III CSK 105/15

Sygn. akt III CSK 105/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa K. C., M.F., B. A., S. P. i A. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej powodów K. C., B. A.,

S. P. i A. K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 września 2014 .,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) nie obciąża powodów kosztami postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 13 maja 2013 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo […]

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […] o zadośćuczynienie za krzywdę

wyrządzoną zamianą sióstr bliźniaczek, do jakiej doszło w szpitalu położniczym w

1952 r. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 września 2014 r. oddalił apelację

wniesioną od powyższego wyroku przez K.C., B. A., S. P. i A. K.

Sądy ustaliły między innymi, że w grudniu 1952 r. w nieustalonych

okolicznościach doszło do pomyłki przy wydawaniu matkom dzieci urodzonych na

tym samym oddziale położniczym, w wyniku czego jedna z sióstr bliźniaczek

została oddana matce biologicznej a druga innej kobiecie, której córkę oddano

z kolei matce bliźniaczek. Dziewczynka ta zmarła w wieku trzech miesięcy,

zaś siostry bliźniaczki wychowywały się w różnych rodzinach nie wiedząc nic

o sobie aż do spotkania w grudniu 2011 r. W dniu 4 stycznia 2012 r. uzyskały

wyniki badań genetycznych, które potwierdziły, że są siostrami bliźniaczkami

i wówczas uzyskały pewność, że doszło do ich zamiany po porodzie i oddania

jednej z nich osobie obcej.

Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 220 k.p.c. ograniczył rozprawę do

rozpoznania dwóch zarzutów strony pozwanej: braku podstawy prawnej do

zasądzenia zadośćuczynienia oraz przedawnienia tego roszczenia, zaś Sąd

Apelacyjny podzielając to stanowisko uznał za bezzasadny apelacyjny zarzut

naruszenia powyższego przepisu.

Oba zarzuty strony pozwanej Sądy uznały za uzasadnione.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że zgłoszone roszczenie

o zadośćuczynienie, jako roszczenie związane z określonym czynem

niedozwolonym, powstało w chwili zaistnienia tego zdarzenia, a więc w chwili

zamiany dzieci, bez względu na to, kiedy nastąpiły skutki tego czynu. Już bowiem

art. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. -

Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 - dalej: „k.z.”) stwierdzał,

że zobowiązanie powstaje między innymi z czynów niedozwolonych, a nie z ich

skutków. W rozpoznawanej sprawie czynem niedozwolonym była wyłącznie

zamiana dzieci, do której doszło w 1952 r., a nie dalsze zdarzenia powoływane

3

przez powodów, takie jak spotkanie sióstr i dowiedzenie się o zamianie, które nie

miały charakteru czynu niedozwolonego i wynikały z przypadkowego zbiegu

okoliczności albo z działania samych powodów. Zgodnie z zasadami prawa

międzyczasowego chwila dokonania czynu niedozwolonego jest decydująca

zarówno dla zastosowania prawa, według którego należy oceniać roszczenia

z niego wypływające, jak i liczenia biegu terminu przedawnienia. Zgodnie z art.

XXVI p.w.k.c., do stosunków prawnych powstałych przed dniem wejścia w życie

k.c., stosuje się co do zasady prawo dotychczasowe, a więc przepisy k.z., wobec

czego do oceny roszczenia zgłoszonego w sprawie, wynikającego z czynu

niedozwolonego zaszłego w 1952 r., mają zastosowanie przepisy k.z. Nie ma

w sprawie zastosowania art. XLIX § 1 p.w.k.c., który dotyczy przypadków, gdy

roszczenie istniało już w konkretnym kształcie przed 1 stycznia 1965 r., a więc

przed dniem wejścia w życie k.c., a po tej dacie wystąpiły jego dalsze skutki,

podlegające ocenie już według nowych przepisów.

W konsekwencji Sądy uznały, że w sprawie nie ma zastosowania art.

448 k.c., przewidujący od dnia 28 grudnia 1996 r. możliwość zasądzenia

zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, natomiast w świetle

obowiązujących w 1952 r. przepisów art. 11 p.o.p.c. i art. 157 § 3 oraz art. 165 k.z.,

zadośćuczynienie za krzywdę moralną przysługiwało tylko w wypadkach

wskazanych w ustawie, a powyższe przepisy, w razie naruszenia dóbr

osobistych, przewidywały zadośćuczynienie tylko w wypadku naruszenia czci.

Ponieważ powodowie wskazywali na naruszenie ich dóbr osobistych w postaci

prawa do życia w rodzinie, prawa do życia z rodzeństwem, prawa do tożsamości,

a w takich przypadkach wskazane przepisy nie przewidywały możliwości

zasądzenia zadośćuczynienia, brak podstawy prawnej do uwzględnienia

ich roszczenia.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie ma również podstaw do zasądzenia

zadośćuczynienia za uszczerbek na zdrowiu, przewidzianego w art. 165 § 1 k.z.,

bowiem nie zostało wykazane, by powodowie ponieśli uszczerbek na zdrowiu

w wyniku zamiany dzieci w 1952 r.

Sądy podzieliły też zarzut przedawnienia roszczenia wskazując,

że zarówno w świetle przepisów k.z. jak i k.c. termin przedawnienia biegnie od

4

momentu zdarzenia wywołującego szkodę, a więc od 1952 r. Nawet przy

uwzględnieniu art. XXXV p.w.k.c. i dwudziestoletniego terminu przedawnienia

roszczenia wynikającego z 283 § 2 k.z., roszczenia powodów przedawniły się

w 1972 r. Nie ma w sprawie zastosowania art. 4421

§ 3 k.c., obowiązujący od dnia

10 sierpnia 2006 r., gdyż zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie

ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 80, poz. 538), przepis ten ma zastosowanie

tylko do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym,

powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej i według przepisów

dotychczasowych w tym dniu jeszcze nie przedawnionych.

Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do nieuwzględnienia upływu

przedawnienia w oparciu o art. 5 k.c. uznając, że brak wyjątkowych okoliczności

faktycznych uzasadniających zastosowanie tego przepisu. W jego ocenie nie

przemawia za tym wskazana przez powodów okoliczność samego naruszenia

dóbr osobistych, a przeciwko przemawia bardzo długi okres czasu jaki

upłynął od zdarzenia (60 lat) i wzgląd na stabilność oraz pewność stosunków

prawnych, nieświadomy i nieumyślny charakter czynu niedozwolonego,

nieprzynoszący żadnych korzyści szpitalowi ani jego pracownikom, okoliczność,

że odpowiedzialność Skarbu Państwa powstała z mocy prawa, a z drugiej strony

okoliczność, że przez tak długi okres czasu rozłączone siostry nieświadome

rozdzielenia, ułożyły sobie życie.

W skardze kasacyjnej powodów: […] opartej na obu podstawach, skarżący

w ramach pierwszej podstawy zarzucili naruszenie art. 165 w zw. z art. 157 § 3 k.z.

przez niewłaściwe zastosowanie i oddalenie powództwa o zadośćuczynienie za

wywołanie rozstroju zdrowia u powodów; art. 23, art. 24, art. 417 § 1, art. 444 k.c.

w zw. z art. 445 i art. 448 w zw. z art. XLIX i art. LXIV p.w.k.c. przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w wyniku uznania, że wskazane przepisy k.c.

nie mają w sprawie zastosowania; art. LXIV p.w.k.c. przez błędne zastosowanie w

wyniku uznania, że nie istnieje wątpliwość, co do stosowania przepisów k.c.; art.

442 § 1 i art. 121 pkt 4 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

roszczenia powodów uległy przedawnieniu, mimo że za początek biegu terminu

przedawnienia należało uznać chwilę, gdy powodowie powzięli wiadomość, co do

faktu zamiany bliźniaczek oraz mimo że brak powszechnej dostępności badań

5

DNA przed rokiem 1990 uniemożliwiał w jednoznaczny sposób wykazanie i

udowodnienie pochodzenia dzieci oraz naruszenie art. 5 k.c. przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w wyniku pominięcia podnoszonych przez

powodów okoliczności takich jak przyczyny dochodzenia roszczeń dopiero w 2012 r

oraz rozmiaru i charakteru naruszonych dóbr osobistych.

W ramach drugiej podstawy skarżący zarzucili naruszenie art. 220 i art.

227 k.p.c. przez ograniczenie rozprawy do rozstrzygnięcia zarzutów braku

podstawy prawnej i pominięcie wnioskowanych dowodów z przesłuchania powodów

i opinii biegłych zgłoszonych na okoliczność wywołania u powodów rozstroju

zdrowia i jego przyczyn oraz przyczyn, dla których powodowie dochodzili roszczeń

dopiero w 2012 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoczynając ocenę podstaw kasacyjnych od zarzutów naruszenia prawa

procesowego należy wskazać, że powodowie zarówno w pozwie jak i w toku całego

procesu żądali zasądzenia zadośćuczynienia jedynie za naruszenie ich dóbr

osobistych wymienionych w pozwie, a więc prawa do życia w biologicznej rodzinie,

rozwoju więzów rodzinnych i więzów między rodzeństwem, wychowywania się

z rodzeństwem, prawa do tożsamości. Żądając w pozwie dopuszczenia dowodu

z opinii biegłych socjologa i psychologa wskazali, że są to dowody na okoliczności

„wpływu zamiany powódek na życie ich i ich rodzin, stopień uszczerbku

doznanego w związku z odkryciem faktu zamiany i negatywnych konsekwencji

zamiany w tworzeniu i utrzymywaniu relacji rodzinnych”. W tezach dowodowych ani

w podanych w pozwie okolicznościach faktycznych powodowie nie wskazali, jako

podstawy faktycznej roszczenia o zadośćuczynienie, doznania przez nich rozstroju

zdrowia w wyniku zamiany dzieci w 1952r. W szczególności nie wskazali czy i jaki

uszczerbek na zdrowiu ponieśli z tej przyczyny.

Zgodnie z art. 187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. to na powodzie ciąży obowiązek

nie tylko dokładnego określenia żądania, ale także przytoczenia okoliczności

faktycznych uzasadniających żądanie, co w przypadku oparcia roszczenia

o zadośćuczynienie na twierdzeniu o doznaniu rozstroju zdrowia wymaga

wskazania, że chodzi o rozstrój zdrowia, a nie jakikolwiek, nieokreślony „rozstrój”

oraz dokładnego przedstawienia na czym rozstrój zdrowia polega.

6

Powodowie, reprezentowani przez zawodowego pełnomocnika nie przedstawili

żadnych okoliczności, które pozwoliłyby na stwierdzenie, że podstawą

dochodzonego przez nich zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych jest -

poza dobrami wymienionymi w pozwie - także dobro osobiste w postaci zdrowia

i że w wyniku zamiany dzieci w 1952 r. doznali oni uszczerbku na zdrowiu

lub rozstroju zdrowia. Także przesłuchana informacyjnie powódka M. F. nie

wskazała na poniesienie jakiegokolwiek uszczerbku na zdrowiu czy rozstroju

zdrowia w wyniku zamiany dzieci.

W tym stanie rzeczy należy uznać, że powodowie żądali zadośćuczynienia

jedynie za naruszenie ich dóbr osobistych określonych w pozwie

i podtrzymywanych w toku procesu, nie żądali natomiast zadośćuczynienia

za wywołanie u nich rozstroju zdrowia. Nieuzasadnione są zatem kasacyjne

zarzuty naruszenia art. 227 k.p.c. przez niewyjaśnienie kwestii związanych

z doznanym przez powodów rozstrojem zdrowia.

Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 220 k.p.c.

przewidującego możliwość ograniczenia przez sąd rozprawy do poszczególnych

zarzutów lub zagadnień wstępnych. Wobec podniesienia przez pozwanego dwóch

zasadniczych zarzutów: braku podstawy prawnej roszczenia, a gdyby ona była,

przedawnienia, te kwestie wymagały przede wszystkim wyjaśnienia, bowiem

zasadność każdego z tych zarzutów prowadziła wprost do oddalenia powództwa,

bez potrzeby badania innych okoliczności. Taki charakter pierwszego zarzutu

jest oczywisty a co do skutków podniesienia drugiego wypowiedział się Sąd

Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 17 lutego 2006 r.

III CZP 84/05 (OSNC 2006/7-8/114) stwierdzając, że skuteczne podniesienie

zarzutu przedawnienia jest wystarczające do oddalenia powództwa bez potrzeby

ustalenia, czy zachodzą wszystkie inne przesłanki prawnomaterialne uzasadniające

jego uwzględnienie. W razie podniesienia zarzutu przedawnienia badanie

tych przesłanek jest zbędne, wobec czego możliwe jest oddalenie powództwa

ze względu na przedawnienie roszczenia w sytuacji, w której wobec niespełnienia

wszystkich przesłanek warunkujących jego byt, roszczenie nie zostało jeszcze

ukształtowane.

7

Ocenę zarzutów naruszenia prawa materialnego należy rozpocząć od

stwierdzenia, że podstawą roszczeń zgłoszonych w sprawie jest czyn niedozwolony

zamiany dzieci, dokonany w grudniu 1952 r. Jak wskazał Sąd Najwyższy

w wyrokach z dnia 17 kwietnia 2013 r. I CSK 485/12 i z dnia 18 czerwca 2014 r.

V CSK 463/13 (nie publ.), wydanych w takich samych sprawach, jest to jeden,

jednorazowy i zakończony czyn niedozwolony powodujący naruszenie dóbr

osobistych powodów, który wywołał długotrwałe skutki, nadal istniejące. Nie jest

to natomiast czyn długotrwałego naruszania dóbr osobistych, czyli czyn

niedozwolony ciągły. Tylko w sytuacji trwałego naruszania dóbr osobistych (czynu

ciągłego), stan działania sprawcy utrzymuje się przez pewien czas i wówczas do

oceny skutków naruszenia miarodajne są przepisy obowiązujące w chwili, gdy

ustało działanie naruszycielskie. Wtedy działanie sprawcy ma charakter ciągły.

Takiego charakteru nie ma natomiast zachowanie polegające na dokonaniu

zamiany w placówce służby zdrowia noworodków po porodzie, a więc działanie

jednorazowe, stanowiące czyn bezprawny, skutkujący naruszeniem dóbr

osobistych powodów.

W takiej sytuacji, zgodnie z art. 3 k.c. oraz art. XXVI p.w.k.c., do oceny

roszczeń powodów mają zastosowanie przepisy prawa materialnego obowiązujące

w chwili popełnienia czynu niedozwolonego, nie ma bowiem w tym przedmiocie

szczególnych przepisów międzyczasowych, które uzasadniałyby stosowanie

przepisów obowiązujących w innej chwili.

W szczególności takim przepisem nie jest powołany w skardze kasacyjnej

art. XLIX § 1 p.w.k.c., który nie ma zastosowania w sprawie. Jak wskazał bowiem

Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 2 czerwca 1967 r. III PRN 38/67 i z dnia

7 października 2004 r. IV CK 81/04 (nie publ.), wykładnia tego przepisu prowadzi

do wniosku, że nie stosuje się nowej ustawy przy ocenie skutków czynu

niedozwolonego, który zdarzył się przed jej wejściem w życie. Na skutek czynu

niedozwolonego powstał bowiem stosunek zobowiązaniowy, którego treść jest

bezpośrednim następstwem tego zdarzenia prawnego, a więc przepisy k.z. miałyby

zastosowanie nawet wówczas, gdyby czyn niedozwolony nastąpił przed wejściem

w życie k.c., a jego skutki (np. śmierć poszkodowanego), po tej dacie.

8

Trafnie zatem Sądy obu instancji stwierdziły, że do roszczeń powodów

mają zastosowanie przepisy obowiązujące w chwili popełnienia czynu

niedozwolonego zamiany dzieci, a więc przepisy k.z. i p.o.p.c. W odniesieniu do

roszczenia o zadośćuczynienie za krzywdę moralną wywołaną naruszeniem dóbr

osobistych miał zastosowanie art. 165 § 1 w zw. z art. 157 § 3 k.z. przewidujący

możliwość dochodzenia takiego zadośćuczynienia jedynie w razie uszkodzenia

ciała, wywołania rozstroju zdrowia, pozbawienia życia, pozbawienia wolności

lub obrazy czci. Żaden przepis nie przewidywał możliwości przyznania

zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych w postaci prawa do życia

w biologicznej rodzinie, rozwoju więzów rodzinnych i więzów z rodzeństwem,

wychowywania się z rodzeństwem i prawa do tożsamości, a więc dóbr osobistych

wskazanych w sprawie przez powodów jako naruszone w wyniku zamiany dzieci.

W tym stanie rzeczy niezasadne są kasacyjne zarzuty naruszenia art. 165

w zw. z art. 157 § 3 k.z., na podstawie których Sądy prawidłowo przyjęły brak

podstawy prawnej dla roszczeń o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych

określonych w pozwie. Przepisy te nie zostały również naruszone w sposób

określony w skardze kasacyjnej, a więc przez niezastosowanie do roszczeń

o zadośćuczynienie za wywołanie rozstroju zdrowia, gdyż, jak wskazano wyżej,

roszczenia takie nie zostały zgłoszone w sprawie.

Nieuzasadnione są również zarzuty naruszenia art. 23, 24, 415, 417 § 1,

444 w zw. z art. 445 i art. 448 k.c. w zw. z art. XLIIX p.w.k.c., gdyż przepisy te nie

miały w sprawie zastosowania.

Skoro nie było podstawy prawnej roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne

za naruszenie dóbr osobistych powodów, roszczenie to nie powstało, wobec czego

bezprzedmiotowe są rozważania co do jego przedawnienia i zarzuty kasacyjne

związane z tą kwestią.

Jedynie zatem na marginesie można stwierdzić, że również do

przedawnienia miałyby zastosowanie przepisy k.z., w tym art. 283 k.z.,

przewidujący takie same zasady co do początku biegu terminu przedawnienia, jak

art. 442 k.c. i ostateczny 20-letni termin przedawnienia biegnący od dnia

popełnienia czynu niedozwolonego, a nie od dnia wystąpienia szkody

czy dowiedzenia się o niej przez poszkodowanego. Na gruncie tego przepisu

9

przyjmowano, tak samo jak przyjął to Sąd Najwyższy na gruncie art. 442 § 1 k.c.

we wskazanej uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 17 lutego 2006 r.

III CZP 84/05, że dwudziestoletni termin przedawnienia biegnie od chwili

popełnienia czynu niedozwolonego, bez względu na to kiedy powstała i ujawniła się

szkoda. Ponieważ liczony od chwili zamiany dzieci termin dwudziestoletniego

przedawnienia upłynął z końcem grudnia 1972 r., zgodnie z art. XXXV pkt 2 p.w.k.c.

mają zastosowanie przepisy k.z., gdyż termin liczony według art. 442 § 1 k.c.

upłynąłby później (w dniu 1 stycznia 1975 r.). Roszczenie zatem było przedawnione

z końcem grudnia 1972r. Skoro do przedawnienia roszczeń miały zastosowanie

przepisy k.z., to do oceny czy podniesienie zarzutu przedawnienia nie stanowiło

nadużycia prawa miał zastosowanie art. 3 p.o.p.c., a nie wskazany w skardze

kasacyjnej jako naruszony, art. 5 k.c. (porównaj wskazany wyżej wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2013 r. I CSK 485/12). Podobnie nie miał

zastosowania art. 121 pkt 4 k.c., a zatem można jedynie na marginesie wskazać na

stanowisko Sądu Najwyższego zajęte w powołanym już wyroku z dnia 18 czerwca

2014 r. V CSK 463/13, że brak powszechnej dostępności do badań DNA

w określonym czasie nie uniemożliwiał wykazania za pomocą innych dowodów

zasadności roszczeń wynikających z zamiany niemowląt i nie uzasadniał

zastosowania konstrukcji zawieszenia biegu przedawnienia przewidzianej w art.

121 pkt 4 k.c.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną, a biorąc pod uwagę charakter sprawy, nie obciążył

powodów kosztami postępowania kasacyjnego (art. 102 w zw. z art. 391 § 1 i art.

39821

k.p.c.).

jw

kc