V CSK 321/15

Sygn. akt V CSK 321/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Karol Weitz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości T. Sp. z o.o. w upadłości

likwidacyjnej i Syndyka Masy Upadłości T. S.A. w upadłości likwidacyjnej przeciwko

Syndykowi Masy Upadłości O. Spółki z o.o. w upadłości

likwidacyjnej

o wyłączenie i wydanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 11 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 19 grudnia 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. nie obciąża strony pozwanej kosztami postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

W dniu 23 lipca 2013 r. syndyk masy upadłości T. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w upadłości likwidacyjnej (dalej: „Powód ad 1”) wniósł pozew

przeciwko syndykowi masy upadłości O. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w upadłości likwidacyjnej (dalej: „O.”) domagając się wyłączenia z masy upadłości

O., wydania i przeniesienia do masy upadłości Powoda ad 1 zorganizowanego

zespołu składników niematerialnych i materialnych służących prowadzeniu

działalności gospodarczej, stanowiących przedsiębiorstwo O. w rozumieniu art. 551

k.c., określonych bliżej w pozwie (dalej: „Zespół Składników”). W dniu 30 lipca 2013

r. syndyk masy upadłości T. Spółki Akcyjnej w upadłości likwidacyjnej (dalej „Powód

ad 2”) wniósł pozew przeciwko O. domagając się wyłączenia z masy upadłości O.,

wydania i przeniesienia do masy upadłości Powoda ad 2 Zespołu Składników.

Postanowieniem z dnia 6 września 2013 r. Sąd Rejonowy w W. połączył obie

sprawy do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Sąd Rejonowy wyrokiem z

dnia 11 kwietnia 2014 r. oddalił oba powództwa.

Sąd Rejonowy ustalił, że T. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (dalej:

„T. Sp. z o.o.”), powstała w 1994 r., prowadziła działalność gospodarczą polegającą

przede wszystkim na serwisowaniu i handlu samochodami ciężarowymi. W skład

zarządu T. Sp. z o.o. wchodzili jako prezes i wiceprezes M. T. i R. S., będący

również wspólnikami T. Sp. z o.o. posiadającymi łącznie 52,86% udziałów w jej

kapitale zakładowym.

W dniu 5 czerwca 2009 r. zawiązano spółkę T. Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością Spółkę Komandytowo-Akcyjną (dalej: „T. Sp. z o.o. S.K.A.”), w

której T. Sp. z o.o. została komplementariuszem, a jedynym akcjonariuszem został

R. S. W dniu 23 czerwca 2009 r. na mocy aktu notarialnego M. T., w imieniu T. Sp.

o.o., za zgodą R. S., przeniósł - tytułem wkładu niepieniężnego - na T. Sp. z o.o.

S.K.A. wchodzące w skład zorganizowanej części przedsiębiorstwa elementy

w postaci autoryzowanej stacji obsługi technicznej i salonu sprzedaży

samochodów „Citroën” oraz hotelu „S.” w S. obejmujące składniki bliżej w tym

akcie określone, w tym prawo użytkowania wieczystego wskazanych w tymże akcie

nieruchomości, o wartości 3 766 295,00 zł. Pod względem przedmiotowym wkład

3

niepieniężny był zbieżny z Zespołem Składników. Postanowieniem z dnia 8

stycznia 2010 r. Sąd Rejonowy zakazał T. Sp. o.o. wszczynania postępowania

naprawczego.

W dniu 8 lutego 2010 r. M. T. i T. Sp. z o.o. S.K.A. zawiązali spółkę T&S

Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością (dalej: „T&S”), którą wpisano do rejestru

w dniu 21 lutego 2010 r. Jednocześnie T&S została drugim komplementariuszem T.

sp. z o.o. S.K.A. Następnie w dniu 8 października 2010 r. utworzono spółkę O.,

wpisaną do rejestru w dniu 31 marca 2011 r.

W dniu 30 maja 2011 r. M. T. i R. S., działający jako zarząd T. Sp. z o. o.

oraz jako zarząd T&S, komplementariuszy T. Sp. z o.o. S.K.A., zatwierdzili plan jej

przekształcenia w spółkę akcyjną pod firmą T. Spółka Akcyjna (dalej: „T. S.A.”).

Kapitał zakładowy T. S.A. wynosił 100 000 zł i był podzielony na 10 akcji o wartości

nominalnej po 10 000 zł każda. T. Sp. z o.o. i T&S objęły po jednej akcji, a R.S. 8

akcji. W dniu 22 czerwca 2011 r. T. S.A. została wpisana do rejestru.

W dniu 30 grudnia 2011 r. Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników O.

podwyższyło kapitał zakładowy spółki z kwoty 5000 zł do kwoty 32 852 750 zł.

W tym samym dniu, T. S.A., reprezentowana przez R. S. jako wiceprezesa zarządu,

w zamian za objęcie 657 055 udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym,

wniosła wkład niepieniężny do O. reprezentowanej przez M. T. jako prezesa

zarządu. Wkładem niepieniężnym był Zespół Składników. Jego wartość określono

na kwotę 32 852 750 zł.

W dniu 20 kwietnia 2012 r. ogłoszono upadłość likwidacyjną T. Sp. z o.o., w

dniu 17 maja 2012 r. upadłość likwidacyjną T. S.A., zaś w dniu 19 października

2012 r. upadłość likwidacyjną O.

Sąd Rejonowy ocenił, że okoliczności, w których T. Sp. z o.o. tytułem aportu

przeniosła składniki swojego przedsiębiorstwa na T. Sp. z o.o. S.K.A.

(przekształconą potem w T. S.A.) uzasadniają założenie, że była to czynność

dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli T. Sp. z o.o., którą należy w związku z tym

uznać za bezskuteczną - w świetle art. 527 i nast. k.c. - wobec T. Sp. z o.o. i to - ze

względu na art. 531 § 1 k.c. - w stosunku do pozwanej w niniejszej sprawie O. Za

decydujące dla spełnienia przesłanek roszczenia pauliańskiego Sąd uznał z jednej

4

strony to, że wskutek wspomnianej czynności T. Sp. z o.o. stała się niewypłacalna

lub bardziej niewypłacalna, a z drugiej strony zwrócił uwagę na powiązania

kapitałowe i osobowe między zainteresowanymi spółkami, które dają podstawy do

przypisania T. Sp. z o.o. S.K.A. oraz O. wiedzy co do tego, że wniesienie aportu

przez T. Sp. z o.o. do T. Sp. z o.o. S.K.A. dokonane zostało ze świadomością

pokrzywdzenia wierzycieli T. Sp. z o.o.

Gdy chodzi o powództwo Powoda ad 2 wobec O., to Sąd Rejonowy uznał, że

wniesienie tytułem aportu Zespołu Składników przez T. S.A. do O. było czynnością

bezskuteczną z mocy prawa zgodnie z art. 128 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 28 lutego

2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (w brzmieniu obowiązującym w chwili

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości T. S.A., wtedy jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r.,

Nr 175, poz. 1361 ze zm., dalej: „p.u.n.”) z uwagi na powiazania kapitałowe między

T. S.A. i O., powodujące, że T.S.A. była spółką dominującą względem O. Spełniona

była przesłanka sześciomiesięcznego terminu, licząc wstecz od dnia złożenia

wniosku o ogłoszenie upadłości. Wniesienie aportu do O. nastąpiło w dniu 30

grudnia 2011 r., a wniosek o ogłoszenie upadłości T. S.A. złożono w dniu 10 lutego

2012 r.

Sąd Rejonowy stwierdził, że realizowane przez Powoda ad 1 i Powoda ad 2

roszczenia z tytułu bezskuteczności czynności upadłego (art. 532 k.c. i art. 134

ust. 1 p.u.n. w ówczesnym brzmieniu) mają charakter względny. W razie, gdy

beneficjent czynności, która okazała się bezskuteczna, sam został postawiony

w stan upadłości likwidacyjnej, realizacja przedmiotowych roszczeń nie może

nastąpić przez żądanie wyłączenie z masy upadłości tegoż beneficjenta tego,

co weszło do tej masy wskutek tej czynności lub z niej nie ubyło (art. 70-74 p.u.n.).

Roszczenia te przekształcają się w roszczenia o charakterze pieniężnym (art. 91

ust. 2 p.u.n.) i wobec tego podlegają zgłoszeniu do masy upadłości beneficjenta

bezskutecznej czynności (art. 236 ust. 1 p.u.n.). Nie ma znaczenia, czy wobec

upadłego beneficjenta bezskutecznej czynności roszczenia te miałby realizować

wierzyciel, czy syndyk masy upadłości jego dłużnika. Sąd wskazał, że zaspokojenie

tych roszczeń powinno nastąpić w drodze odrębnego planu podziału sumy

uzyskanej z likwidacji bezskutecznie nabytego składnika majątkowego po to, aby

5

chronić wierzyciela uprawnionego z tytułu tych roszczeń przed wierzycielami

upadłego beneficjenta bezskutecznej czynności.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 11 kwietnia 2014 r. wniósł tylko

Powód ad 2 w zakresie, w którym oddalone zostało jego powództwo (pkt II wyroku).

Zarzucił naruszenie art. 70 w zw. z art. 134 ust. 1 p.u.n. i art. 236 w zw. z art. 91

ust. 2 p.u.n., jak również przepisów działu II tytułu VIII p.u.n. przez wadliwe

przyjęcie, że zaspokojenie wierzyciela uprawnionego z tytułu bezskuteczności

winno nastąpić z pierwszeństwem przed zaspokojeniem innych wierzycieli

upadłego w sytuacji, w której brak przepisów umożliwiających stworzenie w takiej

sytuacji odrębnego planu podziału uzyskanych środków. Wniósł o zmianę wyroku

z dnia 11 kwietnia 2014 r. przez wyłączenie z masy upadłości O. oraz wydanie

Powodowi ad 2 Zespołu Składników.

Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy.

Zwrócił jednak uwagę na to, że wynikający z art. 134 ust. 1 p.u.n. obowiązek zwrotu

przez O. Zespołu Składników do masy upadłości Powoda ad 2 powstał jeszcze

przez ogłoszeniem upadłości O. Obowiązek ten powstał w dniu 17 maja 2012 r.

(ogłoszenie upadłości T. S.A.), podczas gdy upadłość O. ogłoszono w dniu 19

października 2012 r.

Następnie Sąd wskazał, że podstawą żądania wyłączenia z masy upadłości

zgodnie z art. 70 p.u.n. może być bezskuteczność czynności prawnej, na mocy

której coś weszło do majątku dłużnika, potem upadłego, albo z niego nie ubyło.

Przepis art. 134 ust. 1 p.u.n. przyznaje syndykowi masy upadłości roszczenie

o żądanie zwrotu korzyści uzyskanej przez beneficjenta bezskutecznej czynności,

nie różnicując przy tym jego sytuacji w zależności od tego, czy on sam znajduje się

w stanie upadłości, czy też nie. Stanowi on lex specialis wobec ogólnych

zasad dochodzenia roszczeń w ramach postępowania upadłościowego. Ułatwia

sytuację syndyka, który uzyskuje możliwość szybszego zwrotu przedmiotów, które

wyszły z majątku upadłego wskutek bezskutecznej czynności. Nie ma podstaw do

wyłączenia stosowania art. 134 p.u.n. w sytuacji, w której korzyść na mocy

bezskutecznej czynności uzyskał podmiot, w stosunku do którego - już po

dokonaniu tej czynności oraz po powstaniu stanu jej bezskuteczności - ogłoszono

6

upadłość. Nie ma tu zastosowania art. 91 ust. 2 p.u.n., gdyż uznanie, że roszczenie

o zwrot przedmiotów, które ubyły z majątku upadłego wskutek czynności

bezskutecznej z mocy prawa, przekształca się w roszczenie pieniężne zgłaszane

do masy upadłości, wyłączałoby bezzasadnie zastosowanie art. 134 p.u.n.

Przepisy nie przewidują ponadto sporządzania odrębnego planu podziału sumy

uzyskanej z likwidacji bezskutecznie nabytego składnika majątkowego.

Na tej podstawie Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 19 grudnia 2014 r. zmienił

zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego z dnia 11 kwietnia 2014 r. w ten sposób,

że wyłączył z masy upadłości O. i nakazał O. wydanie Powodowi ad 2 Zespołu

Składników.

Wyrok z dnia 19 grudnia 2014 r. zaskarżyła w całości O. W skardze

kasacyjnej zarzuciła w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c.) naruszenie art. 70 w zw. z art. 134 ust. 1 oraz art. 236 ust. 1 w zw. z art. 91

ust. 2 p.u.n. Na tej podstawie wniosła o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku

w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji Powoda ad 2 od

wyroku Sądu Rejonowego z dnia 11 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia art. 70 w zw. z art. 134 ust. 1 oraz art. 236 ust. 1 w zw.

z art. 91 ust. 2 p.u.n. zmierzały do wykazania, że w wypadku ogłoszenia upadłości

beneficjenta czynności prawnej, bezskutecznej względem masy upadłości upadłego,

zobowiązanie beneficjenta do przekazania do masy upadłości upadłego składników

majątkowych, które wskutek tej czynności wyszły z majątku upadłego, nie

uzasadnia roszczenia o ich wyłączenie z masy upadłości beneficjenta.

Zobowiązanie to z chwilą ogłoszenia upadłości beneficjenta ma się przekształcać

w zobowiązanie pieniężne, a odpowiadająca mu wierzytelność podlegać zgłoszeniu

do jego masy upadłości. Ponadto, według skarżącej, roszczenie o wyłączenie

z masy upadłości nie może obejmować przedsiębiorstwa upadłego i wyczerpywać

masy upadłości.

Charakter uprawnień wynikających z bezskuteczności czynności prawnej

oraz odpowiadającej mu powinności beneficjenta tej czynności budzi wątpliwości

zarówno na gruncie regulacji kodeksu cywilnego dotyczącej roszczenia

7

pauliańskiego (art. 527 i nast. k.c.), jak i na gruncie bezskuteczności uregulowanej

na potrzeby upadłości (art. 134 ust. 1 p.u.n.). Niezależnie jednak od tego, jak się te

wątpliwości rozstrzyga, podkreślić należy, że, chociaż nie dochodzi do

unicestwienia skutków bezskutecznej czynności prawnej w sferze jurydycznej

przynależności przedmiotu tej czynności do majątku jej beneficjenta, to przedmiot

ten - dla celów zaspokojenia egzekucyjnego - jest traktowany jako majątek dłużnika

(upadłego, por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2007 r., III CZP 97/07,

OSNC 2008, nr 11, poz. 127, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2008 r.,

IV CSK 465/07, niepubl., z dnia 26 stycznia 2011 r., IV CSK 273/10, niepubl., z dnia

6 września 2013 r., V CSK 454/12, niepubl.), z możliwością przymusowej realizacji

ciążącej na beneficjencie czynności powinności przekazania tego przedmiotu do

masy upadłości (tak na tle art. 134 ust. 1 p.u.n. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

6 września 2013 r., V CSK 454/12, niepubl.; por. także nowy art. 134 ust. 1a ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe, jedn. tekst: Dz. U. z 2015 r.,

poz. 233 ze zm., który wszedł w życie w dniu 1 stycznia 2016 r.).

Omawiana bezskuteczność czynności prawnej ma więc taki skutek prawny,

że wierzyciele upadłego mają prawo do zaspokojenia się z przedmiotu tej

czynności tak, jak gdyby nie została ona w ogóle dokonana. Na potrzeby upadłości

ma nastąpić swoista restytucja majątku upadłego według stanu sprzed

dokonania bezskutecznej czynności prawnej, a zatem w efekcie potraktowanie

przedmiotu tej czynności jako objętego węzłem upadłości niezależnie od jego

aktualnej jurydycznej przynależności do majątku beneficjenta czynności.

Przedmiot bezskutecznej czynności upadłego - dla celów upadłości - zostaje

przypisany do masy upadłości i służy zaspokojeniu jego wierzycieli. W ten sposób

dochodzi do „rozejścia się” jurydycznej przynależności przedmiotu bezskutecznej

czynności prawnej (pozostaje on składnikiem majątku beneficjenta czynności)

i jego przypisania dla potrzeb upadłości (jest on traktowany jako składnik tworzący

masę upadłości upadłego).

Przez pryzmat tego następstwa bezskuteczności czynności prawnej

upadłego rozpatrywać należy kwestię, czy – w wypadku ogłoszenia upadłości

beneficjenta tej czynności - uzasadnione jest żądanie wyłączenia z jego masy

upadłości przedmiotu tej czynności.

8

Wyłączeniu z masy upadłości podlegają składniki mienia nienależące do

upadłego (art. 70 p.u.n.). Prawo do wyłączenia z masy upadłości wyraża ideę,

że zaspokojenie wierzycieli upadłego - z pewnymi zastrzeżeniami - powinno

nastąpić tylko z tego majątku, który jest majątkiem upadłego. Decydujące jest to, do

którego majątku dany składnik majątkowy jest przypisany. Przypisanie to oceniać

należy przy uwzględnieniu z jednej strony celu konkretnej regulacji, a z drugiej

strony także celu upadłości, w kontekście którego rozstrzygające jest to, że chodzi

o przymusowe zaspokojenie wierzycieli upadłego.

Wprawdzie z reguły przypisane poszczególnych składników majątkowych

następuje według kryteriów prawnorzeczowych, w związku z czym podstawą

wyłączenia z masy upadłości jest przede wszystkim własność, ale z jednej strony

nie jest to jedyna podstawa wyłączenia, a z drugiej strony również ona nie ma

charakteru bezwzględnego. Prawo do wyłączenia z masy upadłości składnika,

który nie należy do upadłego, może wynikać też ze stosunków zobowiązaniowych

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1994 r., III CZP 134/94,

OSNC 1995, nr 4, poz. 58, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2015 r.,

II CSK 536/14, niepubl.). Jeżeli z kolei źródłem własności żądającego wyłączenia

z masy upadłości jest czynność prawna bezskuteczna względem masy

upadłości, to jednak - chociaż, jak już była o tym mowa, nie wpływa to

na jurydyczną przynależność jej przedmiotu do majątku beneficjenta czynności -

wyłączenie go z masy upadłości w świetle art. 134 ust. 1 p.u.n. nie wchodzi

w rachubę. Rozstrzygające jest tu bowiem to, że - dla potrzeb upadłości - przedmiot

bezskutecznej czynności prawnej przypisany zostaje do masy upadłości.

Przyjmując, że bezskuteczność czynności prawnej upadłego powoduje,

że jej przedmiot, aczkolwiek jurydycznie należy do beneficjenta tej czynności,

to jednak dla potrzeb upadłości przypisany zostaje do masy upadłości upadłego,

stwierdzić należy, że ogłoszenie upadłości beneficjenta bezskutecznej czynności

nie zmienia takiego przypisania jej przedmiotu. W takiej sytuacji to przypisanie

przedmiotu czynności do masy upadłości upadłego musi uzasadniać żądanie

wyłączenia go z masy upadłości beneficjenta bezskutecznej czynności, chociaż

w wyniku tej czynności jurydycznie stał się on częścią jego majątku. Przy ocenie

podstaw wyłączenia z masy upadłości beneficjenta bezskutecznej czynności

9

prawnej dokonanej przez upadłego przedmiotu tej czynności (art. 70 p.u.n.)

priorytet należy przyznać przypisaniu tego przedmiotu - dla potrzeb upadłości

upadłego - do jego masy upadłości (art. 134 ust. 1 p.u.n.), a nie temu, że

jurydycznie przedmiot ten należy do beneficjenta i wchodziłby w skład jego masy

upadłości. Wyłączone jest wobec tego przekształcenie zobowiązania do

przekazania przedmiotu bezskutecznej czynności do masy upadłości upadłego w

zobowiązanie pieniężne i zgłoszenie odpowiadającej mu wierzytelności do masy

upadłości beneficjenta (art. 91 ust. 2 i art. 236 ust. 1 p.u.n.).

Za przedstawionym rozwiązaniem przemawia wzgląd na wyważenie

interesów wierzycieli upadłego, który dokonał bezskutecznej czynności prawnej,

i wierzycieli beneficjenta tej czynności. Trudno byłoby zaakceptować rozwiązanie

zakładające, że wierzyciele beneficjenta mieliby korzystać z nieusprawiedliwionego

pomnożenia jego masy upadłości na podstawie czynności prawnej bezskutecznej

w świetle regulacji upadłościowych. W obowiązującym stanie prawnym brak

bowiem podstaw do tego, aby wierzycieli upadłego, który dokonał takiej czynności,

reprezentowanych przez syndyka, chronić w odpowiedni sposób w ramach

postępowania upadłościowego beneficjenta. Nie ma w szczególności podstaw do

stosowania w wypadku sprzedaży bezskutecznie nabytych składników

majątkowych beneficjenta instytucji odrębnego planu podziału (art. 348 p.u.n.).

Bardziej usprawiedliwione jest więc przypisanie tych składników do masy upadłości

upadłego, który dokonał bezskutecznej czynności (art. 134 ust. 1 p.u.n.).

Przedmiot wyłączenia z masy upadłości na podstawie art. 70 p.u.n.

określony jest ogólnie i szeroko. Może on obejmować nie tylko konkretne składniki

w postaci rzeczy lub praw (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca

1967 r., I CZ 146/66, OSNCP 1967, nr 11, poz. 203; uchwałą Sądu Najwyższego

z dnia 20 grudnia 1994 r., III CZP 134/94, OSNC 1995, nr 4, poz. 58, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 września 2015 r., II CSK 536/14, niepubl.), ale również

zespół takich składników jak przedsiębiorstwo, jak to jest w niniejszej sprawie.

Nie ma znaczenia to, jaki jest stosunek wyłączanych składników do całej masy

upadłości. Nie jest w związku z tym wykluczone, że wyłączane składniki,

w szczególności stanowiące przedsiębiorstwo, stanowić będą znaczącą część całej

masy upadłości lub nawet wyczerpią masę w całości.

10

Zarzuty naruszenia art. 70 w zw. z art. 134 ust. 1 oraz art. 236 ust. 1 w zw.

z art. 91 ust. 2 p.u.n. są więc bezzasadne.

Z tych względów, na podstawie art. 39814

oraz art. 102 w zw. z art. 391 § 1

i art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

kc