IV KK 333/15

Sygn. akt IV KK 333/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Sobczak (przewodniczący)

SSN Krzysztof Cesarz

SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca)

Protokolant Danuta Bratkrajc

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej

w sprawie P. W.

o odszkodowanie i zadośćuczynienie

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 18 lutego 2016 r.,

kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 maja 2015 r.

zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w K.

z dnia 19 stycznia 2015 r.,

1. uchyla pkt II zaskarżonego wyroku w części utrzymującej w

mocy pkt II wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 19 stycznia

2015 r., sygn. akt […], tj. w części oddalającej dalej idące żądania

wnioskodawcy o zadośćuczynienie i sprawę w tym zakresie

przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania w

postępowaniu odwoławczym;

2

2. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. M. W. –

Kancelaria Adwokacka – kwotę 885,60 zł (osiemset osiemdziesiąt

pięć złotych sześćdziesiąt groszy), w tym 23% VAT, tytułem

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawcy

z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 3 czerwca 2008 r., sygn. akt III Ko …/08, Sąd

Okręgowy w K. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy P. W.

kwotę 25.000 złotych tytułem odszkodowania oraz zadośćuczynienia za

poniesioną szkodę i doznaną krzywdę wynikłych z wykonania decyzji nr 26 z

dnia 12 grudnia 1981 roku o internowaniu.

W dniu 23 października 2013 r. P. W. złożył wniosek o wznowienie

postępowania w sprawie, wnosząc o zasądzenie na jego rzecz tytułem

zadośćuczynienia i odszkodowania wynikłych z wykonania decyzji o

internowaniu, kwoty 1.090.100 zł.

Wyrokiem z dnia 5 marca 2014 r., sygn. akt II AKo …/13, Sąd

Apelacyjny wznowił postępowanie w sprawie i sprawę przekazał Sądowi I

instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 19 stycznia 2015 r., sygn. VI

Ko …/14, na podstawie art. 8 ust. 1 i art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.

149) orzekł w następujący sposób:

I. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy P. W. kwotę 14.063

zł tytułem odszkodowania oraz kwotę 82.500 zł, tytułem

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę – łącznie kwotę 96.563 złotych, z

której to kwoty uprzednio wypłacono kwotę 25.000 zł na mocy

3

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K. Wydział III Karny z

dnia 3 czerwca 2008 r., sygn. akt III Ko …/08, z ustawowymi odsetkami

od kwoty 71.563 zł od dnia prawomocności wyroku do dnia zapłaty;

II.dalej idące żądania oddalił;

III. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz adw. M. W. kwotę 265,68 zł

tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

wnioskodawcy z urzędu;

IV. obciążył kosztami postępowania Skarb Państwa.

Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w K. – w części oddalającej

żądanie ponad zasądzoną kwotę - apelację wniósł pełnomocnik wnioskodawcy

P. W., zarzucając:

1. obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 i

2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego w zw. z art. 445 § 1 i § 2 k.c. i art.

448 k.c. poprzez:

- niewzięcie pod uwagę wszystkich istotnych kryteriów wpływających

na wysokość zadośćuczynienia oraz niewłaściwą wykładnię pojęcia

„odpowiedniej sumy”, co skutkowało zasądzeniem na rzecz powoda

zadośćuczynienia w rozmiarze rażąco niższym, niż usprawiedliwiony

wynikiem postępowania,

- zasądzenie tytułem zadośćuczynienia kwoty rażąco niskiej

nieodpowiadającej relewantnym okolicznościom, występującym w

sprawie, oraz niewspółmiernej do stopnia i długotrwałości cierpień

doznanych przez P. W.,

- nieuzasadnione przyjęcie, iż majątkowe stosunki panujące w

społeczeństwie oraz przyjęte przez nie oceny stanowią podstawę do

4

limitowania wysokości zasądzanego zadośćuczynienia, co skutkowało

podważeniem zasadniczej kompensacyjnej funkcji zadośćuczynienia.

Ponadto, z ostrożności procesowej, pełnomocnik wnioskodawcy P. W.

zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

2. obrazę przepisów postępowania, w zakresie mającym istotny wpływ na

treść zapadłego orzeczenia, tj. art. 2 § 2 k.p.k., art. 7 k.p.k., art. 410

k.p.k., których skutkiem było poczynienie błędnych ustaleń faktycznych

mających istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia, poprzez:

- błędne przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do

zasądzenia zadośćuczynienia za inne niewątpliwe przejawy represji, ale

niezwiązane bezpośrednio z wykonaniem orzeczenia lub decyzji;

- błędne przyjęcie, iż podstawą do ustalenia wysokości

zadośćuczynienia należnego wnioskodawcy nie mogły być przeszukania

w jego domu oraz w domach członków jego rodziny, ani fakt, iż

wnioskodawca przez okres dwóch lat ukrywał się,

- błędne przyjęcie, iż doznana krzywda wynikająca z internowania

ogranicza się wyłącznie do skutków powstałych w wyniku fizycznego

pozbawienia wolności i internowania i tylko w czasie ich trwania, w

sytuacji gdy prawidłowe ustalenia powinny prowadzić do przyjęcia, iż

krzywda winna w sposób bezpośredni wynikać nie tylko z wykonania

orzeczenia lub decyzji, ale przede wszystkim z samego faktu

prowadzenia działalności, która w efekcie doprowadziła do wydania

takowej bezprawnej decyzji o internowaniu,

- błędne przyjęcie, iż nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy

faktem ukrywania się wnioskodawcy oraz przeszukań pomieszczeń, a

wykonaniem decyzji o internowaniu.

W konkluzji pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku poprzez zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy P. W.

5

całej kwoty objętej żądaniem, tj. dalszych 1.117.500 zł wraz z odsetkami

ustawowymi od dnia prawomocności wyroku do dnia zapłaty, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 14 maja 2015 r., sygn. akt II

AKa …/15, po rozpoznaniu apelacji pełnomocnika wnioskodawcy P. W.,

orzekł w następujący sposób:

I. zaskarżony wyrok w ust. I zmienił w ten sposób, iż zasądzoną kwotę

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę podwyższył do kwoty 150.000 zł,

co w połączeniu z kwotą przyznanego odszkodowania daje łączną kwotę

164.063 zł, z ustawowymi odsetkami od kwoty 139.063 zł;

II. w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymał w mocy;

III. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz adw. M. W. kwotę 147,60 zł

tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawcy z

urzędu przed sądem odwoławczym;

IV. kosztami postępowania odwoławczego obciążył Skarb Państwa.

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 14 maja 2015 r., sygn. akt

II AKa …/15, wniósł pełnomocnik wnioskodawcy P. W., który zaskarżył na

korzyść wnioskodawcy ww. wyrok Sądu Apelacyjnego w części, to jest w

zakresie, w jakim Sąd II instancji oddalił roszczenia wnioskodawcy

przenoszące kwotę 150.000 zł, a w pozostałym zakresie utrzymał w mocy

wyrok Sądu I instancji. Pełnomocnik wnioskodawcy zaskarżonemu wyrokowi

zarzucił:

I. Rażącą obrazę przepisów postępowania, w zakresie mającym istotny

wpływ na treść zapadłego orzeczenia, tj. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art.

457 § 3 k.p.k. poprzez:

- nierozważenie wszystkich zarzutów wskazanych w środku odwoławczym,

w tym przede wszystkim zarzutu naruszenia art. 11 ust. 1 i 2 w. zw. z art. 8

6

ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego w zw. z art. 445 § 1 i § 2 k.c. i art.

448 k.c., zarzucającego iż zasądzona na rzecz wnioskodawcy wysokość

zadośćuczynienia nie odzwierciedla doznanej przez niego krzywdy,

wynikającej ze stosowania wobec niego w trakcie pozbawienia wolności

przemocy fizycznej i psychicznej, nie tylko w trakcie internowania, ale

również w trakcie wielokrotnych zatrzymań przed i po okresie

internowania, bez przeprowadzenia zakończonego orzeczeniem

postępowania;

- brak kompleksowego wskazania w uzasadnieniu orzeczenia, czym

kierował się Sąd wydając wyrok oraz dlaczego zarzuty i wnioski apelacji

Sąd uznał za zasadne albo niezasadne, w tym przede wszystkim zupełne

pominięcie w treści uzasadnienia czy Sąd II instancji wziął po uwagę

zarzut wnioskodawcy w zakresie zadośćuczynienia za inne przejawy

bezprawnego pozbawienia wolności oraz czy uznał go za zasadny, bądź

bezzasadny;

- zupełne pominięcie faktu, iż wnioskodawca w apelacji zarzucił

naruszenie przez Sąd Okręgowy nie tylko art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w

zakresie, w jakim określa on podstawy do zadośćuczynienia za krzywdę

wynikającą z wykonania decyzji o internowaniu, ale również art. 11 ust. 1 i

2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego, a więc w zakresie, w jakim

przepisy te umożliwiają dochodzenie zadośćuczynienia za krzywdy, jakiej

doznał wnioskodawca w wyniku innych niż internowanie przypadków

bezprawnego pozbawiania go wolności.

7

II.Rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, w zakresie mającym

istotny wpływ na treść zapadłego orzeczenia, tj. art. 8 ust. 1 oraz art. 11

ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w zw. z art. 445 § 1 i § 2

k.c.

- w tym art. 11 ust. 1 i 2 w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991

roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego w zw. z art. 445 § 1 i § 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie i

niezasądzenie na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienia za krzywdę

odniesioną przez wnioskodawcę w wyniku innego niż internowanie

wielokrotnego pozbawiania go wolności bez przeprowadzenia

zakończonego orzeczeniem postępowania, zarówno przed jak i po okresie

internowania,

- poprzez nieuwzględnienie w wysokości zasądzonego zadośćuczynienia

krzywd, jakich wnioskodawca doznał w wyniku innych niż internowanie

przejawów wielokrotnego bezprawnego pozbawiania go wolności bez

przeprowadzenia zakończonego orzeczeniem postępowania,

- poprzez bezzasadne ograniczenie zakresu zadośćuczynienia wyłącznie do

okresu pozbawienia wnioskodawcy wolności w trakcie internowania i

wyłącznie do krzywd doznanych przez niego w tym okresie,

- poprzez zupełne pominięcie faktu, iż w skład zadośćuczynienia

zasądzonego przez Sąd Okręgowy w K. wchodziła nie tylko rekompensata

za krzywdę doznaną przez wnioskodawcę w wyniku wykonania decyzji o

internowaniu (art. 8 ust. 1 ustawy lutowej), ale również w skład tej kwoty

wchodziła rekompensata za krzywdę odniesioną przez wnioskodawcę w

wyniku wielokrotnego pozbawiania go wolności bez przeprowadzenia

8

zakończonego orzeczeniem postępowania, a więc roszczenia

uwzględnionego w oparciu o art. 11 ust. 2 ustawy lutowej;

- poprzez niewzięcie pod uwagę wszystkich istotnych kryteriów

wpływających na wysokość zadośćuczynienia oraz niewłaściwą wykładnię

pojęcia „odpowiedniej sumy”, co skutkowało zasądzeniem na rzecz

powoda, pomimo jego podwyższenia, zadośćuczynienia w rozmiarze

rażąco niższym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania.

- poprzez zasądzenie zmienionym wyrokiem tytułem zadośćuczynienia

kwoty rażąco niskiej nieodpowiadającej relewantnym okolicznościom,

występującym w sprawie, oraz niewspółmiernej do stopnia i

długotrwałości cierpień doznanych przez P. W.

- poprzez zasądzenie kwoty rażąco niskiego zadośćuczynienia, ale również

jego nieuzasadnionego ograniczenia do krzywdy wynikłych wyłącznie z

okresu internowania, gdy w przedmiotowej sprawie zachodzą przesłanki

do zasądzenia zadośćuczynienia również za inne bezprawne przejawy

pozbawiania wnioskodawcy wolności.

W konkluzji pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Prokurator Prokuratury Apelacyjnej w pisemnej odpowiedzi na kasację

pełnomocnika wnioskodawcy P. W. wniósł o jej oddalenie jako oczywiście

bezzasadnej.

Na rozprawie kasacyjnej w dniu 18 lutego 2016 r. prokurator

Prokuratury Generalnej przychylił się do wniosku zawartego w kasacji

pełnomocnika i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

9

Kasacja pełnomocnika wnioskodawcy P. W. okazała się zasadna, co w

efekcie spowodowało uchylenie pkt II zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego w części utrzymującej w mocy pkt II wyroku Sądu Okręgowego

w K. z dnia 19 stycznia 2015 r., sygn. akt VI Ko …/14, tj. w części oddalającej

dalej idące żądania wnioskodawcy o zadośćuczynienie i przekazanie sprawy w

tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania w

postępowaniu odwoławczym.

Rację ma bowiem pełnomocnik wnioskodawcy podnosząc, że na etapie

postępowania przez Sądem odwoławczym doszło do rażącego naruszenia art.

433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. W tym kontekście należy przede

wszystkim przypomnieć, że przepis art. 457 § 3 k.p.k. wskazuje wprost, jakie

elementy powinno zawierać uzasadnienie wyroku sądu odwoławczego, a jego

interpretacja w świetle orzecznictwa sądów i doktryny nie budzi wątpliwości.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie poruszano problematykę

wymogów, jakie w świetle art. 457 § 3 k.p.k. musi spełniać uzasadnienie

wyroku sądu odwoławczego (zob. m.in. wyroki: z dnia 21 września 2000 r., IV

KKN 316/00, Lex nr 51096 i z dnia 20 stycznia 2000 r., III KKN 10/98, Lex nr

51450), oraz skutków, jakie wywołuje nieprawidłowe sporządzenie tego

dokumentu (zob. wyrok z dnia 8 marca 2007 r., V KK 167/06, Lex nr 260705).

W szczególności wskazywano, że w zakresie szczegółowości uzasadnienia

sądu ad quem obowiązek ten jest zależny, z jednej strony, od zawartości

uzasadnienia sądu meriti, z drugiej zaś, od wartości argumentacji skargi

apelacyjnej. Wielokrotnie też podnoszono, że przepis art. 457 § 3 k.p.k.

koresponduje w swej treści z art. 433 § 2 k.p.k. także i w tym sensie, że

nieprawidłowe sporządzenie uzasadnienia orzeczenia przez sąd odwoławczy z

reguły dowodzi, iż sąd ten nie rozpoznał wniesionego środka odwoławczego w

sposób należyty (zob. wyrok SN z dnia 19 listopada 2007 r., IV KK 262/07, Lex

nr 340591).

10

Przepis art. 433 § 2 k.p.k. ma bowiem charakter bezwzględny i nakazuje

sądowi odwoławczemu rozważenie wszystkich wniosków i zarzutów

wskazanych w środku odwoławczym (zob. wyrok SN z dnia 28 maja 2008 r., II

KK 332/07, Lex nr 435359), natomiast z dyspozycji art. 457 § 3 k.p.k.,

odczytywanej w powiązaniu z art. 433 § 2 k.p.k., wynika w sposób nie

budzący wątpliwości, że obowiązkiem sądu odwoławczego jest przedstawienie

w pisemnych motywach wyroku powodów oddalenia (bądź uwzględnienia)

zarzutów apelacji, przy czym prezentowane rozważania winny odnosić się do

wszystkich zarzutów. Ponadto należy pamiętać, że skoro sąd odwoławczy

obowiązany jest rozważyć wszystkie istotne zarzuty apelacji, przy czym

powinien szczegółowo, poprawnie pod względem logicznym, bez sprzeczności,

niekonsekwencji i dwuznaczności przedstawić tok rozumowania, to obraza

przepisów art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. ma miejsce nie tylko

wtedy, gdy sąd pomija zupełnie w swych rozważaniach zarzuty zawarte w

środku odwoławczym, ale i wtedy, gdy analizuje je w sposób odbiegający od

wymogu rzetelnej ich oceny (wyrok SN z dnia 18 października 2007 r., II KK

212/07, Lex nr 346241).

Tym samym nie sposób odmówić racji zaprezentowanym w kasacji

twierdzeniom pełnomocnika wnioskodawcy P. W., wskazującym na

niedostatki pisemnych motywów rozstrzygnięcia sądu odwoławczego. Skoro

bowiem Sąd Apelacyjny nie ustosunkował się merytorycznie do wszystkich

podniesionych w apelacji zarzutów, to oznacza, że w postępowaniu

odwoławczym doszło do obrazy nie tylko art. 457 § 3 k.p.k., ale i art. 433 § 2

k.p.k. i z tak określonym zarzutem w realiach niniejszej sprawy nie sposób się

nie zgodzić. W apelacji od wyroku Sądu I instancji pełnomocnik

wnioskodawcy podniósł bowiem między innymi zarzut obrazy przepisów

prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23

lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

11

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego w zw. z art. 445 § 1 i § 2 k.c. i art. 448 k.c. Już sama analiza treści

wskazanych przepisów – a w szczególności art. 11 ust. 2 ustawy lutowej –

wskazywała zatem, że w apelacji kwestionowano także wysokość zasądzonego

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę nie tylko w trakcie internowania, ale

również w trakcie zatrzymań P. W. przed i po okresie internowania. Szerokie

rozwinięcie tego zarzutu zawarto na s. 8 apelacji, na której wskazano, że

zatrzymania te były wielokrotne, bezprawne, często bez podawania powodu

zatrzymania. Podczas takich zatrzymań – jak wskazywano w apelacji –

stosowano wobec wnioskodawcy presję psychiczną, straszono go, grożono mu

śmiercią i negatywnymi konsekwencjami dla członków jego rodziny. Na

poparcie wskazanych argumentów przypomniano o pobiciu w trakcie

przesłuchania po zatrzymaniu w dniu 8 lipca 1980 roku, kiedy to wielokrotnie

uderzano P. W. pięścią w brzuch, otwartą ręką w twarz, szarpano za brodę i

wyrywano włosy z głowy, po przyciśnięciu głowy do ściany wpychano z dużą

siłą palec do nosa, uderzano głową o ścianę, kopano po nogach, stawano

obcasami na palcach stóp, kierowano groźby pozbawienia życia oraz obraźliwe

słowa. W tym zakresie wnioskodawca wskazał, iż tak drastyczny przebieg

zdarzeń niewątpliwie wiązał się z doznaniem krzywdy w znacznym,

niestandardowym zakresie, która powinna zostać odzwierciedlona w

wysokości zasądzonego zadośćuczynienia.

Odnosząc się do tak postawionego zarzutu Sąd ad quem wskazał

wprawdzie, że nie jest zasadny zarzut obrazy art. 8 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych

wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego (ustawa lutowa) w zw. z art. 445 § 1 i 2 k.c. oraz art. 448

k.c., ale rozpoznanie tego zarzutu ograniczył wyłącznie do treści przepisu art. 8

ust. 1 ustawy lutowej, a zatem wyłącznie do okresu pozbawienia wolności P.

12

W. w trakcie internowania i wyłącznie do krzywd doznanych przez niego w

tym okresie. W konsekwencji Sąd odwoławczy zajął stanowisko, że „rzeczą

(…) sądu rozpoznającego wniosek o zasądzenie odszkodowania dla osoby

represjonowanej w oparciu o przepisy ustawy lutowej jest ustalenie rozmiaru

szkody i zasądzenie zadośćuczynienia za bezprawne pozbawienie wolności.

Nie ma żadnych podstaw prawnych do tego, aby dla oceny wysokości

odszkodowania dokonywać oceny działalności opozycyjnej wnioskodawcy od

roku 1977, jak i też działań podjętych przez niego po uchyleniu decyzji o

internowaniu”. Nie oceniając w tym miejscu trafności tego stwierdzenia Sądu

Apelacyjnego, przyznać należy jednak rację pełnomocnikowi wnioskodawcy,

że w realiach przedmiotowej sprawy zasądzone przez Sąd I instancji na rzecz P.

W. zadośćuczynienie obejmowało nie tylko rekompensatę za krzywdę doznaną

przez wnioskodawcę w wyniku wykonania decyzji o internowaniu, ale również

rekompensatę za krzywdę odniesioną przez wnioskodawcę w wyniku

wielokrotnych zatrzymań. W tym zakresie Sąd a quo wskazał między innymi,

że nie ma żadnych wątpliwości, iż internowanie wnioskodawcy oraz jego

zatrzymania przed internowaniem i po internowaniu miały związek z jego

działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Sąd Okręgowy,

jak wynika z pisemnych motywów wyroku tego Sądu, wziął pod uwagę także

tę okoliczność, że P. W. był wielokrotnie zatrzymywany – zarówno przed, jak i

po internowaniu, a zatrzymania te miały charakter bezprawny, drastyczny i

często poniżający. W efekcie Sąd Okręgowy stwierdził, że żądanie

zadośćuczynienia za okres internowania oraz za zatrzymania uzasadnione

jest poczuciem krzywdy, jakie represjonowany musiał w tym okresie

odczuwać w związku z bezprawnym pozbawieniem go wolności za działalność

związkową, wynikającą z pobudek patriotycznych i niepodległościowych.

Dysponując, w realiach przedmiotowej sprawy, powyższym

stanowiskiem Sądu I instancji, a także apelacją pełnomocnika wnioskodawcy –

13

wniesioną wyłącznie na jego korzyść – Sąd odwoławczy, o ile podwyższył

kwotę przyznanego P. W. zadośćuczynienia, to nie wypowiedział się, czy

podziela stanowisko Sądu I instancji co do wykładni art. 11 ust. 2 ustawy

lutowej i możliwości dochodzenia na jego podstawie zadośćuczynienia za

krzywdę wynikającą z innych niż internowanie przejawów bezprawnego

pozbawiania wolności. Sąd Apelacyjny nie odniósł się także do zarzutu

apelacji, iż zasądzona na rzecz wnioskodawcy wysokość zadośćuczynienia nie

odzwierciedla doznanej przez niego krzywdy, wynikającej ze stosowania

wobec niego przemocy fizycznej i psychicznej w trakcie wielokrotnych

zatrzymań przed i po okresie internowania, a w konsekwencji naruszył art. 433

§ 2 k.p.k. oraz art. 457 § 3 k.p.k. Tego rodzaju uchybienie Sądu odwoławczego

powoduje natomiast, że obecnie nie wiadomo, czy zasądzona na rzecz P. W.

kwota zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w wysokości 150.000 zł

obejmuje tylko okres internowania wnioskodawcy, czy też również jego

wielokrotne zatrzymania tak przed, jak i po okresie internowania, skoro Sąd

ten wielokrotnie odwołuje się wyłącznie do faktu internowania wnioskodawcy

oraz faktów bezpośrednio wynikających z wykonania decyzji o internowaniu.

Nie zajmując w tym przedmiocie stanowiska, albowiem byłoby to

postąpieniem przedwczesnym, przywołać należy chociażby wyrok Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 18 grudnia 2014 r. (II AKa 430/14, KZS 2015,

z. 4, poz. 132). W orzeczeniu tym – odwołującym się z kolei do postanowienia

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2014 r. (SK 7/14) - wyrażono

stanowisko, że ustawa lutowa nie zmierzała do zadośćuczynienia wszystkim

szkodom i krzywdom wyrządzonym opozycjonistom, lecz tylko do

naprawienia części z nich, polegających na pozbawieniu życia lub wolności.

Przywołana ustawa nie daje więc prawa do rekompensaty za wszelką

działalność opozycyjną i niepodległościową, w tym w okresie ukrywania się

przed organami ścigania i wymiaru sprawiedliwości, lecz jedynie za

14

bezprawne pozbawienie wolności będące jej wynikiem. Poza

odpowiedzialnością odszkodowawczą Skarbu Państwa w trybie wymienionej

ustawy – jak wywiódł Sąd Apelacyjny – pozostają inne przejawy represji za

działalność związaną z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego, takie jak

zwolnienie z pracy czy zmuszenie przez pracodawcę do przejścia na gorzej

płatne stanowisko. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4

listopada 2010 r. (II AKa 363/10, KZS 2011, nr 5, poz. 116) wskazano

natomiast, że „przepisy ustawy lutowej w art. 11 ust. 2 pozwalają wyjątkowo

na dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za represje związane z

działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego nawet wówczas,

gdy wobec takiej osoby nie toczyło się żadne postępowanie, a mimo tego w

ramach represji osoby te zostały pozbawione życia lub wolności, gdyż

najczęściej były to represje pozbawione jakichkolwiek podstaw prawnych w

wyniku czego nie mogło toczyć się postępowanie zakończone orzeczeniem

wymagającym unieważnienia”.

Wyżej stwierdzone uchybienia są wystarczające do wydania przez Sąd

Najwyższy orzeczenia kasatoryjnego (art. 436 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.).

W sytuacji bowiem, gdy Sąd odwoławczy nie rozpoznał podniesionego

w apelacji zarzutu naruszenia art. 11 ust. 1 i 2 w. zw. z art. 8 ust. 1 ustawy z

dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec

osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego w zw. z art. 445 § 1 i § 2 k.c. i art. 448 k.c., kasację należało

uwzględnić i zaskarżony nią wyrok uchylić. Ponownie rozpoznając sprawę w

postępowaniu odwoławczym Sąd Apelacyjny będzie miał – stosownie do treści

art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k. – na uwadze powyższe rozważania.

W szczególności, Sąd ten powinien w sposób rzetelny i pełny – zgodnie z

wymogami określonymi w art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. –

ustosunkować się do każdego z podniesionych w apelacji zarzutów, w tym do

15

zarzutu, iż zasądzona na rzecz wnioskodawcy wysokość zadośćuczynienia nie

odzwierciedla doznanej przez niego krzywdy, wynikającej ze stosowania

wobec niego w trakcie pozbawienia wolności przemocy fizycznej i psychicznej,

nie tylko w trakcie internowania, ale również w trakcie wielokrotnych

zatrzymań przed i po okresie internowania, bez przeprowadzenia

zakończonego orzeczeniem postępowania.

Mając zatem powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawcy z

urzędu w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy orzekł zgodnie z art. 618

§ 1 pkt 11 k.p.k., § 14 ust. 3 pkt 2 i ust. 6 oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r.

poz. 461 z późn. zm.).

eb