V CSK 339/15

Sygn. akt V CSK 339/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Karol Weitz

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Gminy C.

przeciwko S. W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 grudnia 2014 r.,

uchyla wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i

oddala apelację powoda co do kwoty 204.362,47 zł (dwieście

cztery tysiące trzysta sześćdziesiąt dwa złote czterdzieści siedem

groszy); znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania

przed Sądem Okręgowym i Sądem Apelacyjnym oraz koszty

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powodowa Gmina C. domagała się zasądzenia od pozwanego S. W.

prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Zakład Budownictwa i Inżynierii

Wodnej W. S. W. w G. kwoty 408.724,94 zł z ustawowymi odsetkami tytułem

zwrotu wynagrodzenia, które jako inwestor uiściła na rzecz podwykonawcy S. S.

prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą A. w G.

W sprawie został ustalony następujący stan faktyczny:

W dniu 3 września 2008 r. Przedsiębiorstwo Usługowo Handlowe (PUH) O.

Sp. z o.o. w T. zawarło z pozwanym S. W. umowę konsorcjum, celem zwiększenia

potencjału wykonawczego i kapitałowego dla wykonania przedsięwzięcia „Budowa

kanalizacji sanitarnej Gminy C. ETAP B”, finansowanego przez powódkę. Strony

umowy konsorcjum zobowiązały się do: wspólnego działania przy opracowaniu

oferty przetargowej, realizacji zadania będącego przedmiotem porozumienia

oraz do dokonania rozliczenia końcowego i solidarnej odpowiedzialności

za realizację umowy w przypadku wybrania złożonej przez nie oferty.

Uzgodniły, że przedsiębiorcą reprezentującym strony porozumienia wobec

zamawiającego będzie PUH O., w związku z czym pozwany udzielił liderowi

konsorcjum pełnomocnictwa do podpisywania oferty i umowy oraz reprezentowania

go we wszystkich sprawach prawnych, technicznych i finansowych w ramach

porozumienia z dnia 3 września 2008 r. W aneksie do porozumienia

uszczegółowiły wzajemny podział zakresu prac i ustaliły, że lider konsorcjum

rozliczy i obciąży strony proporcjonalnie do wartości robót kosztami poniesionymi

na utrzymanie placu budowy, wniesionymi zabezpieczeniami i gwarancjami oraz

innymi kosztami wspólnymi dotyczącymi realizacji. W dniu 1 października 2008 r.

w rezultacie przeprowadzenia postępowania o udzielenie zamówienia publicznego

doszło do zawarcia pomiędzy powódką a liderem konsorcjum umowy o roboty

budowlane. W § 6 ust. 1 umowy strony uzgodniły, że w razie konieczności

zatrudnienia podwykonawców w trakcie realizacji umowy wykonawca wystąpi do

inwestora o zgodę i akceptację przed zawarciem umowy z podwykonawcą. W § 6

3

ust. 3 wykonawca przyjął na siebie pełną odpowiedzialność wobec inwestora za

roboty, dostawy, usługi które wykonuje przy pomocy podwykonawców. Powódka

wyraziła zgodę na zlecenie podwykonawstwa S. S. Protokół końcowy zakończenia

robót podpisany został w maju 2010 r. Powódka uiściła w dniu 14 maja 2010 r.

na rzecz lidera konsorcjum tytułem wynagrodzenia za wykonane roboty kwotę

3.095.944,57 zł, zgodnie z wystawioną fakturą. Spółka PUH O. nie uregulowała na

rzecz podwykonawcy S. S. należności wynikającej z umowy podwykonawstwa. Nie

uiściła także należnej współkonsorcjantowi - pozwanemu S. W. części

wynagrodzenia z tytułu umowy konsorcjum. Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z

dnia 26 sierpnia 2010 r. ogłosił upadłość likwidacyjną PUH O. Sąd Okręgowy w K.

wyrokiem z dnia 24 maja 2012 r. zasądził od powódki na rzecz S. S. kwotę

408.724,94 zł z ustawowymi odsetkami należną mu na podstawie

umowy podwykonawstwa. Powódka w wykonaniu wyroku zapłaciła S. S. w dniu 8

listopada 2012 r. kwotę 564.484,54 zł. Pozwany odmówił zapłaty powódce

dochodzonej pozwem kwoty.

W ocenie prawnej przytoczonych ustaleń Sąd Okręgowy w K. przyjął, że

podstawą prawną dochodzonego przez powódkę roszczenia jest art. 471 k.c.

Wskazał, że dwukrotne obciążenie powódki zapłatą wynagrodzenia jest

konsekwencją uregulowania zawartego w art. 6471

§ 5 k.c. ustanawiającego

solidarną odpowiedzialność zawierającego umowę z podwykonawcą

oraz inwestora i wykonawcy za zapłatę wynagrodzenia za roboty budowlane

wykonane przez podwykonawcę. Odpowiedzialność powódki za wynagrodzenie

należne S. S. została przesądzona prawomocnie wyrokiem sądowym. W

uzasadnieniu przyjętej podstawy odpowiedzialności pozwanego stwierdził, że

nienależyte wykonanie przez jednego z konsorcjantów umowy zawartej z

podwykonawcą stanowi jednocześnie nienależyte wykonanie umowy zawartej z

inwestorem i rodzi odpowiedzialność kontraktową w stosunku do niego. Szkoda

inwestora polega w takiej sytuacji na wystąpieniu uszczerbku spowodowanego

koniecznością spełnienia na rzecz podwykonawcy świadczenia, do którego był

zobowiązany wykonawca (art. 6471

§ 1 k.c.). Źródłem solidarnej odpowiedzialności

uczestników konsorcjum w stosunku do zamawiającego jest art. 141 ustawy z dnia

29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (Dz.U 2013, poz. 1473 - Pzp).

4

Odpowiedzialność za taki stan rzeczy może ponosić wyłącznie podmiot, który

swoim zachowaniem doprowadził do niego, zaś w okolicznościach sprawy

pozwany dochował należytej staranności przy realizacji zobowiązania.

Z tych względów wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2014 r. oddalił powództwo.

Rozpoznając sprawę na skutek apelację powódki Sąd Apelacyjny oddalił

zarzuty skarżącej kwestionujące ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i jako

niewadliwe uczynił je podstawą swojego wyroku. Zaakceptował przyjętą przez Sąd

Okręgowy podstawę prawną rozstrzygnięcia. Przedmiotem swoich rozważań

uczynił natomiast kwestę, czy w oparciu o art. 471 w zw. z art. 472 k.c. skutki

zawinionego niewykonania zobowiązania przez jednego z dłużników mogą odnosić

się do wszystkich dłużników solidarnych, czy też dotyczą jedynie sfery prawnej

dłużnika, który dopuścił się tych zachowań. Z istoty solidarności biernej i faktu, że

jest ona zastrzegana przede wszystkim w interesie wierzyciela wywiódł -

odmiennie niż Sąd Okręgowy - że roszczenie o spełnienie świadczenia

odszkodowawczego, będącego skutkiem nienależytego wykonania umowy jest

objęte solidarnością także wówczas, gdy niewykonanie lub nienależyte wykonanie

zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które odpowiada tylko jeden z

dłużników solidarnych. Świadczenie odszkodowawcze zastępuje bowiem

świadczenie pierwotne objęte odpowiedzialnością solidarną. Natomiast

uwzględnienie, który z dłużników solidarnych i w jakim zakresie

spowodował niewykonanie zobowiązania następuje dopiero w ramach roszczeń

regresowych i nie odnosi się do relacji między wierzycielem, a dłużnikiem

solidarnym. Stwierdził, że pozwany nie wykazał okoliczności, które mogłyby

go zwolnić od odpowiedzialności solidarnej, nie wykazał też zdarzeń, które mogą

być kwalifikowane jako objęte dyspozycją art. 371 k.c.

Kierując się powyższym Sąd Apelacyjny zaskarżonym obecnie wyrokiem

zmienił wyrok Sądu Okręgowego przez uwzględnienie powództwa.

W skardze kasacyjnej pozwanego zaskarżającej wyrok Sądu Apelacyjnego

w części uwzględniającej powództwo ponad kwotę 204.362, 47 zł, skarżący

w oparciu o podstawę naruszenia przepisów prawa materialnego sformułował

zarzuty naruszenia:

5

1) art. 376 § 1 k.c. w zw. z art. 6471

§ 5 k.c. przez ich niezastosowanie,

wobec braku przyjęcia, że powódce jako inwestorowi i dłużnikowi solidarnemu

służy roszczenie regresowe wobec pozwanego jako wykonawcy i współdłużnika

solidarnego oparte na ogólnej podstawie roszczeń regresowych zawartej

w kodeksie cywilnym,

2) naruszenie art. 471 k.c. w zw. z art. 6471

§ 1 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie wobec przyjęcia, że nieuiszczenie przez wykonawców konsorcjantów

należności na rzecz podwykonawcy S. S. stanowi nienależyte wykonanie umowy z

powódką jako inwestorem, podczas gdy umowa między wykonawcami a

inwestorem nie zawiera zobowiązania do uiszczenia przez wykonawców

wynagrodzenia na rzecz podwykonawcy,

3) naruszenie art. 141 Pzp przez niewłaściwe zastosowanie wobec przyjęcia,

że nastąpiło nienależyte wykonanie umowy o roboty budowlane przez

wykonawców konsorcjantów, za co ponoszą oni solidarną odpowiedzialność

względem powódki jako inwestora w sytuacji, gdy niewykonanie umowy odnosi się

do innego kontraktu, a mianowicie do umowy zawartej pomiędzy wykonawcami -

konsorciantami a podwykonawcą.

Wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty

sprawy przez oddalenie powództwa ponad kwotę 204.362,47 zł i zasądzenie

kosztów, ewentualnie uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spoczywający na wykonawcach - członkach konsorcjum obowiązek

należytego wykonania umowy z podwykonawcami wynika z umowy o roboty

budowlane zawartej z inwestorem wówczas jedynie, gdy został w umowie wyraźnie

zastrzeżony. Jednakże sytuacja taka, co nie było sporne w okolicznościach sprawy

nie zachodzi. Nietrafne jest odmienne zapatrywanie Sądu Apelacyjnego

odwołujące się do odosobnionego w orzecznictwie poglądu wyrażonego przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 17 września 2008 r. III CSK 119/08, OSNC 2009 r, nr 9,

poz. 130), zgodnie z którym z samej istoty zwartej z inwestorem umowy o roboty

budowlane wynika, że obejmuje ona także wypełnienie przez każdego

6

z wykonawców obowiązków wobec podwykonawców. Doprowadziło ono Sąd

Apelacyjny do błędnego wniosku, że podstawę solidarnej odpowiedzialności

wykonawców za szkodę powódki wynikłą ze spełnienia świadczenia na rzecz

podwykonawcy stanowi art. 141 Pzp.

Wyeliminowanie kontraktowej odpowiedzialności wykonawców będących

stroną umowy z powódką przenosi ciężar rozstrzygnięcia na zagadnienie

wzajemnych rozliczeń solidarnie zobowiązanych za wynagrodzenie podwykonawcy

inwestora i wykonawców - konsorcjantów.

Przepis art. 6471

§ 5 k.c. przewiduje solidarną odpowiedzialność inwestora

i wykonawcy za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy za wykonane

roboty budowlane. Rozwiązanie to różni się od innych przypadków solidarności

ustawowej, która najogólniej rzecz ujmując uzasadniona jest nabyciem majątku

od dłużnika głównego, lub zwarciem z nim wspólnej umowy.

Odpowiedzialność inwestora wobec wykonawcy i podwykonawcy wynika

z różnych podstaw prawnych określających jej zakres, tj. wobec wykonawcy

z umowy o roboty budowlane, a w stosunku do podwykonawcy wynika z ustawy

i ma gwarancyjny charakter. Zakres odpowiedzialności inwestora wobec

podwykonawcy określa umowa wykonawcy z podwykonawcą, wywołująca skutek

wobec inwestora, który nie jest jej stroną, wyraził natomiast zgodę na jej zawarcie.

Inwestor nie może więc zwolnić się od zapłaty podwykonawcy należnego mu

wynagrodzenia na tej podstawie, że zapłacił całe wynagrodzenie wykonawcy

będącemu wierzycielem z innego stosunku zobowiązaniowego.

Wprowadzając przepis art. 6471

§ 5 k.c. ustawodawca nie uregulował

roszczeń regresowych między inwestorem a wykonawcą. Poszukiwania sposobu

rozwiązania tej kwestii doprowadziły do sformułowania w piśmiennictwie

i judykaturze (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca

2006 r., III CZP 36/06, OSNC 2007, nr 4, poz. 52) poglądu podzielanego przez

Sąd Najwyższy w składzie obecnie orzekającym, w myśl którego podstawę

rozliczeń między solidarnie zobowiązanymi na podstawie art. 6471

§ 5 k.c.

inwestorem a wykonawcą za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy stanowi

art. 376 § 1 k.c.

7

Jeżeli w umowie między inwestorem a wykonawcą strony nie uregulowany

wzajemnych rozliczeń na wypadek spełnienia świadczenia przez któregokolwiek

z solidarnie zobowiązanych, współdłużnicy odpowiadają w częściach równych,

co oznacza, że inwestor, który spłacił wierzyciela może żądać zapłaty

od pozostałych dłużników wyłącznie w części przypadającej na nich zgodnie

z wewnętrznym podziałem długu.

W sprawie niniejszej w następstwie ogłoszenia upadłości likwidacyjnej

PHU O. część przypadającą na tego dłużnika rozkłada się stosownie do art. 376 §

2 k.c. na pozostałych współdłużników. W konsekwencji tego pozwany jest

zobowiązany do zwrotu powódce połowy świadczenia z tytułu wynagrodzenia

spełnionego na rzecz podwykonawcy S. S.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i oddalił powództwo co do

kwoty 204.362,47 zł z ustawowymi odsetkami oraz orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego stosownie do art. 100 k.p.c.

eb