął pismo powoda, lecz poinformował go, że obowiązuje go trzymiesięczny

okres wypowiedzenia, który upłynie 31 października 2012 r. Od tego stanowiska

pracodawcy w sprawie zmiany spornego warunku umowy o pracę powód odwołał

się do Sądu Pracy.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 14 lutego 2013 r. ustalił, że łącząca

pozwanego z powodem umowa o pracę z dnia 1 stycznia 2011 r. została

rozwiązana za wypowiedzeniem powoda z dniem 31 sierpnia 2012 r. Sąd ten miał

na uwadze, że zgodnie z art. 36 § 1 k.p. okres wypowiedzenia umowy o pracę

zawartej na czas nieokreślony jest uzależniony od okresu zatrudnienia u danego

pracodawcy, jednak strony mają możliwość porozumienia się co do innej długości

okresu wypowiedzenia. W przedmiotowej sprawie miesięczny okres wypowiedzenia

umowy o pracę był akceptowany przez powoda, z czego w stosownej dla siebie

chwili skorzystał. Sąd Rejonowy argumentował, że porozumienie co do długości

okresów wypowiedzenia może polegać zarówno na ich przedłużeniu, jak i na

skróceniu, jeżeli tylko pracownik „uzyskuje korzyści”. Oznacza to, że prawo pracy

nie ogranicza możliwości swobodnego kształtowania treści stosunku pracy w

drodze umowy, z zastrzeżeniem art. 18 k.p.

Po rozpoznaniu apelacji pozwanego, który zarzucił naruszenie art. 36 § 1 pkt

3 k.p., art. 36 § 6 k.p. i art. 49 k.p., Sąd Okręgowy wyrokiem z 14 lutego 2013 r.

zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. W uzasadnieniu twierdził, że okresy

wypowiedzenia z art. 36 k.p. nie mogą być skracane. Tymczasem Sąd Rejonowy

3

bezzasadnie uznał, że obowiązujące przepisy prawa pozwalają na umowne

skrócenie okresu wypowiedzenia, co jest możliwe dopiero po złożeniu

oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy o pracę przez jedną z nich na

podstawie art. 36 § 6 k.p. Wprawdzie ustalenie przez strony w zawieranej umowie o

pracę dłuższego okresu wypowiedzenia jest pod pewnymi warunkami

dopuszczalne, ale nie jest możliwe wprowadzenie do umowy o pracę klauzuli

krótszego okresu wypowiedzenia. W konsekwencji Sąd ten uznał, że powoda

obowiązywał okres wypowiedzenia w wymiarze trzech miesięcy. Równocześnie

zasygnalizował, że w aktach sprawy znajduje się odwołanie powoda od rozwiązania

umowy o pracę przez pozwanego pracodawcę na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł powód, zarzucając

naruszenie art. 36 § 1 pkt 3 k.p. w związku z art. 18 k.p. przez przyjęcie, że

postanowienie umowy o pracę uprawniające pracownika do skorzystania ze

skróconego miesięcznego okresu wypowiedzenia było mniej korzystne dla powoda

w porównaniu do okresu trzymiesięcznego z art. 36 k.p., a także naruszenie art. 36

§ 6 k.p. przez przyjęcie, że porozumienie o skróceniu okresu wypowiedzenia może

być zawarte wyłącznie po dokonaniu przez jedną ze stron wypowiedzenia umowy o

pracę, co wyklucza możliwość umownego skrócenia okresu wypowiedzenia przy

zawarciu umowy o pracę („z góry”). Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania, z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 16 marca 2014 r. uchylił zaskarżony wyrok i

przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego. W rozważaniach prawnych Sąd Najwyższy

uznał, iż w zaskarżonym wyroku nieprawidłowo przyjęto, że skrócenie okresu

wypowiedzenia jest możliwe wyłącznie po dokonaniu wypowiedzenia na podstawie

art. 36 § 6 k.p., gdyż sztywne okresy wypowiedzenia wynikają z art. 36 § 1 k.p.

Tymczasem długość okresu wypowiedzenia może zostać zmieniona na korzyść

pracownika umową stron, a możliwość taką należy dopuścić także w razie

skrócenia okresu wypowiedzenia, które może zostać dokonane w przyszłości przez

pracownika. Warunkiem ważności takiego postanowienia umownego jest jego

4

korzystność dla pracownika, co wynika z art. 18 § 1 k.p. Korzystność takiego

postanowienia umownego powinna być oceniana na chwilę zawarcia umowy, a nie

na datę dokonanego wypowiedzenia. Równocześnie ocena taka powinna być w

miarę możliwości zobiektywizowana na gruncie okoliczności faktycznych każdej

indywidualnej sprawy. W konsekwencji Sąd Najwyższy zalecił by przy ponownym

rozpoznaniu sprawy ocenić ważność spornego postanowienia umownego (art. 18 §

2 k.p.), z uwzględnieniem tego, że prawo do miesięcznego wypowiedzenia

przysługiwało obu stronom umowy z mocy jednego postanowienia. W takiej

sytuacji, możliwe jest więc przyjęcie, że postanowienie jest nieważne w części

dotyczącej pracodawcy, ale jest ważne w części dotyczącej pracownika. Przy

ocenie całokształtu okoliczności sprawy należy mieć na uwadze postępowanie

pracodawcy, który zawarł umowę przewidującą krótszy okres wypowiedzenia, a

następnie kwestionując ważność tego postanowienia, zastosował wobec

pracownika art. 52 § 1 pkt 1 k.p.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy oraz przeprowadzeniu uzupełniającego

postępowania dowodowego, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 16 lipca 2014 r.

ponownie zmienił zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił powództwo.

W uzasadnieniu wskazał, że sporne postanowienie umowne o miesięcznym okresie

wypowiedzenia dotknięte było nieważnością, ponieważ naruszało normy

wynikające z art. 36 § 1 w związku z art. 18 § 1 k.p. Sporne postanowienie umowne

w dacie podpisywania kolejnych umów o pracę było dla stron „obojętne, a powód

nie upatrywał w takiej klauzuli żadnych korzyści dla siebie”. Oznaczało to, że

skrócenie okresu wypowiedzenia było nieważne w przypadku powoda, który był

zatrudniony przez okres ponad trzech lat u pozwanego pracodawcy, przeto

obowiązywał go trzymiesięczny okres wypowiedzenia umowy o pracę.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku ponownie wywiódł powód,

zarzucając naruszenie przepisu prawa procesowego - art. 39820

k.p.c. przez jego

niezastosowanie, polegające na zignorowaniu przez Sąd Okręgowy wytycznych

zawartych w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2014 r., pomimo

związania wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie, co doprowadziło do

bezpodstawnej zmiany przez Sąd Okręgowy wyroku Sądu pierwszej instancji i

oddalenia powództwa. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

5

przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, z

pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za

wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawierała usprawiedliwiony zarzut kwalifikowanego

naruszenia art. 39820

k.p.c. w zakresie wiążącej wykładni art. 36 § 1 k.p. „przez

pryzmat art. 18 k.p.”, dokonanej w kasatoryjnym wyroku Sądu Najwyższego z dnia

26 marca 2014 r., wcześniej wydanym w tej samej sprawie. Wprawdzie w skardze

kasacyjnej zabrakło zarzutów naruszenia zinterpretowanych w tym wyroku

najwyższej instancji sądowej konkretnych przepisów Kodeksu pracy, ale powód

miał istotny interes prawny w ustaleniu korzystności krótszego okresu

wypowiedzianej umowy o pracę z upływem uzgodnionego w umowie o pracę

miesięcznego okresu wypowiedzenia ze względu na prejudycjalny kontekst oceny

legalności i skuteczności rozwiązania stosunku pracy przez pracodawcę bez

wypowiedzenia z winy pracownika na podstawie art. 52 § 1 k.p., które zostało

dokonane już po skutecznym rozwiązaniu stosunku pracy z upływem umownie

skróconego miesięcznego okresu wypowiedzenia.

W ocenie składu orzekającego, dokonana w wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 26 marca 2014 r. wykładnia spornej korzystności zastrzeżenia umownego o

skróconym miesięcznym okresie wypowiedzenia wiązała Sąd drugiej intencji przy

ponownym rozpoznaniu sprawy, a przede wszystkim nie pozostawiała wątpliwości,

że „dokonanie wypowiedzenia przez pracownika z krótszym okresem

wypowiedzenia jest dla niego, z reguły, korzystne”, jeżeli takie było „nawet

subiektywne przekonanie” pracownika (powoda) o korzystności spornego

postanowienia umownego. Wprawdzie w dalszej części uzasadnienia powołanego

wyroku Sąd Najwyższy wyraził ocenę, że „nie wyklucza to możliwości uznania

nieważności” skróconego okresu wypowiedzenia jedynie w części dotyczącej

pracodawcy, gdyby ten wypowiedział umowę o pracę z krótszym okresem

wypowiedzenia, ale taka sytuacja w przedmiotowej sprawie nie miała miejsca,

ponieważ z korzystnego dla pracownika umownego uzgodnienia krótszego okresu

6

wypowiedzenia skorzystał powód. Ponadto w dalszej części tego wiążącego

uzasadnienia Sąd Najwyższy ponownie jednoznacznie wywodził, że sporne

uzgodnienie „jest ważne w części dotyczącej pracownika”, natomiast pozwany

zakwestionował ważność tego postanowienia stosując wobec powoda art. 52 § 1

pkt 1 k.p. i to w okresie odległym od rozwiązania umowy o pracę z zastosowaniem

korzystnego dla powoda skróconego okresu wypowiedzenia. Taki opis stanu

sprawy oznaczał, że Sąd drugiej instancji wbrew własnej deklaracji o związaniu

oceną prawną kasatoryjnego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2014 r., w

istocie rzeczy zignorował tę wykładnię, bo nie zastosował wiążącej interpretacji o

korzystności rozwiązania umowy o pracę przez powoda „z krótszym okresem

wypowiedzenia”. W konsekwencji Sąd drugiej instancji w sposób kwalifikowany

naruszył art. 39820

k.p.c. w związku z art. 36 § 1 i art. 18 § 2 k.p., uznając, że

sporne dla powoda uzgodnienie krótszego okresu wypowiedzenia nie było dla

niego korzystne tylko dlatego, że takie uzgodnienie miało być dla stron „obojętne”

przy jego zawarciu. Tymczasem ocena korzystności spornego okresu

wypowiedzenia wymagała uwzględnienia co najmniej subiektywnego, ale

usprawiedliwionego przekonania, że w dacie dokonania wypowiedzenia dla

skarżącego korzystna była umowna klauzula (zastrzeżenie) skróconego okresu

miesięcznego wypowiedzenia także dlatego, że taki był wiążący walor

interpretacyjny wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2014 r.

Mając powyższe na uwadze i tylko ze względu na brak konkretnych

materialnoprawnych zarzutów skargi kasacyjnej do reformatotyjnego orzekania na

podstawie art. 39816

k.p.c., Sąd Najwyższy ponownie wyrokował kasatoryjnie na

podstawie art. 39815

k.p.c., sygnalizując istotny prejudycjalny związek prawidłowego

osądzenia przedmiotowego sporu z kolejnym zaskarżeniem przez powoda tym

razem rozwiązania przez pozwanego pracodawcę umowy o pracę bez

wypowiedzenia na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p., którą wcześniej skutecznie

wypowiedział powód z korzystnym dla niego miesięcznym okresem wypowiedzenia.

kc