V CSK 302/15

Sygn. akt V CSK 302/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Karol Weitz

w sprawie z powództwa M. J.

przeciwko małoletniemu J. J. i I. G.

o unieważnienie uznania dziecka,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 11 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 10 września 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 marca 2014 r. Sąd Rejonowy w O. oddalił powództwo M.

J. o unieważnienie uznania małoletniego J. J.

Ustalił, że J. J. pochodzący ze związku pozwanej I. K. – obecnie G. z

powodem M. J. urodził się w dniu 5 lipca 2002 r. W dniu 16 lipca 2002 r. powód

uznał małoletniego przed Kierownikiem Urzędu Cywilnego w S. Powód utrzymywał

kontakty z synem do czasu wyjazdu za granicę, po wyjeździe spotykał się z nim w

czasie pobytów kraju, utrzymywał z synem kontakt za pośrednictwem internetu.

Nigdy nie kwestionował swojego ojcostwa. Spełniał wobec małoletniego obowiązek

alimentacyjny do marca 2013 r. W dniu 18 stycznia 2013 r. wydana została przez

Centrum DNA – analizy genetyczne w K. opinia wykluczająca na podstawie badań

DNA ojcostwo powoda w stosunku do małoletniego pozwanego. Według twierdzeń

powoda pobrał on samodzielnie próbki do badania; fakt ten nie był wiadomy

pozwanej.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że uprawienie

powoda do żądania unieważnienia uznania wygasło w następstwie upływu terminu

zawitego określonego w art. 80 k.r.o. w brzmieniu sprzed jego zmiany ustawą

z dnia 6 listopada 2008 r. (Dz.U. Nr 220, poz. 1431). W konsekwencji odstąpił od

badania, czy zgodnie z podstawą powództwa oświadczenie powoda o uznaniu

dziecka złożone zostało pod wpływem błędu. Nie podzielił poglądu powoda, że za

rozpoznaniem sprawy, pomimo przekroczenia terminu do wytoczenia powództwa,

przemawiają zasady współżycia społecznego wskazując, iż sprzeciwia się temu

dobro małoletniego pozwanego z uwagi na jego długoletnie przekonanie

o ojcostwie powoda.

Stanowisko to podzielił Sąd Okręgowy w W. oddalając apelację powoda

wyrokiem z dnia 10 września 2014 r.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 80 k.r.o. w zw. z art 86

kro przez nieuwzględnienie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy

okoliczności i zaniechanie ustalenia, czy oświadczenie o uznaniu małoletniego

pozwanego zostało złożone pod wpływem błędu mimo, że za rozpoznaniem sprawy

3

przemawiają zasady współżycia społecznego. Podniósł, że przewidziany w art. 80

kro zbyt krótki termin do wytoczenia powództwa jest w okolicznościach sprawy dla

niego krzywdzący.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania lub uchylenie również wyroku Sądu

Rejonowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do rozpoznania, ewentualnie

uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy

Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw do uznania dziecka,

które nastąpiło przed wejściem w życie niniejszej ustawy, tj. przed 13 czerwca

2009 r., stosuje się dotychczasowe przepisy o unieważnieniu uznania dziecka.

Mężczyzna, który uznał dziecko przed tą datą, może w ciągu roku od daty uznania

żądać jego unieważnienia z powodu wady swego oświadczenia woli na podstawie

art. 80 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym przed jego zmianą dokonaną powyższą

ustawą, którego dotyczą dalsze wywody uzasadnienia.

Określony w art. 80 k.r.o. termin jest sądowym terminem zawitym, którego

upływ prowadzi do wygaśnięcia uprawienia dotkniętego prekluzją. Jego nieistnienie

powoduje zaś, że niedopuszczalne jest postulowane przez skarżącego

nieuwzględnienie jego wygaśnięcia na podstawie art. 5 k.c. (zob. uzasadnienie

uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 20 czerwca 2013 r., III CZP 2/13, OSNC

2014, nr 2, poz. 10).

Dopuszczenie zastosowania konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego

do upływu terminu określonego w art. 80 k.r.o. pozostawałoby w sprzeczności

z widocznym na gruncie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zamiarem

ustawodawcy zapewnienia stabilizacji istniejących stosunków rodzinnych z uwagi

na potrzebę ochrony dobra dziecka, realizowanym poprzez czasowe ograniczenia

możliwości wystąpienia z powództwem o unieważnienie uznania. Nakaz ochrony

dobra dziecka stanowi podstawową zasadę polskiego prawa rodzinnego mającą

źródło w art. 72 ust. 1 Konstytucji. Zasadzie tej podporządkowane są wszelkie

regulacje stosunków między rodzicami i dziećmi. Przepis art. 3 ust. 1 Konwencji

4

Organizacji Narodów Zjednoczonych z dnia 20 listopada 1989 r. o prawach dziecka

(Dz. U. z 1991 r., Nr 120, poz. 526) formułuje zasadę preferencyjnego w stosunku

do interesu rodziców i innych osób traktowania interesu dziecka i nakazuje we

wszystkich działaniach dotyczących dzieci podejmowanych przez publiczne

i prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała

ustawodawcze traktować jako sprawę nadrzędną najlepsze zabezpieczenie

interesów dziecka. Preferencja ta ma charakter bezwzględny.

Przyjęte w art. 80 k.r.o. ograniczenie terminu do wytoczenia powództwa

akceptuje z założenia istnienie stanu, w którym utrzymana zostaje wbrew prawdzie

materialnej więź rodzinna nie mająca podstawy w rzeczywistości biologicznej.

W orzecznictwie ETPCz (wyroki z dnia 12 stycznia 2006 r. nr 26111/02,

Mizzi przeciwko Malcie, z dnia 20 grudnia 2007 r. nr 23890/02, Phinikaridou

przeciwko Cyprowi, z dnia 18 lutego 2014 nr 28609/08 A. L. przeciwko Polsce)

przyjmuje się, że potrzeba pewności prawnej i ostateczności stosunków rodzinnych

oraz ochrona interesów dziecka uzasadnia wprowadzenie terminu ograniczającego

wytoczenie powództw o ustalenie negatywne pochodzenia dziecka.

Ograniczenie możliwości kwestionowania przez ojca na podstawie

dowodów biologicznych ustalonej prawnie filiacji dziecka stanowi ingerencję

w prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego chronionego w art. 47

Konstytucji i art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). Przewidziana przez

prawo ingerencja w ochronę tych praw spełniać musi warunki celowości

i konieczności (zob. wyrok ETPCz z dnia 18 lutego 2014 r., nr 28609/08).

Na tle zarzutów wniesionej skargi kasacyjnej rozważenia wymaga kwestia,

czy wprowadzone w art. 80 k.r.o. ograniczenie terminu do wytoczenia powództwa

o zaprzeczenie ojcostwa jest konieczne, tj. czy oparte zostało na prawidłowym

wyważeniu kolizyjnych interesów ojca i dziecka, w szczególności czy przepis ten

zapewnia ukształtowany we właściwy sposób środek prawny umożliwiający

zakwestionowanie ojcostwa prawnego, a w konsekwencji dostęp do sądu ojca

prawnego (w art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji, art. 6 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności).

5

Warunek ten jest spełniony w odniesieniu do terminu bezwzględnego

liczonego od uznania dziecka, jeżeli jest on wystraczająco elastyczny z punktu

widzenia potrzeby ochrony interesu uprawnionego do wystąpienia z powództwem

o zaprzeczenie ojcostwa (zob. wyrok ETPCz z dnia 18 lutego 2014 r.).

Termin do unieważnia uznania dziecka, rozpoczynający bieg od uznania, jest

warunkowany zdarzeniem zależnym od ojca prawnego i nie wynika z domniemania,

jest więc w tym ujęciu terminem elastycznym. Zapewnieniu elastyczności środka

umożliwiającego ojcu prawnemu zakwestionowanie ojcostwa służy też przyznanie

prokuratorowi legitymacji do wytoczenia powództwa w każdym czasie (art. 86 k.r.o.

w brzmieniu sprzed 13 czerwca 2008 r.) o ile, na co obecnie wyraźnie wskazuje

treść art. 86 k.r.o., przemawia za tym dobro dziecka. Wytoczeniu powództwa przez

prokuratora nie stoi przy tym na przeszkodzie wcześniejsze oddalenie powództwa

ojca prawnego o unieważnienie uznania dziecka z powodu przekroczenia terminu

do jego wytoczenia. Istotne znaczenie dla kwestii zachowania równowagi między

interesem dziecka i interesem ojca prawnego ma także możliwość żądania przez

dziecko po dojściu do pełnoletniości unieważnienia uznania.

Prowadzi to do konkluzji, że określony w art. 80 k.r.o. roczny termin do

wytoczenia powództwa o unieważnienie uznania dziecka nie narusza prawa

dostępu do sądu ojca prawnego. W ujęciu zarzutów skargi kasacyjnej nie jest więc

terminem zbyt krótkim i krzywdzącym dla powoda.

W tym stanie rzeczy, skarga kasacyjna, której podstawa okazała się

nieuzasadniona podlegała oddaleniu stosownie do art. 39814

k.p.c.

kc

db