III KRS 36/12

Sygn. akt III KRS 36/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Halina Kiryło (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca)

SSN Dawid Miąsik

w sprawie z odwołania J. A.

od decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 listopada 2012 r. w przedmiocie

przeniesienia na inne miejsce służbowe,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 lutego 2016 r.,

uchyla zaskarżoną decyzję.

UZASADNIENIE

Decyzją (pismem) z dnia 14 listopada 2012 r., Minister Sprawiedliwości

przeniósł z dniem 1 stycznia 2013 r. sędziego Sądu Rejonowego w X. J. A. na

stanowisko sędziego Sądu Rejonowego w Y. W podstawie prawnej tej decyzji

Minister Sprawiedliwości powołał art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 ustawy z dnia 27 lipca

2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.;

obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 133 ze zm.; dalej „Prawo o u.s.p.”)

w związku z § 1 pkt 14 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5

2

października 2012 r. w sprawie zniesienia niektórych sądów rejonowych (Dz.U. z

2012 r., poz. 1121; dalej „rozporządzenie z dnia 5 października 2012 r.”) oraz § 3

pkt 19 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 października 2012 r.

w sprawie ustalenia siedzib i obszarów właściwości sądów apelacyjnych, sądów

okręgowych i sądów rejonowych (Dz.U. z 2012 r., poz. 1223; dalej „rozporządzenie

z dnia 25 października 2012 r.”).

Od tej decyzji sędzia J. A. w dniu 6 grudnia 2012 r. (data nadania w

placówce pocztowej) wniosła do Sądu Najwyższego odwołanie, w którym zarzuciła:

1) naruszenie art. 75 § 2 pkt 1 oraz art. 20 pkt 1 w związku z art. 55 § 1 i 3,

art. 75 § 1, art. 83, art. 91 § 1, art. 95 § 1 i 2 oraz art. 33 § 8 pkt 3 i art. 35 § 8c pkt 3

Prawa o u.s.p. - polegające na przeniesieniu sędziego na nowe miejsce służbowe

bez jego zgody w oparciu o przepisy rozporządzenia z dnia 5 października 2012 r.,

czyli aktu prawnego wydanego „z przekroczeniem granic delegacji ustawowej

wyznaczonej (...) przez normę prawną zawartą w przepisach: a) art. 20 pkt 1

p.u.s.p. w związku z art. 55 § 1 i 3 p.u.s.p. i art. 10 Konstytucji, poprzez powołanie

sędziego decyzją Ministra Sprawiedliwości na inne miejsce służbowe - obok, a

zarazem ponad te, na które powołał sędziego Prezydent RP; b) art. 20 pkt 1

p.u.s.p. w związku z art. 75 § 1 p.u.s.p. i art. 180 Konstytucji, poprzez wydanie

decyzji z powołaniem przepisu stanowiącego wyjątek od konstytucyjnej zasady

nieprzenoszalności sędziego bez jego zgody (art. 180 Konstytucji RP) i

przeniesienie sędziego na nowe miejsce służbowe w wyniku równoczesnego

zniesienia wielu sądów rejonowych, a nie w wyniku indywidualnej analizy potrzeby

zniesienia albo istnienia danego sądu w ramach struktury niezbędnej do

zapewnienia obywatelom ochrony prawnej na całym terytorium kraju; c) art. 20 pkt

1 p.u.s.p. w związku z art. 83 p.u.s.p., poprzez zwiększenie wymiaru zadań

sędziego znoszonego sądu jako sposobu na poprawę sprawności sądownictwa

zamiast racjonalnej polityki kadrowej stosownie do art. 56 § 1 p.u.s.p.; d) art. 20 pkt

1 p.u.s.p. w związku z art. 91 § 1 p.u.s.p., poprzez zwiększenie zadań i utrudnień w

pracy sędziów niektórych sądów z pozostawieniem dotychczasowych zakresów

zadań sędziom innych sądów bez możliwości uzyskania ekwiwalentu z tytułu tego

zróżnicowania; e) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. w związku z art. 95 § 1 i 2 p.u.s.p., poprzez

zmuszenie sędziego do zmiany miejsca zamieszkania ewentualnie do ubiegania się

3

o zgodę na zamieszkanie w innej miejscowości, która może być udzielona tylko w

uzasadnionych przypadkach; f) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. w związku z art. 33 § 8 pkt 3

p.u.s.p. i art. 35 § 8c pkt 3 p.u.s.p., poprzez zakłócenie pracy samorządu

sędziowskiego na skutek uniemożliwienia wykonywania zadań sędziom

znoszonych sądów wybranym uprzednio do zgromadzeń ogólnych sędziów okręgu

i apelacji; g) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. poprzez uchybienie wymogom zasięgnięcia opinii

Krajowej Rady Sądownictwa oraz zakłócenie realizacji prawa obywateli z obszaru

właściwości znoszonych sądów do rozpoznania ich spraw w rozsądnym terminie”;

2) naruszenie art. 75 § 3 Prawa o u.s.p. - przez „zaniechanie odebrania od

sędziego wniosku o przeniesienie w oznaczone miejsce służbowe przed wydaniem

decyzji”;

3) naruszenie art. 75 § 2 pkt 1 Prawa o u.s.p. - przez wydanie decyzji o

przeniesieniu sędziego bez jego zgody w oparciu o przepisy § 1 pkt 14 lit. b

rozporządzenia z dnia 5 października 2012 r. oraz § 3 pkt 19 lit. b rozporządzenia z

dnia 25 października 2012 r., które jeszcze nie obowiązywały w dacie wydania

kwestionowanej decyzji (przepisy te weszły w życie 1 stycznia 2013 r.).

4)naruszenie art. 75 § 3 Prawa o u.s.p. w związku z art. 37 ust. 5 ustawy z

dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 24,

poz. 199 ze zm.) oraz art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie

Ministrów przez podpisanie zaskarżonej decyzji o przeniesieniu przez osobę

nieuprawnioną.

Mając powyższe zarzuty na względzie odwołująca się wniosła o uchylenie

decyzji Ministra Sprawiedliwości jako sprzecznej z prawem.

W pisemnej odpowiedzi na odwołanie z dnia 15 stycznia 2013 r. Minister

Sprawiedliwości przedstawił stanowisko, wywodząc, że unormowanie przewidziane

w art. 75 § 2 Prawa o u.s.p. ma charakter szczególny i nie narusza konstytucyjnej

zasady nieusuwalności sędziów. Ta zaś przewiduje, że przeniesienie sędziego do

innej siedziby lub na inne stanowisko, wbrew jego woli, może nastąpić tylko w

dwóch wypadkach: 1) na mocy orzeczenia sądu, bądź 2) w przypadkach

określonych ustawowo (w szczególności w art. 75 Prawa o u.s.p.). Podstawą

przeniesienia sędziego, z pominięciem jego zgody, jest w szczególności zmiana w

organizacji sądownictwa albo zniesienie danego sądu lub wydziału zamiejscowego

4

(art. 75 § 2 pkt 1 Prawa o u.s.p.), przy czym zniesienie sądu lub wydziału

zamiejscowego odbywa się w drodze rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

(art. 20 pkt 1 Prawa o u.s.p.). Minister Sprawiedliwości podniósł, że instytucja

przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe bez jego zgody nie została

wprowadzona do porządku prawnego z uwagi na osobisty interes sędziego, lecz ze

względu na potrzebę zagwarantowania prawidłowego funkcjonowania całego

systemu wymiaru sprawiedliwości, stworzenia w sądownictwie ładu

organizacyjnego oraz zapewnienia Ministrowi Sprawiedliwości możliwości reakcji

na potrzeby kadrowe poszczególnych jednostek podlegających jego kierownictwu,

przy poszanowaniu konstytucyjnych zasad nieusuwalności i nieprzenoszalności

sędziów. Ponadto, sędziemu w razie przeniesienia na inne miejsce służbowe w

następstwie zmian organizacyjnych przysługuje - zgodnie z art. 75 § 4 Prawa o

u.s.p. - prawo wniesienia odwołania do Sądu Najwyższego. W ocenie Ministra

Sprawiedliwości, art. 75 Prawa o u.s.p. daje więc niezbędne gwarancje materialne i

proceduralne stabilizacji urzędu sędziego. Minister Sprawiedliwości wywiódł

również, że art. 75 § 3 Prawa o u.s.p. nie nakłada na niego obowiązku „odebrania

od sędziów wniosków w przedmiocie oświadczenia woli co do przejścia na inne

miejsce służbowe”. Minister Sprawiedliwości jest zobowiązany jedynie do

rozpoznania wniosków, które sędziowie złożyli samodzielnie, z własnej inicjatywy.

Sędzia J. A. nie złożyła takiego wniosku (o przeniesienie na inne, wskazane przez

nią miejsce służbowe), w związku z czym została przez Ministra Sprawiedliwości

przeniesiona z dniem 1 stycznia 2013 r. na stanowisko sędziego Sądu Rejonowego

w Y., który - stosownie do treści rozporządzenia z dnia 25 października 2012 r. -

„przejął właściwość miejscową” zniesionego Sądu Rejonowego w X. Natomiast na

podstawie zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 listopada 2012 r. w

sprawie zniesienia i utworzenia niektórych wydziałów w sądach rejonowych oraz

zmiany zarządzenia w sprawie utworzenia wydziałów w sądach rejonowych

(Dz.Urz. MS z 2012 r., poz. 168) w miejsce dotychczasowego Sądu Rejonowego

w X. zostały utworzone w Sądzie Rejonowym w Y. cztery Wydziały Zamiejscowe z

siedzibą w X. Minister Sprawiedliwości wniósł o nieuwzględnienie odwołania.

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 21 czerwca 2013 r. odroczył

rozpoznanie odwołania J. A. bowiem postanowieniem z dnia 23 maja 2013 r., w

5

sprawie III KRS 34/12 przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu, na podstawie art.

193 Konstytucji RP oraz art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale

Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.), następujące pytanie prawne: „Czy

art. 75 § 3 w związku z art. 75 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o

ustroju sądów powszechnych (...) jest zgodny z art. 180 ust. 2 i 5 w związku z art.

180 ust. 1, art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 186 ust. 1 oraz w związku z art. 173 i art. 10

ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej?”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że przed

Sądem Najwyższym zawisło około 300 spraw w identycznym stanie faktycznym i

prawnym. W toku rozpoznawania odwołania w jednej z nich, co zaznaczono

powyżej, Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 23 maja 2013 r. przedstawił

Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne.

Postanowieniem z dnia 22 lipca 2015 r., P 35/13 (OTK-A 2015 nr 6, poz. 85)

Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie w sprawie pytania prawnego

przedstawionego przez Sąd Najwyższy ze względu na niedopuszczalność wydania

wyroku. W uzasadnieniu tego postanowienia Trybunał Konstytucyjny wywiódł w

szczególności, że dopuszczalność merytorycznego rozpoznania pytania prawnego

przez Trybunał Konstytucyjny jest uzależniona od łącznego wystąpienia trzech

przesłanek określonych w art. 193 Konstytucji RP oraz art. 32 ustawy z dnia 1

sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym: podmiotowej, przedmiotowej i

funkcjonalnej. O ile w przedmiotowej sprawie dwie pierwsze przesłanki faktycznie

zaistniały, o tyle nie została spełniona przesłanka funkcjonalna. Taki stan rzeczy

został uwarunkowany zmianą stanu prawnego, która nastąpiła po wniesieniu

pytania prawnego, bowiem w dniu 1 lipca 2015 r. weszło w życie rozporządzenie

Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 listopada 2014 r. w sprawie utworzenia

niektórych sądów rejonowych (Dz.U. z 2014 r., poz. 1683), na podstawie którego

utworzono Sąd Rejonowy w Ż. W związku z powyższym Minister Sprawiedliwości

kolejną decyzją przeniósł zainteresowanego sędziego na powrót do utworzonego w

miejsce zniesionego sądu i wyznaczył mu nowe (aktualne) miejsce służbowe. W

6

ocenie Trybunału Konstytucyjnego, w tych okolicznościach „doszło do przywrócenia

stanu poprzedniego, pokrywającego się z treścią roszczenia (żądania) zawartego w

odwołaniu złożonym przez sędziego, a sytuacja ta ma charakter trwały”.

Przywrócenie sądu rejonowego oraz przeniesienie zainteresowanego sędziego z

powrotem do tej jednostki i wyznaczenie mu miejsca służbowego właśnie w tym

sądzie „skutkuje materialną konsumpcją złożonego przez niego odwołania” i

nakazuje przyjąć, że odwołanie wniesione do Sądu Najwyższego jest „nieaktualne”.

Brak „przedmiotu postępowania” - zdaniem Trybunału Konstytucyjnego - „czyni zaś

niedopuszczalnym dalszy jego bieg, a co za tym idzie, skutkuje umorzeniem

postępowania przed pytającym sądem” (w oparciu o przepis art. 355 § 1 k.p.c.)”. Z

tej przyczyny Trybunał Konstytucyjny na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o

Trybunale Konstytucyjnym umorzył postępowanie ze względu na

niedopuszczalność wydania wyroku.

Na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 października

2014 r. w sprawie utworzenia niektórych sądów rejonowych (Dz.U. z 2014 r.,

poz. 1404) utworzono Sąd Rejonowy w X. Decyzją z dnia 6 listopada 2014 r.

Minister Sprawiedliwości z dniem 1 stycznia 2015 r. przeniósł odwołującą się na

stanowisko sędziego Sądu Rejonowego w X.

W ocenie Sądu Najwyższego, nie jest jednak możliwe przedstawienie

Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania dotyczącego tego samego przedmiotu w

niniejszej sprawie (jednej z około 300 zawisłych w Sądzie Najwyższym).

Zważywszy że postępowanie w tej sprawie, jak i w pozostałych toczy się już od

niemal 3 lat (z uwagi na oczekiwanie na rozstrzygnięcie przedstawionego

Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego), wystąpienie po raz kolejny z

pytaniem prawnym prowadziłoby do naruszenia konstytucyjnego prawa strony do

rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP;

por. R. Hauser i A. Kabat: Glosa do wyroku NSA z dnia 14 lutego 2002 r., I SA/Po

461/01, OSP 2003 nr 3, poz. 17). Wobec tego Sąd Najwyższy ma obowiązek

rozpoznania sprawy, w której w dalszym ciągu występuje potrzeba oceny

zgodności z Konstytucją RP, przepisów ustawowych, na mocy których Minister

Sprawiedliwości wydał zaskarżoną decyzję.

7

Sąd Najwyższy, dokonując oceny, czy art. 75 § 3 i art. 75 § 2 pkt 1 Prawa o

u.s.p. jest zgodny z art. 180 ust. 2 i 5 w związku z art. 180 ust. 1, art. 178 ust. 1, art.

179 i art. 186 ust. 1 oraz w związku z art. 173 i art. 10 ust. 1 Konstytucji RP, nie

„zastępuje” Trybunału Konstytucyjnego w jego wyłącznej kompetencji badania

zgodności przepisów ustawowych z Konstytucją RP (art. 188 Konstytucji RP). Sąd

Najwyższy stoi jednak na stanowisku, że skoro Konstytucja jest najwyższym

prawem Rzeczypospolitej Polskiej i jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że

Konstytucja stanowi inaczej (art. 8 Konstytucji RP), zaś sędziowie w sprawowaniu

swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178

ust. 1 Konstytucji RP), to istnieje możliwość samodzielnego dokonania przez sąd

oceny zgodności przepisów ustawowych z Konstytucją na użytek rozpoznawanej

sprawy, co staje się obowiązkiem Sądu Najwyższego w przypadku, gdy przedstawił

Trybunałowi Konstytucyjnemu odpowiednie pytanie prawne, lecz nie doszło do jego

rozstrzygnięcia. W tym przypadku nie chodzi więc o przeprowadzanie przez Sąd

Najwyższy - „w zastępstwie” Trybunału Konstytucyjnego - oceny konstytucyjności

przepisów ustawowych, lecz o „odmowę zastosowania” przepisów, które są

niezgodne (zwłaszcza w sposób oczywisty) z przepisami (wzorcami) Konstytucji RP

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1998 r., I PKN 90/98, OSNAPiUS

2000 nr 1, poz. 6; Przegląd Sejmowy 2001 nr 2, s. 88, z glosą A. Józefowicza;

Monitor Prawniczy 2001 nr 19, s. 986, z glosą S. Rudnickiego; z dnia 19 kwietnia

2000 r., II CKN 272/00, LEX nr 530757; z dnia 29 sierpnia 2001 r., III RN 189/00,

OSNAPiUS 2002 nr 6, poz. 130 oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 4 lipca 2001 r., III ZP 12/01, OSNAPiUS 2002 nr 2, poz. 34; Przegląd Sejmowy

2002 nr 1, s. 121, z glosą J. Trzcińskiego; Przegląd Sądowy 2002 nr 5, s. 153, z

glosą B. Nity; Gazeta Sądowa 2002 nr 2, s. 46, z glosą M. Przysuchy i

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1998 r., III SW 1/98, OSNAPiUS

1998 nr 17, poz. 528; Przegląd Sejmowy 1998 nr 5, s. 214, z glosą M. Zubika).

W tym przedmiocie przedstawiane są również poglądy odmienne

(o niedopuszczalności odmowy stosowania przez sąd przepisu ustawowego

uznanego za niezgodny z Konstytucją), ale są one wyprowadzane z wyłącznej

kompetencji Trybunału Konstytucyjnego do badania zgodności przepisu ustawy z

Konstytucją i obowiązku sądu kierowania odpowiednich pytań prawnych do

8

Trybunału (art. 188 i 193 Konstytucji RP; wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia

4 października 2000 r., P 8/00, OTK 2000 nr 6, poz. 189; Przegląd Sejmowy 2001

nr 6, s. 96, z glosą A. Wróbla; z dnia 31 stycznia 2001 r., P 4/99, OTK 2001 nr 1,

poz. 5; Przegląd Sejmowy 2001 nr 5, s. 103, z glosą B. Wierzbowskiego; z dnia 28

listopada 2001 r., K 36/01, OTK 2001 nr 8, poz. 255; Przegląd Sejmowy 2002 nr 1,

s. 108, z glosą Z. Jarosza; Przegląd Sądowy 2002 nr 6, s. 123, z glosą P. Mikuli i

M. Żurka; Kwartalnik Prawa Publicznego 2001 nr 4, s. 237, z glosą A. Bień-Kacały i

J. Glasera; z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK 2001 nr 8, poz. 256; PiP 2002

nr 8, s. 100, z glosą M. Haczkowskiej; Palestra 2002 nr 11-12, s. 215, z glosą

P. Graneckiego; postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 marca

2000 r., P 12/98, OTK 2000 nr 2, poz. 67; z dnia 19 grudnia 2006 r., P 37/05,

OTK-A 2006 nr 11, poz. 176; Przegląd Legislacyjny 2007 nr 2, s. 101, z glosą

B. Banaszkiewicza; Europejski Przegląd Sądowy 2007 nr 3, s. 39, z glosą

A. Wyrozumskiej; Europejski Przegląd Sądowy 2009 nr 5, s. 42, z glosą T. Kozieła;

z dnia 8 listopada 2010 r., Ts 190/08, OTK-B 2010 nr 5, poz. 325; wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 30 października 2002 r., V CKN 1456/00, LEX nr 57237; z dnia

27 marca 2003 r., V CKN 1811/00, LEX nr 521816; z dnia 6 listopada 2003 r., II CK

184/02, LEX nr 1129611; z dnia 16 kwietnia 2004 r., I CK 291/03, OSNC 2005 nr 4,

poz. 71; Rzeczpospolita 2005 nr 5, s. 4, z glosą K. Grzesiowskiego; Gdańskie

Studia Prawnicze - Przegląd Orzecznictwa 2005 nr 4, poz. 22, z glosą

M. Jasińskiego; z dnia 24 czerwca 2004 r., III CK 536/02, LEX nr 172784;

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2004 r., II CK 421/03, LEX nr

174137 i z dnia 28 listopada 2007 r., V CZ 102/07, LEX nr 623851; uchwała składu

siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 czerwca 2000 r.,

OPS 6/00, ONSA 2001 nr 1, poz. 4, OSP 2001 nr 3, poz. 42, z glosą

Z. Czeszejko-Sochackiego oraz wyroki tego Sądu z dnia 27 marca 2008 r., I FSK

442/07, LEX nr 465759 i z dnia 18 września 2008 r., II FSK 852/07, LEX nr 493215;

szczegółowe omówienie tej problematyki w literaturze: P. Tuleja: jak wyżej -

Rozdział VI).

W zasadzie nie budzi zastrzeżeń możliwość odmowy zastosowania przez

sąd przepisu ustawy, który ma stanowić podstawę prawną rozstrzygnięcia sprawy,

sprzecznego z normą konstytucyjną, która jest skonkretyzowana w stopniu

9

pozwalającym na samoistne jej zastosowanie (przykładowo uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2001 r., III ZP 28/00,

OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 210; OSP 2001 nr 10, poz. 149, z glosą

T. Kuczyńskiego), zwłaszcza gdy uprzednio zostało w sprawie skierowane

odpowiednie pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego a Trybunał (z różnych

przyczyn) nie podjął co do niego rozstrzygnięcia (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

8 stycznia 2009 r., I CSK 482/08, OSNC-ZD 2009 nr D, poz. 95 i z dnia 12 maja

2005 r., I PK 246/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 11; por. też wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 14 lutego 2002 r., I SA/Po 461/01, OSP 2003 nr 3,

poz. 17, z glosą R. Hausera i A. Kabata oraz glosą J. Mikołajewicza).

Również w przypadku oczywistej sprzeczności przepisu ustawy z normą

konstytucyjną, sądy rozstrzygające konkretny spór korzystają z możliwości odmowy

zastosowania przepisu ustawy (uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 16 października 2006 r., I FPS 2/06 (ONSAiWSA 2007 nr

1, poz. 3; OSP 2007 nr 11, poz. 133, z glosą P. Stanisławiszyna; wyroki tego Sądu

z dnia 24 października 2000 r., V SA 613/00, OSP 2001 nr 5, poz. 82, z glosą

L. Leszczyńskiego i z dnia 24 września 2008 r., I OSK 1369/07, LEX nr 509708;

postanowienie tego Sądu z dnia 12 sierpnia 2014 r., II FSK 2070/14, LEX nr

1494974 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2000 r., III CKN

1089/00, OSNC 2001 nr 3, poz. 37; OSP 2001 nr 4, poz. 65, z glosą

A. Zielińskiego; Przegląd Sądowy 2001 nr 6, s. 119, z glosą A. Szpunara; Przegląd

Policyjny 2001 nr 2, z glosą M. Goettela).

W rozpoznawanej sprawie istnieje tym samym podstawa rozważenia, czy

zachodzą przesłanki do „odmowy zastosowania” art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 Prawa o

u.s.p. z racji ich oczywistej sprzeczności z powołanymi wzorcami konstytucyjnymi.

W ocenie Sądu Najwyższego, przepisy stanowiące podstawę prawną

zaskarżonej decyzji (art. 75 § 3 w związku z art. 75 § 2 pkt 1 Prawa o u.s.p.),

przewidujące samodzielną kompetencję Ministra Sprawiedliwości do przeniesienia

sędziego sądu powszechnego, bez jego zgody, na inne miejsce służbowe w

następstwie zniesienia sądu, który stanowił jego siedzibę wyznaczoną mu przez

Prezydenta RP w trybie art. 55 § 3 zdanie pierwsze Prawa o u.s.p. na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa (a więc przy akcie powołania na urząd sędziowski),

10

pozostają w oczywistej sprzeczności z wzorcami wynikającymi z art. 180 ust. 5 w

związku z art. 180 ust. 1, art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 186 ust. 1 oraz w związku z

art. 173 i art. 10 ust. 1 Konstytucji RP. Przemawiają za tym następujące argumenty:

Artykuł 180 Konstytucji RP wyraża zasadę nieprzenoszalności sędziów, stanowiąc,

że: sędziowie są nieusuwalni (ust. 1); złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w

urzędowaniu, przeniesienie do innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego

woli może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach

określonych w ustawie (ust. 2), a w razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic

okręgów sądowych wolno sędziego przenosić do innego sądu lub w stan

spoczynku z pozostawieniem mu pełnego uposażenia (ust. 5). Nieprzenoszalność

sędziów (stałość ich miejsca służbowego) stanowi jedną z gwarancji niezawisłości

sędziowskiej (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Przepisy art. 180 ust. 1, 2 i 5 oraz

art. 178 ust. 1 Konstytucji RP - będące wzorcami kontroli konstytucyjności regulacji

ustawowych kwestionowanych w odwołaniu - należy rozpatrywać w ich wzajemnym

powiązaniu, ponieważ „wspólnym mianownikiem” treści art. 180 ust. 1, 2 i 5

Konstytucji RP jest określenie podstawowych gwarancji niezawisłości sędziowskiej

(art. 178 ust. 1 Konstytucji RP) w aspekcie odnoszącym się do statusu sędziego.

Wymienione regulacje (o charakterze ustrojowym) muszą być rozpatrywane na tle

ogólnych zasad funkcjonowania władzy sądowniczej (a więc władzy odrębnej i

niezależnej od innych władz zgodnie z art. 173 Konstytucji RP). Zamieszczone w

art. 180 ust. 1, 2 i 5 Konstytucji RP ograniczenia w przenoszeniu sędziego do innej

siedziby, stanowiące gwarancję niezawisłości sędziowskiej, nie mają charakteru

autonomicznego, a traktować je należy jako jeden z instrumentów służących

zabezpieczeniu niezależności władzy sądowniczej i jej zdolności do niezawisłego

wymierzania sprawiedliwości (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 24 czerwca 1998 r., K 3/98, OTK 1998 nr 4, poz. 52).

Naczelną zasadą ustrojową wynikającą z art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji RP

jest nie tylko nieusuwalność sędziego z zajmowanego urzędu, lecz również to, że

sędzia orzeka (sprawuje wymiar sprawiedliwości) tylko w obrębie jednej, konkretnie

wyznaczonej siedziby, którą określa akt powołania przez Prezydenta RP na

wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (art. 179 Konstytucji RP). Innymi słowy,

sędzia danego szczebla sądownictwa powszechnego (rejonowego, okręgowego lub

11

apelacyjnego) nie pełni służby w „jakimkolwiek” miejscu służbowym (w dowolnym

sądzie) ale tylko w takim miejscu, które zostało mu ściśle wyznaczone przez

Prezydenta RP (na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa). Wobec tego sędzia nie

może być swobodnie przenoszony do innej siedziby (innego sądu). Dlatego w

orzecznictwie trafnie przyjmuje się, że siedziba sędziego to konkretny sąd (obszar

jurysdykcyjny), w którym sprawuje on wymiar sprawiedliwości (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 17 lipca 2007 r., III CZP 81/07, OSNC 2007 nr 10, poz. 154),

co jest jednym z wielu czynników kształtujących status sędziego. Sędzia otrzymuje

od Prezydenta RP akt powołania do konkretnego sądu, a nie akt powołania na

„jakieś” stanowisko sędziowskie (bez określenia obszaru jego jurysdykcji).

Przedstawione reguły - co wynika z treści art. 180 ust. 5 Konstytucji RP - nie

mają charakteru absolutnego, bo w razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic

okręgów sądowych można przenieść sędziego (nawet wbrew jego woli) do innego

sądu lub w stan spoczynku z pozostawieniem mu pełnego uposażenia. Jednak z

normy ustrojowej zawartej w tym przepisie nie można wywodzić, że Konstytucja

zezwala na przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe (do innego sądu), bez

jego zgody, na podstawie decyzji podejmowanej samodzielnie przez organ władzy

wykonawczej (Ministra Sprawiedliwości), z pominięciem udziału w tej czynności

organów władzy sądowniczej (w szczególności Krajowej Rady Sądownictwa). Nie

można przy tym pomijać, że przypadki korzystania przez Ministra Sprawiedliwości z

tego instrumentu prawnego nie są jednostkowe, o czym świadczy praktyka

ujawniona w rozpoznawanej sprawie (oraz w ponad 320 spraw o podobnym

charakterze).

Jest rozwiązaniem ustrojowo wadliwym pozostawienie w gestii Ministra

Sprawiedliwości (par excellence organu władzy wykonawczej) swobody decyzyjnej

w sprawach powoływania, awansowania czy przenoszenia sędziów, w tym

powierzenie prawa decydowania o przeniesieniu sędziego, nawet przy zapewnieniu

sędziemu gwarancji zaskarżalności decyzji do Sądu Najwyższego. Zasada

nieusuwalności sędziów ma zapewnić stabilizację urzędu sędziego i tym samym

wyklucza powierzenie samodzielnym decyzjom władzy wykonawczej rozstrzygnięć

o prawnej sytuacji sędziego. Jest to instrument, który służy zabezpieczeniu

niezależności władzy sądowniczej i jej zdolności do niezawisłego wymierzania

12

sprawiedliwości. Odstępstwo od zasady nieusuwalności może nastąpić wyjątkowo,

z uwzględnieniem zasad i wartości konstytucyjnych (por. uzasadnienie wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 stycznia 2009 r., K 45/07, OTK-A 2009 nr 1,

poz. 3, a w doktrynie L. Garlicki: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz,

Warszawa 2005, teza 11 do art. 180 i teza 5 do art. 186).

Trybunał Konstytucyjny zajmował się już w swoim orzecznictwie

problematyką przenoszenia sędziów na inne miejsce służbowe, co dotyczyło

sędziów sądów administracyjnych. W wyroku z dnia 7 listopada 2005 r., P 20/04

(OTK-A 2005 nr 10, poz. 111) Trybunał - między innymi - uznał za zgodny z

art. 178 ust. 1 i art. 180 Konstytucji RP, przepis art. 94 § 1 ustawy z dnia 30

sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów

administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.). Regulacja ustawowa, która

została wówczas poddana osądowi Trybunału uprawniała Prezesa Naczelnego

Sądu Administracyjnego do przeniesienia sędziego Naczelnego Sądu

Administracyjnego na stanowisko sędziego wojewódzkiego sądu

administracyjnego. Regulacja ta miała charakter przejściowy i była ściśle

powiązana z reformą sądownictwa administracyjnego, która weszła w życie w dniu

1 stycznia 2004 r. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mógł skorzystać ze

swojego uprawnienia jedynie przez trzy miesiące od daty wejścia w życie przepisów

przejściowych, czyli w okresie od 1 stycznia 2004 r. do 31 marca 2004 r. Oprócz

tego warunku czasowego, skorzystanie przez Prezesa Naczelnego Sądu

Administracyjnego z uprawnienia do przeniesienia sędziego na inne stanowisko

(miejsce służbowe) wymagało spełnienia kolejnych warunków „proceduralnych”

(w tym zasięgnięcia opinii Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego), zaś bez

zgody zainteresowanego sędziego można go było przenieść jedynie do takiego

wojewódzkiego sądu administracyjnego, który miał siedzibę zlokalizowaną w tej

miejscowości, w której „przenoszony” sędzia pełnił do tej pory służbę (a więc w

miejscowości, w której znajdował się istniejący do dnia 31 grudnia 2003 r. ośrodek

zamiejscowy „starego” Naczelnego Sądu Administracyjnego). Przeniesienie

sędziego na inne stanowisko, połączone ze zmianą miejscowości pełnienia służby,

wymagało - bezwzględnie - aby na tę okoliczność zainteresowany sędzia wyraził

13

zgodę. Po rozważeniu tych wszystkich okoliczności Trybunał Konstytucyjny nie

dopatrzył się sprzeczności kwestionowanego przepisu z Konstytucją RP, gdyż

uznał, że podłożem spornej regulacji ustawowej była konieczność wdrożenia

reformy sądownictwa administracyjnego nakazana w art. 236 ust. 2 Konstytucji RP.

Cały proces wdrażania reformy sądownictwa administracyjnego, w tym konieczność

utworzenia sądów administracyjnych pierwszej instancji (wojewódzkich sądów

administracyjnych), został unormowany aktami prawnymi rangi ustawowej.

Prezydent RP (a nie Minister Sprawiedliwości), na wniosek Prezesa Naczelnego

Sądu Administracyjnego, w drodze rozporządzenia, tworzył i znosił wojewódzkie

sądy administracyjne oraz ustalał ich siedziby i obszar właściwości. Wreszcie - co

wymaga podkreślenia - przeniesienie i delegowanie konkretnych sędziów nie

należało do Prezydenta Rzeczypospolitej, Ministra Sprawiedliwości lub innego

organu władzy wykonawczej, ale do Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego,

który - jak to określił Trybunał Konstytucyjny - posiada nie tylko formalno-prawną,

ale również odrębną od wynikającej z aktu powołania „wewnątrzsądową”

legitymację do decydowania w sprawach zawodowych sędziów.

Z zasadą niezawisłości sędziów (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP), a także

zasadą odrębności i niezależności sądów od innych władz (art. 173 Konstytucji RP)

pozostaje ściśle skorelowany tryb powoływania sędziów. Zgodnie z art. 179

Konstytucji RP, sędziowie są powoływani przez Prezydenta RP, na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczony. Jak wielokrotnie podkreślał

Trybunał Konstytucyjny, sposób powoływania sędziów ma zasadnicze znaczenie

ustrojowe. Kwestia ta może być bowiem rozpatrywana nie tylko w kontekście

stworzenia instytucjonalnych gwarancji prawidłowego funkcjonowania organów

władzy sądowniczej, lecz także realizacji prawa do sądu, legitymizacji władzy

sądowniczej, urzeczywistniania zasady podziału i równoważenia władz czy

chociażby dostępu do służby publicznej (por. uzasadnienie wyroku z dnia 8 maja

2012 r., K 7/10, OTK-A 2012 nr 5, poz. 48). W zakresie powoływania sędziów

Konstytucja RP (art. 186 ust. 1) przyjmuje tzw. system nominacji ograniczonej,

którego istota sprowadza się do tego, że procedura nominacyjna zakłada

współpracę organu władzy państwowej legitymującego się bezpośrednim

mandatem społecznym (Prezydenta RP wybieranego bezpośrednio przez Naród, w

14

wyborach powszechnych) z organem, który - z założenia - pełni rolę

konstytucyjnego „strażnika” niezależności sądów i niezawisłości sędziów, to jest

Krajową Radą Sądownictwa. Model ten stanowi o legitymizacji „trzeciej władzy”

(władzy sądowniczej), a zarazem umożliwia urzeczywistnienie podstawowych

zasad sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Kompetencja do powoływania

sędziów, w tym do wyznaczania ich miejsca służbowego, stanowi wyłączną

prerogatywę Prezydenta RP, co oznacza, że akt powołania sędziego do pełnienia

urzędu (i wyznaczenia mu konkretnej siedziby) nie wymaga dla swej ważności

kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów. Taka kwalifikacja kompetencji Prezydenta

RP jest nie tyle przejawem wzmocnienia samodzielnej pozycji ustrojowej

Prezydenta RP (jego odrębności od Rady Ministrów), co zaakcentowaniem

niezależności władzy sądowniczej od Rady Ministrów i innych organów władzy

publicznej podległych temu gremium (por. uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 5 czerwca 2012 r., K 18/09, OTK-A 2012 nr 6, poz. 63).

Zasada rozdziału sądownictwa od egzekutywy w procesie powoływania sędziów

doznaje wzmocnienia również dzięki temu, że Prezydent RP nie może w tym

zakresie postępować całkowicie arbitralnie, lecz działa wyłącznie na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa (a więc organu konstytucyjnego, niezależnego od

Prezydenta RP oraz innych organów władzy państwowej). Innymi słowy, bez

wniosku Krajowej Rady Sądownictwa Prezydent RP nie może powołać określonej

osoby na urząd sędziego.

Należy przy tym zważyć, że istota powołania sędziego do pełnienia urzędu (z

jednoczesnym wyznaczeniem mu miejsca służbowego) sprowadza się do nadania

sędziemu inwestytury (imperium władzy sądowniczej), która stanowi nie tylko

legitymację do sprawowania przez sędziego władzy sądowniczej, lecz także określa

zakres sprawowania tej władzy. Istnieje bowiem ścisły związek między

przyznaniem sędziemu prawa do „wymierzania sprawiedliwości” a koniecznością

precyzyjnego (niebudzącego żadnych wątpliwości) ustalenia zakresu sprawowanej

przez niego jurysdykcji. Tym samym sędzia nie jest powoływany przez Prezydenta

RP do wymierzania sprawiedliwości in abstracto. Wręcz przeciwnie, skutkiem aktu

wydanego przez Prezydenta RP na podstawie art. 179 Konstytucji jest powołanie

sędziego jedynie do rozstrzygania przez niego konkretnych spraw, a więc

15

wyznaczenie go do sprawowania wymiaru sprawiedliwości w ściśle oznaczonym

obszarze jurysdykcyjnym.

W związku z tym przyjmuje się, że akt powołania sędziego musi

charakteryzować się takim stopniem precyzji, który byłby adekwatny do treści norm

konstytucyjnych wynikających z art. 179 i 186 ust. 1 Konstytucji RP. Dlatego w myśl

przepisów ustawowych regulujących ustrój sądów powszechnych, jak również w

świetle utrwalonej praktyki, w akcie powołania do pełnienia urzędu na stanowisku

sędziowskim każdorazowo określa się rodzaj, szczebel i siedzibę sądu, do którego

sędzia jest powoływany. Przyjęta w tym zakresie konstrukcja rodzi więc

konieczność przypisania sędziemu przez Prezydenta RP (w akcie powołania)

określonego stanowiska i miejsca służbowego. Bez wskazania tych elementów

sprawowanie urzędu sędziowskiego nie jest możliwe. Skoro powołanie przez

Prezydenta RP na urząd sędziego nie jest mianowaniem tej osoby sędzią „w ogóle”

(a więc sędzią wszystkich sądów znajdujących się na terytorium RP), ale

powołaniem jej na konkretne stanowisko sędziowskie (w obrębie jednego,

wybranego sądu), to wskutek aktu powołania sędzia jest uprawniony do orzekania

wyłącznie w tym sądzie, do którego został powołany. Innymi słowy, jeśli miejscem

służbowym sędziego jest konkretny sąd, obejmujący określony obszar

jurysdykcyjny (art. 10 Prawa o u.s.p.), w którym sędzia może sprawować wymiar

sprawiedliwości (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 stycznia 2009 r.,

K 45/07, OTK-A 2009 nr 1, poz. 3), to powołana przez Prezydenta RP i

wyposażona w imperium władzy sądowniczej osoba, nie może skutecznie

sprawować wymiaru sprawiedliwości poza tak rozumianym miejscem służbowym,

bowiem poza tym miejscem (poza obszarem przypisanej sędziemu jurysdykcji) taka

osoba nie jest podmiotem uprawnionym do orzekania, a zatem nie uosabia

„właściwego sądu” w znaczeniu, jakie temu pojęciu przypisuje art. 45 ust. 1

Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego

rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny,

bezstronny i niezawisły sąd.

W świetle powyższych rozważań nie może ulegać wątpliwości, że ustawowa

regulacja art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 Prawa o u.s.p. w zakresie, w jakim powierza

Ministrowi Sprawiedliwości samodzielną kompetencję do podejmowania decyzji w

16

procedurze przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe bez jego zgody, z

pominięciem udziału innych organów władzy państwowej (Prezydenta RP) a przede

wszystkim z pominięciem organu władzy sądowniczej, to jest Krajowej Rady

Sądownictwa, nie odpowiada wzorcom ustrojowym określonym w art. 179 i art. 186

ust. 1 Konstytucji RP.

Oceniana regulacja ustawowa (art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 Prawa o u.s.p.), na

podstawie której Minister Sprawiedliwości wydał zaskarżoną decyzję, nie respektuje

ustrojowej pozycji władzy sądowniczej w stosunku do pozostałych władz (art. 10

ust. 1 i art. 173 Konstytucji). Wprawdzie z art. 10 ust. 1 Konstytucji RP wynika

zasada trójpodziału władzy państwowej polegająca na wzajemnej równowadze

między władzą ustawodawczą, wykonawczą oraz sądowniczą, ale jej

doprecyzowanie następuje w art. 173 Konstytucji RP, zgodnie z którym sądy i

trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. Z przepisu tego wynika

konieczność odmiennej oceny sytuacji władzy sądowniczej w relacji do pozostałych

władz (wykonawczej i ustawodawczej). Innymi słowy, art. 10 ust. 1 i art. 173

Konstytucji RP nakazują ściślejszą separację władzy sądowniczej od władzy

wykonawczej niż separacja między władzą ustawodawczą i władzą wykonawczą,

przy czym odrębność i niezależność sądów „od innych władz” nie może zupełnie

niwelować mechanizmu koniecznej równowagi pomiędzy wszystkimi trzema

władzami (por. uzasadnienia wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14

kwietnia 1999 r., K 8/99, OTK 1999 nr 3, poz. 41; z dnia 18 lutego 2004 r., K 12/03,

OTK-A 2004 nr 2, poz. 8 oraz z dnia 15 stycznia 2009 r., K 45/07, OTK-A 2009 nr 1,

poz. 3). Mechanizm hamowania i równowagi, zakładający możliwość ingerencji w

zakres władzy sądowniczej, nie może jednak nigdy wkraczać w sferę niezawisłości

sędziowskiej, a jakiekolwiek wkraczanie w działanie i organizację władzy

sądowniczej w sferze nieobjętej cechą niezawisłości, może być dokonywane

jedynie wyjątkowo i musi posiadać dostateczne uzasadnienie merytoryczne

(por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 listopada 1993 r.,

K 11/9, OTK 1993 nr 2, poz. 37).

Takich wymagań nie spełnia unormowanie zawarte w ustawie, które

dopuszcza możliwość przeniesienia sędziego, bez jego zgody, na inne miejsce

służbowe wyłącznie przez Ministra Sprawiedliwości. Oceny tej nie zmienia

17

uwzględnienie, że taka decyzja jest poddawana następczej kontroli Sądu

Najwyższego. Możliwość wniesienia przez sędziego odwołania nie stanowi na tyle

silnej gwarancji dochowania niezależności władzy sądowniczej od władzy

wykonawczej, aby usprawiedliwiała takie samodzielne działanie Ministra

Sprawiedliwości. Jest tak dlatego, że: po pierwsze, ostateczne rozstrzygnięcie w

przedmiocie odwołania sędziego może być w praktyce znacznie odłożone w czasie,

czego dobitnym przykładem jest rozpoznawana sprawa, w której wyrok Sądu

Najwyższego z uwagi na przedstawienie pytania prawnego Trybunałowi

Konstytucyjnemu, zapadł po 3 latach od wydania spornej decyzji; po drugie,

decyzja o przeniesieniu jest skuteczna z chwilą jej doręczenia zainteresowanemu

sędziemu; po trzecie, ustawodawca nie uściślił, według jakiego trybu Sąd

Najwyższy powinien rozpoznawać odwołania wniesione na podstawie art. 75 § 4

Prawa o u.s.p. (Sąd Najwyższy stosuje odpowiednio przepisy o postępowaniu

kasacyjnym, a zatem zakres jego kognicji jest ograniczony).

W tym kontekście trzeba uwzględnić stanowisko Trybunału Konstytucyjnego,

zgodnie z którym, chociaż istota konstytucyjnych przepisów o statusie sędziego nie

polega na zapewnieniu sędziemu nietykalności, to ustawodawca powinien

precyzyjnie określić sytuacje, w których może dojść do naruszenia stabilizacji

zawodowej sędziego i powierzyć podejmowanie odpowiednich decyzji organom

władzy sądowniczej oraz przewidzieć właściwe gwarancje proceduralne

(por. uzasadnienia wyroku z dnia 24 czerwca 1998 r., K 3/98, OTK 1998 nr 4,

poz. 52). Zwrócić też należy uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15

stycznia 2009 r., K 45/07 (OTK-A 2009 nr 1, poz. 3), w którym stwierdzono, że

regulacje ustawowe uprawniające Ministra Sprawiedliwości do samodzielnego

delegowania sędziego bez jego zgody do pełnienia obowiązków w innym sądzie na

okres sześciu miesięcy, jeśli wymagał tego interes wymiaru sprawiedliwości oraz do

delegowania sędziego bez jego zgody celem pełnienia czynności administracyjnych

w Ministerstwie Sprawiedliwości i jednostkach mu podległych na okres do trzech

miesięcy w ciągu roku, są sprzeczne z art. 10 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 173

Konstytucji RP. Skoro w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego możliwość

czasowego delegowania sędziego bez jego zgody do pełnienia obowiązków w

innym sądzie albo w Ministerstwie Sprawiedliwości została uznana za instytucję

18

niezgodną z art. 10 ust. 1 i art. 173 Konstytucji RP, to tym bardziej należy przyjąć,

że możliwość trwałego przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe

(do innego sądu) przez Ministra Sprawiedliwości (bez udziału innych organów, w

szczególności Krajowej Rady Sądownictwa), narusza wskazane wzorce

konstytucyjne. Przeniesienie na inne miejsce służbowe bez zgody sędziego jest - w

gruncie rzeczy - władczą ingerencją organu władzy wykonawczej w zakres

jurysdykcji przyznanej konkretnemu sędziemu w akcie powołania go na urząd

sędziowski przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, nawet

jeżeli wiąże się z obiektywnie występującymi przesłankami organizacyjnymi.

Merytorycznym uzasadnieniem dopuszczenia możliwości przeniesienia

sędziego bez jego zgody na inne miejsce służbowe na podstawie decyzji Ministra

Sprawiedliwości, podejmowanej samodzielnie bez udziału innych podmiotów, w

szczególności Krajowej Rady Sądownictwa jako organu władzy sądowniczej, nie

może być potrzeba szybkiego reagowania na bieżące potrzeby kadrowe

sądownictwa. Skoro ustrojodawca przewidział w art. 179 Konstytucji RP, że obsada

stanowisk sędziowskich (powiązana z wyznaczeniem konkretnym miejsc

służbowych) należy do prerogatyw Prezydenta RP, który w tym zakresie działa

tylko na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, to potrzeba szybkiego reagowania

przez Ministra Sprawiedliwości (będącego jednoosobowym „administratorem”

wszystkich sądów powszechnych) na bieżące potrzeby sądownictwa nie

usprawiedliwia wyjątku uzasadniającego odstępstwo od konstytucyjnej zasady

niewkraczania władzy wykonawczej w sposób funkcjonowania i organizację władzy

sądowniczej. Z tej perspektywy budzi istotne wątpliwości konstytucyjne cała

konstrukcja prawna, w ramach której Minister Sprawiedliwości najpierw tworzy i

znosi (w drodze rozporządzenia) kilkadziesiąt sądów (jednostek organizacyjnych

wymiaru sprawiedliwości), po czym na tej podstawie wydaje jednoosobowo

indywidualne decyzje o przeniesieniu kilkuset sędziów do innych sądów, ingerując

w ten sposób głęboko w wykonywanie władzy sądowniczej. W każdym razie

niedopuszczalne jest, aby Minister Sprawiedliwości w tym sprawach działał

samodzielnie.

Tak więc w ostatecznym rozrachunku należy stwierdzić, że przepisy art. 75 §

2 pkt 1 i § 3 Prawa o u.s.p. są oczywiście sprzeczne z art. 180 ust. 5 w związku z

19

art. 180 ust. 1, art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 186 ust. 1 oraz w związku z art. 173 i

art. 10 ust. 1 Konstytucji RP (tak postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11

kwietnia 2013 r., III CZP 3/13, LEX nr 1324307 oraz pkt II uzasadnienia uchwały

pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2014 r., BSA I-4110-4/13,

OSNC 2014 nr 5, poz. 49; OSNKW 2014 nr 4, poz. 31; Przegląd Sejmowy 2014 nr

3, s. 193, z glosą J. Ciapały; OSP 2015 nr 3, z glosą E. Mazurczak-Jasińskiej).

Konsekwencją stwierdzonej niezgodności rozwiązań ustawowych zawartych

w art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 Prawa o u.s.p. z powołanymi wzorcami konstytucyjnymi jest

następcza ocena, że zaskarżona decyzja została wydana bez podstawy prawnej.

Ponieważ art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 - jako niezgodne z Konstytucją - należy pominąć

(odmówić ich stosowania) przy rozstrzyganiu o zasadności odwołania od decyzji o

przeniesieniu sędziego, to odwołanie powołuje się na usprawiedliwione podstawy i

podlega uwzględnieniu (bez potrzeby rozważenia zarzutu kwestionującego

„zaniechanie odebrania od sędziego wniosku o przeniesienie w oznaczone miejsce

służbowe”). Wobec tego Sąd Najwyższy (stosując odpowiednio przepisy o

postępowaniu kasacyjnym) orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji, co jest

rozstrzygnięciem o charakterze reformatoryjnym (art. 39816

k.p.c.).

Z uwagi na ograniczoną kognicję w postępowaniu wszczętym wniesieniem

odwołania od decyzji Ministra Sprawiedliwości o przeniesieniu sędziego na inne

miejsce służbowe, przedmiotem kontroli Sądu Najwyższego była wyłącznie decyzja

Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 listopada 2012 r. Sąd Najwyższy nie rozważał

więc okoliczności faktycznych i prawnych zaistniałych między wniesieniem

odwołania a dniem wyrokowania. Jest jednak kwestia, która musi być podniesiona.

Otóż zaskarżona decyzja od chwili jej wydania (i doręczenia sędziemu) aż do dnia

wyrokowania przez Sąd Najwyższy funkcjonowała w obrocie prawnym. Decyzja ta

była „skuteczna” w tym sensie, że wywoływała następstwa faktyczne i prawne nie

tylko w odniesieniu do stosunku służbowego sędziego, ale również (a może przede

wszystkim) w płaszczyźnie funkcjonowania całego wymiaru sprawiedliwości, w

szczególności realizacji konstytucyjnego prawa obywatela do sądu (por. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2013 r., III CZP 46/13,

OSNC 2013 nr 12, poz. 135). W tym przedmiocie należy jednoznacznie stwierdzić,

że „skuteczność” zaskarżonej decyzji oznacza, iż odwołujący się sędzia w okresie

20

przeniesienia na inne miejsce służbowe na jej podstawie (od dnia 1 stycznia

2013 r.) był w pełni uprawniony do orzekania w postępowaniach sądowych (był

sędzią właściwym, skład sądu z jego udziałem nie był sprzeczny z przepisami

prawa). Rozstrzygnięcie uchylające decyzję Ministra Sprawiedliwości przenoszącą

sędziego na inne miejsce służbowe, wywiera tym samym skutek od chwili jego

podjęcia (por. pkt VIII i IX uzasadnienia powołanej uchwały pełnego składu Sądu

Najwyższego z dnia 28 stycznia 2014 r., BSA I-4110-4/13). Brak jest więc podstaw

do stwierdzenia, że w sprawach rozpoznanych z jego udziałem doszło do

nieważności postępowania cywilnego (art. 379 pkt 4 k.p.c.) albo że zaistniała

bezwzględna przyczyna odwoławcza w procesie karnym (art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k.)

lub w postępowaniu w sprawach o wykroczenia (art. 104 § 1 pkt 1 k.p.w.).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uwzględnił odwołanie i uchylił

zaskarżoną decyzję Ministra Sprawiedliwości na podstawie art. 39816

zdanie

pierwsze k.p.c. w związku z art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

Radzie Sądownictwa i w związku z art. 75 § 4 Prawa o u.s.p.

kc