II UK 16/15

Sygn. akt II UK 16/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z wniosku K. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 sierpnia 2014 r., sygn. akt III AUa …/13,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Decyzją z dnia 12 listopada 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

odmówił ubezpieczonemu K. C. prawa do emerytury w obniżonym wieku z tytułu

pracy w szczególnym warunkach.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2013 r. zmienił zaskarżoną

decyzję i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od dnia 1 listopada 2012 r.

oraz stwierdził, że pozwany organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności za

nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. Natomiast Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2014 r. oddalił apelację organu rentowego

od powyższego orzeczenia.

W sprawie ustalono, że ubezpieczony K. C., urodzony 24 lutego 1951 r., z

zawodu operatorowi koparki i ładowarki, wystąpił z ponownym wnioskiem

emerytalnym w dniu 2 listopada 2012 r., mając ukończony wymagany wiek 60 lat i

nie pozostając w stosunku pracy od 1 listopada 2012 r. W toku postępowania przed

organem rentowym ubezpieczony udowodnił - według stanu na dzień 1 stycznia

1999 r. - łączny staż składkowy i nieskładkowy wynoszący 31 lat, i 24 dni, w tym 30

lat, 10 miesięcy i 26 dni okresów składkowych oraz 1 miesiąc i 28 dni okresów

nieskładkowych, a nadto okres pracy w warunkach szczególnych w wymiarze 13

lat, 8 miesięcy i 13 dni.

Jak wskazał Sąd drugiej instancji, istota sporu sprowadzała się do ustalenia,

czy we wskazanych przez wnioskodawcę okresach od 1 kwietnia 1977 r. do 6 maja

1977 r., od 7 maja 1977 r. do 29 września 1980 r., od 24 czerwca 1982 r. do 22

sierpnia 1982 r., od 25 lutego 1988 r. od 31 sierpnia 1988 r. oraz od 1 lutego

1995 r. do 14 lipca 1995 r. faktycznie wykonywał on pracę w warunkach

szczególnych. W tym zakresie Sąd Apelacyjny po uzupełnieniu postępowania

dowodowego ustalił, że w okresie od dnia 3 listopada 1972 r. do 6 maja 1977 r.

ubezpieczony był zatrudniony w Przedsiębiorstwie „T.”, przy czym od 3 listopada

1972 r. do 22 września 1975 r. stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał

pracę maszynisty koparki. W okresie od 23 września 1975 r. do 31 marca 1977 r.

był oddelegowany do pracy w ZSSR , gdzie pracował przy budowie ropociągu, na

stanowisku operatora koparki. Po zakończeniu prac eksportowych wnioskodawca

wrócił do kraju w dniu 1 kwietnia 1977 r. i w związku z pracą na eksporcie w okresie

do dnia 6 maja 1977 r. wykorzystał 4 dni wolnego z tytułu rozłąki i 24 dni urlopu

3

wypoczynkowego. W czasie, kiedy ubezpieczony pracował za granicą, rozpoczął

się proces likwidacji jednego z oddziałów jego macierzystego zakładu pracy, na

bazie którego powstało Przedsiębiorstwo Gospodarki Maszynami Budownictwa

G..W dniu 10 kwietnia 1977 r. wyżej wymienione przedsiębiorstwo wystąpiło do

Urzędu Miejskiego Wydziału Zatrudnienia i Spraw Socjalnych o wyrażenie zgody na

zatrudnienie na zasadzie porozumienia między zakładami pracy pracowników

swego poprzednika, w tym także K. C. W dniu 3 maja 1977 r. Przedsiębiorstwo

Transportowo - Sprzętowe Budownictwa „T.” wyraziło zgodę na przekazanie

ubezpieczonego do pracy w Przedsiębiorstwie Gospodarki Maszynami

Budownictwa G. Od dnia 7 maja 1977 r. wnioskodawca rozpoczął zatrudnienie w

nowym zakładzie pracy na stanowisku ślusarza remontowego - kierowcy, zaś w

dniu 3 lipca 1979 r. powierzono mu stanowisko maszynisty koparki. W okresie od

15 czerwca 1981 r. do 23 czerwca 1982 r. wnioskodawca pracował na budowie

eksportowej w Libii na stanowisku operatora koparki. Ubezpieczony powrócił do

kraju w dniu 24 czerwca 1982 r. i zgodnie z pismem z jednostki kierującej do pracy

za granicą (Przedsiębiorstwa Eksportu Budownictwa Komunikacyjnego) powinien

do dnia 3 lipca 1982 r. wykorzystać 8 dni roboczych z tytułu dni wolnych od pracy

za każde trzy miesiące przepracowane za granicą na budowie, od dnia 4 lipca do 4

sierpnia 1982 r. ubezpieczony miał wykorzystać 26 dni urlopu wypoczynkowego za

rok 1982, a w okresie od 5 sierpnia do 21 sierpnia 1982 r. - 15 dni roboczych z

tytułu skróconego tygodnia nominalnego czasu pracy. Po zakończeniu powyższych

urlopów wnioskodawca podjął pracę w macierzystym zakładzie na stanowisku

operatora koparki. Następnie w okresie od 18 października 1986 r. do 24 lutego

1988 r. ponownie został skierowany do pracy eksportowej w Libii na stanowisku

operatora koparki, z której powrócił do kraju w dniu 25 lutego 1988 r. i zgodnie z

pismem z jednostki kierującej do pracy za granicą (Przedsiębiorstwa Eksportu

Budownictwa Komunikacyjnego „D.”) przysługiwał mu ekwiwalent walutowo -

złotowy za 26 dni urlopu wypoczynkowego za rok 1987 i za 4 dni urlopu

wypoczynkowego za rok 1988 oraz ekwiwalent złotowy za 34 dni wolne z tytułu

skróconego tygodnia nominalnego czasu pracy. Po powrocie do kraju

ubezpieczony przebywał na urlopie do dnia 30 marca 1988 r., a następnie do dnia

10 maja 1988 r. miał wykorzystać dni wolne. W okresie od 9 maja 1988 r. do 31

4

maja 1988 r. ubezpieczony był niezdolny do pracy z powodu choroby i otrzymał

zasiłek chorobowy, po czym od 1 czerwca 1988 r. do 31 sierpnia 1988 r. korzystał z

urlopu bezpłatnego w związku ze sprawami rodzinnymi. W dniu 30 sierpnia 1988 r.

ubezpieczony złożył u pracodawcy wniosek o rozwiązanie stosunku pracy. Umowa

ta została rozwiązana za porozumieniem stron w dniu 31 sierpnia 1988 r.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zarówno organ rentowy jak i Sąd Okręgowy

słusznie nie uwzględnili okresu zatrudnienia wnioskodawcy w Międzynarodowym

Transporcie Drogowym E. od 1 lutego 1995 r. do 14 lipca 1995 r. jako pracy w

szczególnych warunkach, gdyż w tym czasie był on zatrudniony jedynie na ¾ etatu,

a więc nie została spełniona obligatoryjna przesłanka takiej kwalifikacji, jaką jest

praca w pełnym wymiarze czasu. Odnosząc się zaś do okresu zatrudnienia

wnioskodawcy w Przedsiębiorstwie Transportowo - Sprzętowym Budownictwa „T.”

Sąd ten wskazał, że pozwany nie kwestionował, aby ubezpieczony wykonywał w

tym czasie pracę operatora koparki, a więc pracę określoną w wykazie A, dziale V,

poz. 3 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (praca

maszynistów ciężkich maszyn budowlanych lub drogowych). Pozwany uwzględnił

także okres pracy ubezpieczonego od 23 września 1975 r. do 31 marca 1977 r.,

kiedy wnioskodawca był oddelegowany do pracy w ZSSR, a Sąd Apelacyjny w

całości podzielił powyższe ustalenia.

Za nieprawidłowe w świetle regulacji rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników

skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i

usług związanych z eksportem (Dz.U. z 1974 r. Nr 51, poz. 330) Sąd drugiej

instancji uznał natomiast stanowisko organu rentowego w zakresie niezaliczenia do

wymaganego stażu pracy w warunkach szczególnych okresów korzystania przez

ubezpieczonego z urlopów wypoczynkowych oraz dni wolnych z tytułu skróconego

tygodnia nominalnego czasu pracy, z tytułu rozłąki i z tytułu każdego

przepracowanego za granicą kwartału, z jakich korzystał po zakończeniu pracy na

budowach eksportowych. W myśl przepisów przywołanego rozporządzenia, nabyte

przez ubezpieczonego prawo do urlopu wypoczynkowego i dni wolnych powinny

zostać doliczone do okresu urlopu bezpłatnego udzielanego przez macierzysty

zakład pracy i co istotne - okresy te powinny zostać wliczone do okresu pracy, od

5

którego zależą uprawnienia pracownicze. Nie ulega wątpliwości, że okresy te

należało zaliczyć także do okresu pracy w warunkach szczególnych, gdyż zostały

one przyznane wnioskodawcy za okres pracy wykonywanej w warunkach

szczególnych. Skoro zatem wnioskodawca w czasie bezpłatnego urlopu

udzielonego przez macierzysty zakład pracy, wykonywał pracę eksportową, która to

praca była pracą w warunkach szczególnych, to tym samym przysługują wszelkie

związane z tym uprawnienia w sferze ubezpieczeń społecznych. Zaliczeniu do

stażu pracy w warunkach szczególnych podlega również okres korzystania przez

ubezpieczonego w zasiłku chorobowego po powrocie z budowy eksportowej, gdyż

okres ten przypadał przed dniem 14 listopada 1991 r. i nie podlegał wyłączeniu w

trybie art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wobec powyższego

okres od 25 lutego do 31 maja 1988 r. (3 miesiące, 7 dni) także powinien zostać

zakwalifikowany jako okres pracy w warunkach szczególnych. Nie podlega

natomiast uwzględnieniu w stażu pracy w warunkach szczególnych okres od 1

czerwca do 31 sierpnia 1988 r., gdyż w tym czasie wnioskodawca przebywał

urlopie bezpłatnym, przy czym nie był to urlop w związku ze skierowaniem do pracy

eksportowej. Wnioskodawca nie wykazał także, by w tym czasie wykonywał u

innego pracodawcy jakąkolwiek pracę, która mogłaby być uznana za pracę w

warunkach szczególnych.

Po zsumowaniu okresów uwzględnionych przez pozwany organ rentowy z

okresami uznanym przez Sąd Apelacyjny, łączny okres pracy ubezpieczonego w

warunkach szczególnych wynosi 15 lat, 5 miesięcy i 22 dni. Skoro więc

wnioskodawca udowodnił ponad 15 lat pracy w szczególnych warunkach, to tym

samym spełnił wszystkie wynikające z art. 184 w związku z art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS warunki dla przyznania emerytury w obniżonym

wieku, gdyż bezspornym było ukończenie przez wnioskodawcę 60 lat, wykazanie

wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego oraz złożenie oświadczenie o

rezygnacji z członkostwa w OFE.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną pozwanego. Skargę

oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: 1/ art. 184 w

związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w związku z § 1, § 2, § 4

rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r w sprawie wieku

6

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnych charakterze, przez błędną wykładnię i przyjęcie, że ubezpieczony w

okresie urlopu po powrocie z kontraktu (budowy) eksportowej wykonywał prace w

szczególnych warunkach, a w konsekwencji legitymuje się piętnastoletnim stażem

pracy w szczególnych warunkach (na dzień 1 stycznia 1999 r.); 2/ art. 6, 7 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

w okolicznościach sprawy i przyjęcie, że okresem wykonywania pracy w

szczególnych warunkach jest okres urlopu bezpłatnego po powrocie z kontraktu

eksportowego przedłużony o dni wolne z tytuły rozłąki, dni wolne za każde 3

miesiące przepracowane za granicą, dni wolne z tytułu skróconego nominalnego

czasu pracy, dni wolne z tytułu urlopu po powrocie do kraju oraz okres pobierania

zasiłku chorobowego po powrocie do kraju, bowiem nie są okresy faktycznego

wykonywania pracy - nie są wymienione jako okresy składkowe i nieskładkowe; nie

są to również okresy pracy za granicą, a tym bardziej pracy wykonywanej w

warunkach szczególnych. Skarżący wniósł o uchylenie w całości wyroku Sądu

drugiej instancji, jak również poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i

orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie odwołania ubezpieczonego;

alternatywnie wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do rozpoznania, a także o

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem ma uzasadnioną

podstawę w postaci naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego

wyroku.

Analizę prawidłowości orzeczenia drugoinstancyjnego rozpocząć wypada od

przypomnienia, że K. C. (urodzony 24 lutego 1951 r.) wywodzi swoje roszczenie do

emerytury w obniżonym wieku z unormowań art. 32 w związku z art. 184 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.; dalej jako ustawa

emerytalno-rentowa). Przepis art. 32 ust. 1 ustawy stanowi, że ubezpieczonym

7

urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. będącym pracownikami, o których

mowa w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1,

przy czym według art. 32 ust. 2 dla celów ustalenia tych uprawnień, za

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników

zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym

stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze

względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których

obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych.

Przepis art. 32 ust. 4 odsyła zaś do dotychczasowych przepisów przy ustalaniu

wieku emerytalnego, rodzaju prac lub stanowisk oraz warunków, na podstawie

których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury.

Przepisami dotychczasowymi są przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.). Do wnioskodawcy ma zastosowanie przepis § 4 ust. 1, który w stosunku do

pracownika - mężczyzny wykonywującego prace w szczególnych w warunkach

wymienione w wykazie A, statuuje następujące przesłanki nabycia prawa do

emerytury: wiek emerytalny wynoszący 60 lat oraz okres zatrudnienia wynoszący

25 lat i co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Zgodnie z terminologią

używaną w ustawie emerytalno-rentowej, przez okres zatrudnienia rozumie się

okresy składkowe i nieskładkowe wymienione w art. 6 i 7 oraz art. 10 ust. 1,

natomiast okresy pracy w szczególnych warunkach, to okresy wskazane w

wykazach A i B załącznika do powyższego rozporządzenia oraz inne okresy pracy

lub służby wymienione w § 4 ust. 3 i w § 5-10 tego aktu. Zważywszy na fakt, iż

ubezpieczony urodzony jest po dniu 31 grudnia 1948 r., w myśl art. 184 ust. 1

ustawy emerytalno-rentowej, nabycie przez niego uprawnień do emerytury

przewidzianej w art. 32 tego aktu uzależnione jest od osiągnięcia wymaganego

okresu pracy w szczególnych warunkach oraz ogólnego stażu składkowego i

nieskładkowego do dnia wejścia w życie ustawy, tj. do 1 stycznia 1999 r.

W rozpoznawanej sprawie nie budziło wątpliwości spełnienie przez K. C. do

chwili złożenia wniosku emerytalnego kryterium wieku 60 lat, zaś do daty wejścia w

8

życie ustawy - przesłanki ogólnego co najmniej 25-letniego stażu składkowego i

nieskładkowego. Sporne okazało się natomiast osiągnięcie przez ubezpieczonego

do dnia 1 stycznia 1999 r. minimalnego 15-letniego okresu pracy w szczególnych

warunkach. Istota problemu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie o możliwość

zaliczenia do uwzględnionego przez organ rentowy stażu pracy w szczególnych

warunkach (tj. wynoszącego 13 lat, 8 miesięcy i 26 dni okresu zatrudnienia w

macierzystych zakładach pracy na wymienionym w wykazie A, dziale V, poz. 3

stanowisku operatora koparki) okresów po powrocie z budów eksportowych, kiedy

to ubezpieczony pobierał ekwiwalent pieniężny z tytułu niewykorzystanego urlopu

wypoczynkowego oraz ekwiwalent za dni wolne z tytułu skróconego tygodnia

nominalnego czasu pracy, z tytułu rozłąki i z tytułu każdego przepracowanego za

granicą kwartału, a nadto zasiłek chorobowy.

Warto więc zauważyć, że okresy te przypadają na czas obowiązywania

ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm., dalej jako p.z.e.p.), a następnie

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm., dalej jako z.e.p.). Zgodnie z art. 8 ust. 1

pierwszej z wymienionych ustaw za okresy zatrudnienia uważano okresy

pozostawania w stosunku pracy (w rozumieniu art. 5 ust. 1 tego aktu) na obszarze

Państwa Polskiego, jeżeli osoby zatrudnione pobierały w tym czasie wynagrodzenie

lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa,

natomiast art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 drugiej z ustaw stanowił, że okresami

zatrudnienia, wymaganymi do uzyskania świadczeń określonych w tym akcie, są

okresy pozostawania w stosunku pracy, w czasie których pracownik pobierał

wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy, macierzyński

albo opiekuńczy, zaś za okresy równorzędne z okresami zatrudnienia uważa się

między innymi okresy pobierania zasiłku chorobowego, macierzyńskiego lub

opiekuńczego po ustaniu zatrudnienia wykonywanego w wymiarze czasu pracy nie

niższym niż połowa obowiązującego w danym zawodzie.

Generalnie okres urlopu bezpłatnego nie ma znaczenie dla uprawnień ze

sfery ubezpieczeń społecznych, zwłaszcza związanych z pracą w warunkach

szczególnych. Kwestia ta nie budzi wątpliwości, jeśli rozważa się status pracownika

9

w trakcie urlopu bezpłatnego z punktu widzenia przepisów Kodeksu pracy. W myśl

bowiem art. 174 § 1-3 k.p. urlopu bezpłatnego udziela się na pisemny wniosek

pracownika. Wniosek ten nie wymaga uzasadnienia, ale powinien określać czas

trwania urlopu. Nie jest on przy tym wiążący dla pracodawcy, który o jego

uwzględnieniu lub odrzucenia decyduje samodzielnie, biorąc pod uwagę potrzeby

prawidłowej organizacji pracy oraz - ewentualnie - doniosłość argumentów

pracownika ubiegającego się o urlop. Odmowa udzielenia urlopu nie podlega zaś

kontroli sądowej. W przypadku urlopu udzielonego na okres dłuższy niż trzy

miesiące strony mogą zastrzec możliwość odwołania pracownika z urlopu z

ważnych przyczyn. Po powrocie z urlopu pracodawca zobowiązany jest wprawdzie

zatrudnić pracownika na tych samych warunkach jak przed rozpoczęciem urlopu,

jednak okresu przebywania na urlopie nie wlicza się do stażu pracy, od którego

zależą uprawnienia pracownicze. To, czy pracownik będąc na urlopie bezpłatnym

podejmie pracę u innego pracodawcy, jak również przebieg i zakończenie tegoż

dodatkowego zatrudnienia, nie rzutują na funkcjonowanie stosunku pracy z

macierzystym pracodawcą. Oba równolegle trwające stosunki pracy mają

niezależny od siebie byt. Okres pozostawania pracownika na urlopie bezpłatnym

jest okresem zawieszenia funkcjonowania stosunku pracy, skoro w tym czasie

pracownik nie jest zobowiązany do wykonywania pracy i nie otrzymuje żadnych

świadczeń z tego stosunku lub z nim związanych, tak wynagrodzenia za pracę i

jego surogatu w postaci zasiłku chorobowego za okres niezdolności do pracy z

powodu choroby. Oczywiste jest też, że okres, za jaki wypłacono ekwiwalent

pieniężny za niewykorzystany - podczas nawiązanego w tym czasie dodatkowego

stosunku pracy - urlop wypoczynkowy lub dni wolne z tytułu pracy

ponadwymiarowej, nie przedłuża istnienia tegoż stosunku. Oba te okresy

analizowane w świetle unormowań Kodeksu pracy nie są zatem okresami

zatrudnienia, o jakich mowa w powołanych wyżej przepisach prawa ubezpieczeń

społecznych.

Rzecz w tym, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w

sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za

granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z

eksportem (dalej jako rozporządzenie) ukształtowało status prawny pracownika

10

skierowanego do pracy za granicą i na ten czas korzystającego z urlopu

bezpłatnego u macierzystego pracodawcy w sposób odmienny od uregulowań

Kodeksu pracy. Wymienione rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 298

k.p. Ten zaś przepis w § 1 stanowił, że Rada Ministrów w porozumieniu z

ogólnokrajową organizacją międzyzwiązkową może określić w drodze

rozporządzenia w sposób szczególny niektóre prawa i obowiązki pracowników

zatrudnionych w niektórych działach służby państwowej, w jednostkach

wojskowych, w zakładach służby zdrowia, a także pracowników zatrudnionych za

granicą przez polskie przedsiębiorstwa. Przypomnienie to jest celowe dlatego, że

fakt wydania wskazanego rozporządzenia na podstawie art. 298 k.p. oznaczał

wyłączenie w stosunku do pracowników skierowanych do pracy za granicą i

objętych rozporządzeniem, przepisów Kodeksu pracy (bądź innych ustaw) w

sprawach uregulowanych tym aktem, chyba że rozporządzenie odsyłało wyraźnie

do ich stosowania w określonym zakresie. Przepisy wydane na podstawie delegacji

ustawowej z art. 298 k.p. stanowiły (w przedmiocie nimi uregulowanym)

unormowania całościowe. Przepisy omawianego rozporządzenia miały

zastosowanie do wszystkich pracowników kierowanych do pracy za granicą przez

jednostki wskazane w jego § 2 ust. 1 i określone wspólnym mianem „jednostek

kierujących”. Jednostką kierująca mógł być też macierzysty zakład pracy,

tj. eksporter, który będąc jednostką prowadzącą działalność gospodarczą zawarł z

kontrahentem zagranicznym kontrakt na realizację budowy (usługi) eksportowej i

kierował do pracy za granicą swoich pracowników w ramach odrębnej umowy

zwartej zgodnie z przepisami rozporządzenia (uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1994 r., I PZP 44/93, OSNCP 1994 nr 7-8,

poz. 140 oraz wyrok z dnia 22 maja 1979 r., I PRN 59/79, OSNCP 1979 nr 12,

poz. 245). Jeżeli jednostka kierująca chciała zawrzeć umowę o pracę za granicą z

osobą, która była pracownikiem innego zakładu, to musiała od tego zakładu pracy

uzyskać na to zgodę (§ 2 ust. 2). Tryb postępowania przedstawiał się następująco -

zainteresowany pracownik występował do jednostki kierującej o zatrudnienie na

budowie eksportowej lub przy wykonywaniu usługi eksportowej, a jednostka

kierująca występowała z wnioskiem do macierzystego zakładu o wyrażenie zgody

na skierowanie pracownika do pracy za granicą na warunkach przewidzianych w

11

rozporządzeniu, przy czym pierwotnie macierzysty zakład pracy miał obowiązek

wyrazić zgodę na powyższe, później zaś pozostawiono decyzję o wyrażeniu zgody

jego uznaniu. Wystąpienie jednostki kierującej do macierzystego zakładu pracy o

zgodę na skierowanie do pracy za granicą oraz o ewentualne przedłużenie

kontraktu było przy tym obligatoryjne (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 listopada

1983 r., I PRN 181/83, OSP 1984 nr 9, poz. 83). W myśl pierwotnie

obowiązującego § 2 ust. 3, a następnie § 2 ust. 4 i 5 rozporządzenia jednostka

kierująca pracownika do pracy za granicą zawierała z nim umowę o pracę na czas

określony (początkowo nie limitowano czasu trwania umowy, później jednak

maksymalny okres, na jaki można było zawrzeć umowę, określono na 4 lata, z

możliwością jego przedłużenia w uzasadnionych przypadkach i za zgodą

macierzystego zakładu pracy, nie dłużej jednak niż o 2 lata), która powinna

określać kraj wykonywania pracy, rodzaj pracy, termin rozpoczęcia i okres pracy za

granicą oraz przysługujące z tego tytułu wynagrodzenie. Paragraf 3 a następnie § 4

rozporządzenia stanowił, że macierzysty zakład pracy udziela pracownikowi urlopu

bezpłatnego na okres skierowania do pracy za granicą (a więc czas urlopu

odpowiadał w zasadzie okresowi skierowania oznaczonego w umowie o pracę z

jednostką kierującą). Pracownik przed skierowaniem do pracy za granicą powinien

był wykorzystać urlop wypoczynkowy przysługujący mu z tytułu pracy w

macierzystym zakładzie. Tenże okres urlopu bezpłatnego, a także przypadający

bezpośrednio po zakończeniu tego urlopu okres niezdolności do pracy z powodu

choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną podlegał zaś wliczeniu do

okresu pracy, od którego zależały uprawnienia pracownicze, jeżeli pracownik podjął

zatrudnienie w macierzystym zakładzie pracy w terminie 14 dni od zakończenia

pracy za granicą, a w razie niezdolności do pracy z powodu choroby lub

odosobnienia w związku z chorobą zakaźną lub z innych ważnych przyczyn

niezależnych od pracownika - bezzwłocznie po ustaniu tych przyczyn. Dochowanie

przez pracownika owego terminu zobowiązywało macierzysty zakład pracy do

zatrudnienia pracownika, który zakończył pracę za granicą, na takim samym

stanowisku lub stanowisku równorzędnym pod względem rodzaju pracy oraz

osobistego zaszeregowania posiadanego przed skierowaniem do pracy za granicą.

Obowiązek ten ustawał w razie niezachowania wspomnianego terminu lub

12

rozwiązania umowy o pracę przez jednostkę kierującą bez wypowiedzenia z winy

pracownika, a także w razie porzucenia pracy przez pracownika; w tym przypadku

umowa o pracę w macierzystym zakładzie pracy wygasała, a wygaśnięcie to

pociągało za sobą skutki, jakie ówczesne przepisy prawa wiązały z porzuceniem

pracy. Ustanie stosunku pracy z macierzystym pracodawcą następowało zatem nie

tylko w razie porzucenia przez pracownika pracy za granicą, ale także w razie

rozwiązania umowy o pracę za granicą przez jednostkę kierującą bez

wypowiedzenia z winy pracownika oraz w razie niezachowania przez pracownika

terminu do podjęcia pracy w macierzystym zakładzie po zakończeniu pracy na

budowie eksportowej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 1989 r., I PRN

9/89, OSP 1990 nr 4, poz. 205). Oba stosunki pracy (z macierzystym zakładem

pracy oraz z jednostką kierująca) zostały zatem funkcjonalnie powiązane. Urlop

bezpłatny w macierzystym zakładzie pracy udzielany był na wniosek jednostki

kierującej i trwał tak długo, jak skierowanie pracownika do pracy za granicą. Okres

urlopu bezpłatnego (w przeciwieństwie do urlopu bezpłatnego udzielanego na

podstawie przepisów Kodeksu pracy) wraz z okresem niezdolności do pracy lub

odosobnienia w związku z chorobą zakaźną po jego zakończeniu wliczany był do

stażu pracy rzutującego na uprawnienia pracownicze. Tryb zakończenia stosunku

pracy na budowie eksportowej oraz niedochowanie ustawowego terminu powrotu

do macierzystego zakładu pracy implikowały zaś sposób ustania stosunku pracy z

macierzystym zakładem pracy.

Również regulacja rozporządzenia dotycząca problematyki czasu pracy i

urlopów wypoczynkowych pracowników na kontrakcie rzutowała na funkcjonowanie

stosunku pracy z macierzystym zakładem pracy. Zgodnie bowiem z § 71

(§ 10)

rozporządzenia, z zastrzeżeniem sytuacji, gdy jednostka kierująca skorzystała z

przewidzianej w § 8 (odpowiednio § 11) możliwości podwyższenia dobowej normy

czasu pracy i wprowadzenia pięciodniowego tygodnia pracy na budowach

(usługach) eksportowych lub z możliwości wprowadzenia równoważnego systemu

czasu pracy, czas pracy na budowie (przy wykonywaniu usługi) eksportowej nie

mógł przekraczać 8 godzin na dobę i 46 (42) godzin na tydzień. Jeżeli czas pracy

na budowie (przy wykonywaniu usługi) eksportowej był dłuższy niż 46 (42) godziny

na tydzień, pracownikowi przysługiwał czas wolny od pracy w wymiarze

13

stanowiącym różnicę między obowiązującym go tygodniowym wymiarem czasu

pracy a 46 (42) - godzinnym tygodniowym wymiarem czasu pracy. Jednostka

kierująca udzielała pracownikowi czasu wolnego od pracy w okresie zatrudnienia za

granicą, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia walutowego. Jeżeli z przyczyn

organizacyjno-produkcyjnych nie było możliwe udzielenie czasu wolnego w okresie

zatrudnienia za granicą, urlop bezpłatny w macierzystym zakładzie pracy ulegał

przedłużeniu odpowiednio do wymiaru nieudzielonego czasu wolnego od pracy. W

tym wypadku pracownikowi przysługiwał od jednostki kierującej, w zamian za czas

wolny od pracy, ekwiwalent pieniężny w walucie, obliczony jak ekwiwalent za urlop

wypoczynkowy na podstawie wynagrodzenia pobieranego w czasie zatrudnienia za

granicą. Z kolei w świetle § 12 (§ 15) rozporządzenia wymiar urlopu

wypoczynkowego pracownika skierowanego do pracy za granicą określono na 1/12

urlopu wypoczynkowego wynikającego z przepisów Kodeksu pracy, za każdy

kalendarzowy miesiąc pracy za granicą. Wprowadzono przy tym instytucję urlopu

proporcjonalnego stanowiąc, że wspomniany urlop ułamkowy nie przysługuje w

razie wykorzystania przez pracownika urlopu za dany rok kalendarzowy z tytułu

pracy w kraju. I odwrotnie - urlop wypoczynkowy przysługujący pracownikowi po

powrocie z zagranicy z tytułu pracy w kraju ulegał skróceniu o taką liczbę dni

urlopu, do jakiej pracownik nabył prawo w tym samym roku kalendarzowym z tytułu

pracy za granicą. Możliwość wykorzystania przez pracownika w naturze urlopu

wypoczynkowego z tytułu pracy za granicą uzależniona była od długości kontraktu.

Pracownikowi skierowanemu do pracy za granicą na okres dłuższy niż 12 miesięcy

należało bowiem udzielić urlopu po każdym roku pracy, aczkolwiek na wniosek

pracownika jednostka kierująca powinna była wypłacić w zamian za urlop

ekwiwalent pieniężny po zakończeniu pracy za granicą. Nadto w razie

uzasadnionych potrzeb organizacyjno-produkcyjnych budowy (usługi) eksportowej

urlop ten mógł być przesunięty na rok następny. W razie niewykorzystania tego

urlopu w całości lub w części przed zakończeniem pracy za granicą, jednostka

kierująca była obowiązana wypłacić pracownikowi ekwiwalent pieniężny. Natomiast

pracownikowi skierowanemu do pracy za granicą na okres nie dłuższy niż 12

miesięcy jednostka kierująca nie udzielała urlopu wypoczynkowego w naturze, lecz

wypłacała w zamian za urlop ekwiwalent pieniężny po zakończeniu pracy za

14

granicą. Urlop bezpłatny w macierzystym zakładzie pracy ulegał przedłużeniu o

liczbę dni urlopu, za które pracownikowi przysługiwał ekwiwalent pieniężny. I

odwrotnie - w razie niewykorzystania przez pracownika przysługującego mu urlopu

wypoczynkowego przed skierowaniem do pracy za granicą, macierzysty zakład

pracy był obowiązany wypłacić pracownikowi ekwiwalent pieniężny. Tak więc

uprawnienia urlopowe pracownika z tytułu zatrudnienia w macierzystym zakładzie

pracy oraz na budowie eksportowej były ze sobą powiązane. Wymiar urlopu był

proporcjonalny do czasu przepracowanego w danym roku kalendarzowym u

każdego z pracodawców. Przed rozpoczęciem pracy za granicą pracownik

powinien był wykorzystać przysługujący mu w macierzystym zakładzie pracy urlop

wypoczynkowy w naturze lub w ekwiwalencie pieniężnym. Z kolei urlop

wypoczynkowy z tytułu pracy na budowie eksportowej mógł być udzielony w

naturze (gdy umowa o pracę za granicą trwała dłużej niż 12 miesięcy) w trakcie

trwania kontraktu lub zastąpiony ekwiwalentem pieniężnym po powrocie z

zagranicy i zawsze był zrównoważony ekwiwalentem pieniężnym (jeśli kontrakt

trwał nie dłużej niż 12 miesięcy). Jednakże czas, za jaki wypłacono ekwiwalent po

powrocie z zagranicy, pozostawał dla pracownika czasem wolnym od pracy, skoro

w macierzystym zakładzie pracy następowało z mocy prawa przedłużenie urlopu

bezpłatnego. Wolą prawodawcy było więc to, by ograniczyć, a w przypadku krótkich

kontraktów - wykluczyć wykorzystywanie przez pracowników urlopów

wypoczynkowych w trakcie pobytu za granicą, przy jednoczesnym zapewnieniu

możliwości wypoczynku bezpośrednio po powrocie do kraju.

Mamy zatem do czynienia z paradoksalną sytuacją, gdy po zakończeniu

kontraktu zagranicznego pracownik nie pozostając już w zatrudnieniu w ramach

stosunku pracy na budowie eksportowej i nadal przebywając na urlopie bezpłatnym

w macierzystym zakładzie pracy (a więc formalnie nie będąc w żadnym „czynnym”

zatrudnieniu), pobierał w tym czasie świadczenia pieniężne ze stosunku pracy.

Świadczenia te nazywane zaś były ekwiwalentem za niewykorzystany urlop

wypoczynkowy czy dni wolne w zamian za pracę ponadwymiarową, chociaż w

rzeczywistości pracownik wykorzystywał urlop (dni wolne) w naturze, skoro w tym

czasie zwolniony był z obowiązku wykonywania pracy na rzecz macierzystego

pracodawcy. Mimo że formalnie umowa o pracę na budowie eksportowej uległa

15

rozwiązaniu, skutki jej zawarcia trwały nadal i rzutowały na funkcjonowanie

stosunku pracy z macierzystym pracodawcą. Pracownik wykorzystywał bowiem w

naturze urlop wypoczynkowy i dni wolne za pracę ponadwymiarową (do których

nabył prawo z tytułu umowy o pracę na budowie eksportowej i których obowiązek

wynagrodzenia obciążał jednostkę kierującą) w trakcie trwania stosunku pracy z

macierzystym pracodawcą, który co prawda urlopu tego (dni wolnych) formalnie nie

udzielał i nie wypłacał z tej racji żadnych świadczeń, ale który nie mógł w tym

czasie żądać od pracownika wykonywania pracy, a okres ustawowo przedłużonego

urlopu bezpłatnego wliczany był do stażu rzutującego na uprawnienia pracownicze

osoby zatrudnionej. Sens tej regulacji sprowadzał się do tego, aby w interesie

jednostki kierującej maksymalnie zdyscyplinować pracownika do rzetelnego

wykonywania pracy w ramach kontraktu na budowie eksportowej (stąd wpływ

sposobu zakończenia stosunku pracy z jednostką kierującą także na dalszy byt

stosunku pracy z macierzystym zakładem pracy) i wykorzystać okres pobytu

pracownika za granicą na efektywne świadczenie przez niego pracy (stąd

ograniczenie lub wyłączenie udzielania w tym czasie urlopu wypoczynkowego i dni

wolnych w zamian za pracę w nadgodzinach), ale jednocześnie maksymalnie

zabezpieczyć interes pracownika przez umożliwienie mu skorzystania w naturze z

uprawnień urlopowych i równoważnego czasu wolnego bezpośrednio po powrocie z

zagranicy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia (zwanego ekwiwalentem),

oraz ochronę stosunku pracy z macierzystym pracodawcą przez ustawowe

przedłużenie urlopu bezpłatnego i zagwarantowanie powrotu do zakładu dopiero po

całkowitym rozliczeniu pracy na budowie eksportowej. Próba wyjaśnienia

rzeczywistości prawnej ukształtowanej przepisami powołanego rozporządzenia i

kwalifikowania powyższych okresów (jako rzutujących na staż pracy uprawniający

do emerytury) z punktu widzenia kodeksowej regulacji dotyczącej urlopów

bezpłatnych musi budzić zastrzeżenia, zwłaszcza jeśli zarówno w ramach stosunku

pracy z macierzystym pracodawcą, jak i stosunku pracy z jednostką kierującą,

pracownik świadczył pracę w szczególnych warunkach. Trzeba bowiem jeszcze raz

podkreślić, że w przeciwieństwie do „zwykłego” urlopu bezpłatnego, w trakcie

którego pracownik nie wykonując pracy nie nabywa prawa i nie pobiera żadnych

świadczeń pracowniczych, w tym przypadku - mimo formalnego zawieszenia

16

stosunku pracy z macierzystym pracodawcą i nieistnienia już stosunku pracy z

jednostka kierującą - świadczenia takie przysługiwały. Taka sytuacja zasadniczo

odpowiadała zaś zawartej w powołanych wyżej przepisach p.z.e.p. i z.e.p. definicji

okresów zatrudnienia jako okresów pozostawania w stosunku pracy i pobierania

wymienionych w tych przepisach świadczeń (wynagrodzenia i zasiłków).

Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 27 listopada

2003 r., III UZP 10/03 (OSNP 2004 nr 5, poz. 87), w słowniku zawartym w art. 5 pkt

1 i 2 z.e.p. zdefiniowano pracownika jako osobę pozostającą w stosunku pracy w

myśl Kodeksu pracy, a zatrudnienie jako wykonywanie pracy w ramach stosunku

pracy. W tym też kontekście należy odczytywać postanowienia § 2, 4 i 19

rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Pierwszy z tych przepisów w ust. 1 stanowi, iż okresami pracy uzasadniającymi

prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w

których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest

wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym

stanowisku pracy, a przy ustalaniu tych okresów pracy, uwzględnia się także okresy

takiej pracy wykonywanej przed dniem wejścia w życie rozporządzenia (§ 19 ust.

1), drugi zaś, w ust. 1 pkt 3 przewiduje, że pracownik, który wykonywał prace w

szczególnych warunkach, nabywa prawo do emerytury, jeżeli ma wymagany okres

zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. W ocenie

Sądu Najwyższego, sformułowania zawarte zwłaszcza w § 2 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia świadczą o tym, że pojęcie „wykonywał prace” oraz „ma wymagany

okres zatrudnienia” nie są tożsame. Pogląd ten umacniała regulacja art. 11 z.e.p.

stanowiąca, że okresami zatrudnienia, wymaganymi do uzyskania świadczeń, są

okresy pozostawania w stosunku pracy. Fakt, że okresy pobierania między innymi

zasiłku chorobowego były traktowane w ustawie jako okresy równorzędne z

okresami zatrudnienia, zaś te same okresy w ustawie rewaloryzacyjnej zostały

potraktowane jako okresy nieskładkowe, w związku z zastąpieniem pojęć okresy

zatrudnienia, równorzędne i zaliczalne, pojęciami okresy składkowe (art. 2 tej

ostatniej ustawy) i okresy nieskładkowe (art. 4) oraz traktowane jak składkowe

(art. 5), ma ten skutek, że od dnia wejścia w życie ustawy rewaloryzacyjnej okresy

17

nieskładkowe, w tym okres pobierania zasiłku chorobowego, są uwzględniane przy

ustalaniu okresów pracy koniecznych dla przyznania prawa do świadczenia w

rozmiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej uwzględnionych okresów

składkowych (art. 4 ust. 2). Tę samą regulację w tej części zawiera obecnie

obowiązująca ustawa emerytalno-rentowa (art. 5 ust. 2), traktująca jako okresy

nieskładkowe między innymi okres pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności

do pracy wypłaconego na podstawie przepisów Kodeksu pracy oraz zasiłków z

ubezpieczenia społecznego: chorobowego lub opiekuńczego (art. 7 pkt 1a i b).

Okoliczność, że ustawy z.e.p. oraz rewaloryzacyjna zostały uchylone, nie może

oznaczać, iż w obecnym stanie prawnym pojęcia te - niezdefiniowane w ustawie

emerytalno-rentowej - mogą być interpretowane w oderwaniu od przepisów

Kodeksu pracy, do którego zresztą wprost nawiązywał art. 5 z.e.p. W ocenie Sądu

Najwyższego, pojęcia pracownik, stosunek pracy czy zatrudnienie nie mogą być

interpretowane na użytek prawa ubezpieczeń społecznych inaczej niż interpretuje

je akt prawny określający prawa i obowiązki pracowników i pracodawców,

tj. Kodeks pracy. Pogląd ten wzmacnia treść art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.). Przepis art. 6 ust. 1 pkt 1 stanowi, że obowiązkowym

ubezpieczeniom: emerytalnemu i rentowym podlegają, osoby fizyczne, które na

obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są: pracownikami (...), zaś za pracownika

uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy (art. 8 ust. 1). Sformułowania te

oznaczają odpowiednio pracownika i stosunek pracy według wskazań Kodeksu

pracy. Należy też dodać, że z samego tytułu omawianego rozporządzenia - (...)

„pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze” - wynika, iż jego regulacja dotyczy takich właśnie pracowników, a więc

pozostających w zatrudnieniu w ramach stosunku pracy. Ma to i ten skutek, że do

takiego okresu pracy wlicza się także okres corocznego, płatnego urlopu

wypoczynkowego, będącego niezbywalnym prawem pracownika, mimo, że w takim

okresie - co oczywiste - praca rozumiana jako faktyczne wykonywanie określonych

czynności nie ma miejsca.

Pogląd ten został jednak zanegowany w uchwale składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r., III UZP 1/13 (OSNP 2013 nr 21-22,

18

poz. 255). Stwierdzono w niej, że okres urlopu bezpłatnego udzielonego

pracownikowi w macierzystym zakładzie pracy w wymiarze równym liczbie

nieudzielonych w czasie zatrudnienia za granicą dni wolnych od pracy,

przewidziany w § 9 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r.

w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za

granicę w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z

eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z 1986 r. Nr 19, poz. 101 ze zm., od dnia 10 lipca

1990 r. § 10 ust. 4 tego rozporządzenia, jednolity tekst: Dz.U. z 1990 r. Nr 44,

poz. 259 ze zm.), nie stanowi okresu składkowego przewidzianego w art. 6 ust. 2

pkt 1 lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm.).

W uzasadnieniu uchwały zauważono, że przedmiot rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r., którym ustalono uprawnienie do urlopu

bezpłatnego w zamian za dni wolne, mieszczący się w zakresie delegacji

wynikającej z art. 298 k.p., mógł obejmować specjalne ukształtowanie statusu

pracowniczego tylko pracowników skierowanych do pracy za granicą i tylko na czas

skierowania. Po powrocie z pracy na budowie eksportowej pracownicy związani byli

jednym stosunkiem pracy, z macierzystym zakładem pracy, regulowanym

przepisami Kodeksu pracy. Jeżeli wykorzystywali wówczas nieudzielone podczas

pracy za granicą dni wolne w naturze i byli zwolnieni z obowiązku świadczenia

pracy u macierzystego pracodawcy, uzyskiwali urlop bezpłatny w wymiarze

odpowiadającym liczbie „odbieranych” dni wolnych na zasadach przewidzianych w

art. 174 § 2 k.p., uwzględniających, że urlop bezpłatny nie jest wliczany do stażu

mającego wpływ na uprawnienia pracownicze. Nie ma przepisu szczególnego,

nakazującego lub tylko dozwalającego na odmienne traktowanie urlopu

udzielanego na podstawie § 9 ust. 4 rozporządzenia. Co więcej, w przepisach

rozporządzenia nie przewidziano, że o okres urlopu bezpłatnego udzielonego przez

macierzystego pracodawcę w wymiarze nieudzielonych dni wolnych z tytułu pracy

za granicą przedłuża się okres urlopu bezpłatnego wliczanego do okresu pracy, od

którego zależą uprawnienia pracownicze. Przeciwnie, okres, od którego zależą

uprawnienia pracownicze, to tylko ten okres, o którym mowa w § 3 ust. 1

19

rozporządzenia, czyli okres urlopu bezpłatnego udzielonego na czas skierowania

do pracy za granicą i przypadający bezpośrednio po nim okres niezdolności do

pracy. Tylko te okresy objęte były regulacją stanowiącą lex specialis wobec art. 174

k.p. Ze względu na spójność terminologiczną, zasadę jednolitości prawa, zwłaszcza

w ramach jednej gałęzi, oraz zakres upoważnienia Rady Ministrów w art. 298 k.p.,

urlop ten nie może być traktowany jako urlop bezpłatny szczególnego rodzaju.

Trwanie stosunku pracy w czasie urlopu bezpłatnego udzielanego przez

pracodawcę w związku ze szczególnymi potrzebami pracownika, będącego

przerwą w realizacji pracowniczego obowiązku świadczenia pracy nie zostało

potraktowane odmiennie niż w art. 174 § 2 k.p.

Okres urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie § 9 ust. 4

rozporządzenia stanowił w zatrudnieniu u macierzystego pracodawcy okres urlopu

bezpłatnego, a jako taki pozostawał bez wpływu nie tylko na prawo, lecz także na

wysokość świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego. Okres ten w zakresie

ubezpieczenia społecznego nie był okresem składkowym ani nieskładkowym; dla

ubezpieczenia społecznego był to okres obojętny. Między macierzystym

pracodawcą a pracownikiem korzystającym z urlopu bezpłatnego trwał stosunek

ubezpieczenia społecznego, istniejący od nawiązania stosunku pracy do jego

ustania (art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu

ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.),

jednak w ramach tego stosunku status pracownika korzystającego z urlopu

bezpłatnego rozpatrywany jako okres, w którym nie był zobowiązany do

wykonywania pracy i nie otrzymywał świadczeń ze stosunku pracy lub z nimi

związanych ani też ich surogatów, analizowany w świetle art. 6 ust. 2 lit. a ustawy o

emeryturach i rentach, nie był i nie może być obecnie uznany za okres

zatrudnienia. Bez względu na sposób pojmowania pojęcia „zatrudnienie”, które

można rozumieć wąsko, jako aktywną realizację stosunku pracy przez jej

świadczenie, albo szeroko, jako trwanie prawnego stosunku pracy, użyte w art. 6

ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych pojęcie „zatrudnienia” zwężono do kręgu tych tylko zatrudnień, w

czasie których pracownik pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia

społecznego.

20

Sąd Najwyższy przypomniał również, że na podstawie § 9 w powiązaniu z §

3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do

ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia

społecznego (Dz.U. z 1990 r. Nr 7, poz. 41), mającego zastosowanie do składek z

okresu od dnia 1 stycznia 1990 r., ekwiwalent wypłacony przez pracodawcę

„zagranicznego” za niewykorzystane dni wolne od pracy został zapewne

uwzględniony w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w ramach

ryczałtowej podstawy stanowiącej przeciętne wynagrodzenie. Stwierdzenie

opłacenia składki na ubezpieczenie społeczne od wypłaconego przez pracodawcę

„eksportowego” ekwiwalentu za dni wolne dotyczyło wyłącznie zatrudnienia za

granicą, a nie zatrudnienia u macierzystego polskiego pracodawcy. U polskiego

pracodawcy ekwiwalenty za niewykorzystane dni wolne od pracy nie były

uwzględniane w podstawie wymiaru składek, zgodnie z § 7 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości

podstawy wymiaru składek. Konstruując w taki sposób, zarówno uprawnienia

pracownicze, jak i uprawnienia w zakresie ubezpieczenia społecznego

przysługujące po zakończeniu pracy za granicą, w czasie dalszego zawieszenia

wykonywania obowiązków pracowniczych, prawodawca odniósł się do

szczególnego charakteru urlopu bezpłatnego mającego na celu oddanie w kraju dni

wolnych za przepracowane za granicą dni wolne, nie przewidział potrzeby i

uzasadnienia objęcia tego okresu składką na ubezpieczenie społeczne.

Powołana uchwała nie traktuje natomiast o sposobie kwalifikacji okresów

pobierania przez ubezpieczonego zasiłków chorobowych po zakończeniu pracy na

budowie eksportowej.

W tej zaś kwestii Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 maja

2012 r., III UK 99/11 (LEX nr 1227193) zauważył, że zgodnie z § 5 (§ 7)

rozporządzenia pracownikowi zatrudnionemu za granicą na czas nieobecności w

pracy spowodowanej tymi przyczynami przysługiwało wynagrodzenie w wysokości i

na zasadach ustalonych dla zasiłku chorobowego przepisami ustawy z dnia 17

grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.).

21

Wynagrodzenie to wypłacano przez okres nie dłuższy niż 30 dni kalendarzowych,

zaś jeśli niezdolność do pracy trwała dłużej niż 30 dni, a stan zdrowia pracownika

nie pozwalał na przewiezienie go do kraju, wynagrodzenie to wypłacano przez

dalszy okres choroby do chwili powrotu z zagranicy. Przedmiotowe wynagrodzenie

zmniejszano o kwotę zasiłku walutowego otrzymywanego przez pracownika z tytułu

ubezpieczenia w kraju, w którym była realizowana budowa (usługa) eksportowa.

Natomiast w okresie dalszej niezdolności do pracy po powrocie do kraju

pracownikowi przysługiwał zasiłek chorobowy w złotych. Do okresu pobierania

zasiłku chorobowego wliczano okres pobierania wspomnianego wynagrodzenia.

Przy ustalaniu wysokości zasiłku uwzględniano wynagrodzenie przysługujące

pracownikowi w macierzystym zakładzie pracy bezpośrednio przed skierowaniem

do pracy za granicą. Przepisy § 121

i 13 (§ 16 i 17) rozporządzenia stanowiły przy

tym, że w czasie urlopu bezpłatnego, przypadającego po zakończeniu pracy za

granicą, pracownik zachowuje dla siebie i dla członków rodziny prawo do

świadczeń społecznej służby zdrowia i do zasiłków rodzinnych oraz przysługuje mu

prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa. Nadto przebywającym w kraju członkom rodziny pracownika

skierowanego do pracy za granicą przysługiwały świadczenia lecznicze oraz

świadczenia z ubezpieczenia rodzinnego i z ubezpieczenia społecznego według

przepisów obowiązujących w kraju. W judykaturze podkreślano przy tym, że

przepisy § 5 ust. 1-5 (§ 7 ust. 1-5) rozporządzenia regulowały sytuację pracownika

zatrudnionego za granicą, który w czasie tego zatrudnienia był niezdolny do pracy

wskutek choroby. Mówiąc inaczej, przewidziane w tym przepisie wynagrodzenie i

zasiłek chorobowy, wraz ze szczególnymi zasadami ich obliczania i wypłacania,

dotyczyły osoby pozostającej w stosunku pracy z jednostką kierującą (uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1988 r., III PZP 57/87, OSNCP 1989 nr 10,

poz. 144 i wyrok z dnia 7 stycznia 2000 r., I PKN 466/99, OSNAPiUS 2001 nr 11,

poz. 370). Natomiast gdy niezdolność do pracy powstała w czasie istnienia

stosunku pracy za granicą i przedłużała się poza datę rozwiązania umowy o pracę,

wówczas pracownikowi przysługiwały świadczenia z tychże artykułów tylko za czas

choroby przypadającej na trwanie stosunku pracy na budowie eksportowej, a za

dalszy okres (podobnie jak w przypadku niezdolności do pracy powstałej po

22

zakończeniu kontraktu a przed powrotem do macierzystego zakładu pracy) - zasiłek

chorobowy, o jakim mowa w § 121

(§ 16) rozporządzenia. W myśl § 3 ust. 4 (§ 4

ust. 3) rozporządzenia okres tejże przypadającej po zakończeniu kontraktu

niezdolności do pracy z powodu choroby lub odosobnienia w związku z choroba

zakaźną podlegał - w razie dochowania przez pracownika 14-dniowego terminu

powrotu do macierzystego zakładu pracy - zaliczeniu do stażu pracy rzutującego na

uprawnienia pracownicze. W okresie tym pracownik nabywał np. prawo do urlopu

wypoczynkowego w macierzystym zakładzie pracy (wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 14 lutego 1991 r., I PRN 1/19, OSNCP 1992 nr 11, poz. 207).

Jak wskazano wyżej - w świetle obowiązujących w spornym okresie art. 8

ust. 1 p.z.e.p. jak i art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 z.e.p. - przypadające na pozostawanie

w stosunku pracy okresy pobierania przez pracownika wynagrodzenia i zasiłków z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa uznawane były za

okresy zatrudnienia. Jeśli zatem skarżący po powrocie z budowy eksportowej (na

której wykonywał pracę w szczególnych warunkach), pozostawał w stosunku pracy

z macierzystym pracodawcą na stanowisku wymienionym w wykazie prac w

szczególnych warunkach i pobierał z mocy powyższych unormowań

rozporządzenia zasiłek chorobowy, to okres ten jest okresem zatrudnienia w

rozumieniu przepisów obydwu wymienionych ustaw i zarazem jest okresem pracy

w szczególnych warunkach uprawniającym do wcześniejszej emerytury. Charakteru

takiego nie odebrała mu zresztą późniejsza zmiana stanu prawnego dokonana

ustawą z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450

ze zm.) i ustawą emerytalno-rentową. Definicja pracy w szczególnych warunkach i

szczególnym charakterze została zmieniona dopiero ustawą z dnia 20 kwietnia

2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264), która weszła

w życie w dniu 1 lipca 2004 r. Został nią dodany do ustawy emerytalno-rentowej

przepis art. 32 ust. 1a w brzmieniu: „przy ustalaniu okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie uwzględnia się 1)

okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada

1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie

23

choroby i macierzyństwa, 2) okresów, w których na mocy szczególnych przepisów

pracownik został zwolniony ze świadczenia pracy, z wyjątkiem okresu urlopu

wypoczynkowego”. Przepis ten nie ma jednak zastosowania do stanów powstałych

przed jego wejściem w życie. Warto na tym miejscu zacytować pogląd wyrażony w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 313/09 (OSNP 2011 nr

19-20, poz. 260), w myśl którego osiągnięcie do dnia 1 stycznia 1999 r. okresu

pracy w szczególnych warunkach, o którym mowa w art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy

emerytalno-rentowej wyłącza ponowne ustalenie tego okresu po osiągnięciu wieku

emerytalnego według zasad wynikających z art. 32 ust. 1a pkt 1 tej ustawy,

obowiązujących od dnia 1 stycznia 2004 r. Sąd Najwyższy zauważył, że sytuacja

osób wymienionych w art. 184 ustawy, opisywana w doktrynie jako ekspektatywa

prawa podmiotowego, polega na spełnieniu się tylko części stanu faktycznego

koniecznego do nabycia prawa, które poprzedza i zabezpiecza przyszłe prawo

podmiotowe. Uwzględnienie ochrony praw w trakcie nabywania jest zaś

aprobowane w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a także

Trybunału Konstytucyjnego. Zdaniem Sądu Najwyższego, ochrona ekspektatywy

może wynikać z jej istoty, lecz może także zyskiwać wzmocnienie w prawie.

Funkcję takiego wzmocnienia spełnił art. 184 ustawy emerytalno-rentowej wobec

pozostających w toku stosunków nabywania prawa do emerytury z tytułu

wykonywania pracy w szczególnych warunkach przed dniem 1 stycznia 1999 r. W

przepisie tym ustawodawca utrwalił sytuację osób, które w dniu wejścia w życie

ustawy wypełniły warunki stażu szczególnego i ogólnego i zadeklarował ich

przyszłe prawo do emerytury w wieku wcześniejszym. Przez wydanie tego przepisu

nastąpił stan związania, tj. zobowiązania się przez Państwo do powstrzymywania

się od jakiejkolwiek ingerencji w istniejące prawo tymczasowe. Wobec tego

przewidziana w ustawy ekspektatywa nie mogła wygasnąć wskutek nowej regulacji

ustalania stażu pracy w szczególnych warunkach.

Podsumowując, wobec treści uchwały składu siedmiu sędziów Sadu

Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r., III UZP 1/13 i jej uzasadnienia konieczne jest

zatem zweryfikowanie posiadanego przez ubezpieczonego stażu pracy w

szczególnych warunkach o przypadające po rozwiązaniu stosunku pracy na

budowie eksportowej okresy przedłużonego urlopu bezpłatnego w macierzystym

24

zakładzie pracy w wymiarze równym liczbie nieudzielonych w czasie zatrudnienia

za granicą dni urlopu wypoczynkowego oraz dni wolnych z tytułu skróconego

tygodnia nominalnego czasu pracy, z tytułu rozłąki i z tytułu każdego

przepracowanego za granicą kwartału, za które wypłacono ekwiwalent pieniężny.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 39815

§ 1 oraz

art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

kc