III UZP 15/15

Sygn. akt III UZP 15/15

UCHWAŁA

Dnia 17 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dawid Miąsik

SSN Jolanta Frańczak

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z odwołania T. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: K. Spółki z o.o. z siedzibą w Z., KB. Spółki z o.o. z

siedzibą w Z.

o zasiłek chorobowy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 17 lutego 2016 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 26 lutego 2015 r.,

czy art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1990 roku o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa ma zastosowanie do ubezpieczonego, który

w okresie orzeczonej niezdolności do pracy uzyskał zaświadczenie

właściwego lekarza o odzyskaniu zdolności do pracy i związku z tym

zaświadczeniem podjął pracę zarobkową?

podjął uchwałę:

Przepis art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 2014 r., poz.

159 ze zm.) nie ma zastosowania do ubezpieczonego, który w

okresie orzeczonej niezdolności do pracy uzyskał zaświadczenie

2

właściwego lekarza o odzyskaniu zdolności do pracy i w związku

z tym zaświadczeniem podjął pracę zarobkową, o czym

zawiadomiono organ rentowy.

UZASADNIENIE

Przestawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego: dwoma decyzjami z dnia 27

listopada 2013 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił T. C. prawa do zasiłku

chorobowego za okres od 19 września 2013 r. do 8 października 2013 r. i

jednocześnie w każdej decyzji zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu zasiłku

chorobowego nienależnie pobranego z funduszu chorobowego w kwocie 9.804,80

zł oraz odsetek w kwocie 143,18 zł. Jako podstawę prawną zaskarżonej decyzji

organ rentowy wskazał art. 17, art. 61 ust. 1 pkt 2 lit. a i art. 66 ustawy z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 159 ze zm.; dalej

jako ustawa zasiłkowa) oraz art. 84 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze

zm.; dalej jako ustawa systemowa).

Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2014 r., Sąd Rejonowy w K. oddalił odwołania

T. C. od obu wskazanych wyżej decyzji. Sąd pierwszej instancji ustalił, że T. C. był

równolegle pracownikiem dwóch pracodawców: K. Sp. z o.o. oraz KB. Sp. z o.o.

Każdy pracodawca wypłacił ubezpieczonemu wynagrodzenie z tytułu niezdolności

do pracy wywołanej chorobą za okres od 10 kwietnia 2013 r. do 23 kwietnia 2013 r.,

a Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłacił zasiłek chorobowy za okres od 24

kwietnia 2013 r. do 8 października 2013 r. W związku z dalszym trwaniem choroby

T. C. przedłożył w celu uzyskania zasiłku zaświadczenia lekarskie stwierdzające

jego niezdolność do pracy w okresie od 19 września 2013 r. do 15 października

2013 r. W decyzji z dnia 11 października 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

odmówił ubezpieczonemu prawa do zasiłku chorobowego za okres od 9 do 15

października 2013 r. z powodu wyczerpania okresu zasiłkowego z dniem 8

października 2013 r. W dniu 7 października 2013 r. T. C. uzyskał od lekarza

3

medycyny pracy zaświadczenie potwierdzające jego zdolność do pracy, które

przedstawił obu pracodawcom. Pracodawcy zawiadomili organ rentowy w pismach,

które wpłynęły do Oddziału ZUS w K. w dniu 7 listopada 2013 r., że odwołujący się

dostarczył orzeczenie lekarskie o zdolności do pracy i że podjął pracę w dniu 7

października 2013 r. Na podstawie tych informacji organ rentowy wydał zaskarżone

decyzje. Pismami z 9 stycznia 2014 r. pracodawcy odwołującego się poinformowali

ZUS Oddział w K., że w pismach z 7 listopada 2013 r. została wskazana omyłkowo

jako dzień, w którym ubezpieczony dostarczył zaświadczenie lekarskie o zdolności

do pracy i zawiadomienie o zgłoszeniu gotowości do pracy, data 7 października

2013 r., podczas gdy dokumenty te zostały dostarczone pracodawcom 9

października 2013 r. W dniu 9 stycznia 2014 r. obie spółki złożyły korektę

imiennych raportów miesięcznych o wypłaconych świadczeniach i przerwach w

opłacaniu składek ZUS P RSA wskazując, że okresy przerwy w opłacaniu składek

za odwołującego się trwały do dnia 8 października 2013 r.

Sąd pierwszej instancji ocenił, że brak było podstaw do kwestionowania

zasadności objętych odwołaniem decyzji organu rentowego. Obowiązujące

przepisy nie przewidują bowiem sytuacji, w której ubezpieczony przebywający na

zwolnieniu lekarskim mógłby zrezygnować z części tego zwolnienia i po

dostarczeniu pracodawcy zaświadczenia lekarza medycyny pracy stwierdzającego

jego zdolność do pracy, podjąć pracę zarobkową bez utraty prawa do zasiłku

chorobowego za cały okres zwolnienia. Sąd Rejonowy uznał za istotne również to,

że ani odwołujący się ani jego pracodawcy nie powiadomili Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych o zamiarze podjęcia przez ubezpieczonego pracy od dnia 7

października 2013 r., a informacje na temat podjęcia przez odwołującego się pracy

w okresie objętym zwolnieniami lekarskimi ZUS ZLA zawarto dopiero w pismach z

dnia 7 listopada 2013 r.

Rozpoznając apelację odwołującego się od powyższego wyroku, Sąd

Okręgowy powziął wątpliwości co do wykładni obowiązujących przepisów,

wyrażające się w treści przedstawionego zagadnienia prawnego.

Sąd drugiej instancji zauważył, że zakresem podmiotowym hipotezy i sankcji

normy prawnej z art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej objęci są ubezpieczeni - w

znaczeniu, jakie temu pojęciu nadano w art. 1 ustawy – którzy w okolicznościach

4

opisanych w art. 4 tego aktu nabyli już prawo do zasiłku chorobowego wskutek

niezdolności do pracy orzeczonej w zaświadczeniu, o jakim mowa w art. 55 ust. 1

ustawy i którym zasiłek ten przysługuje przez wskazany przez lekarza leczącego

okres czasu wskazany w tym zaświadczeniu, nie dłużej jednak niż okres zasiłkowy

oznaczony w art. 8 ustawy. W sensie przedmiotowym regulacja z art. 17 ust.1

ustawy zasiłkowej dotyczy utraty z mocy prawa zasiłku chorobowego

przysługującego za cały okres zwolnienia, do którego odnosi się zaświadczenie

wystawione zgodnie z art. 55 ust.1 ustawy w sytuacji, gdy „w okresie orzeczonej

niezdolności do pracy” doszło do wykonywania przez ubezpieczonego pracy

zarobkowej albo do wykorzystywania „w okresie orzeczonej niezdolności do pracy”

zwolnienia od pracy w sposób niezgody z celem zwolnienia. Z art. 17 ust. 3 ustawy

zasiłkowej wynika, że okoliczności uzasadniające utratę zasiłku z mocy prawa nie

mogą być domniemane, ale „ustala się” je w trybie określonym w art. 68 ustawy

zasiłkowej. W orzecznictwie sądowym ugruntowane jest stanowisko, zgodnie z

którym sytuacje wskazane w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, będące z mocy tego

przepisu podstawą utraty prawa do zasiłku za cały okres zwolnienia, mają

niezależny byt. Ratio legis regulacji wynikającej z tego przepisu stanowi ochrona

funduszu ubezpieczenia chorobowego przed nadużyciami ze strony

ubezpieczonych, a także cel zwolnienia lekarskiego, które służy odzyskaniu przez

pracownika zdolności do pracy. W tym kontekście, wykonywanie pracy zarobkowej

oraz wykorzystywanie zwolnienia lekarskiego w sposób niezgodny z jego celem to

dwie odrębne i samodzielne przesłanki, które z mocy art. 17 ust. 1 ustawy

zasiłkowej powodują utratę prawa do zasiłku za cały okres zwolnienia.

Stan faktyczny przedmiotowej sprawy i objęte apelacją orzeczenie Sądu

pierwszej instancji potwierdzają jednak, że w praktyce orzeczniczej Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych oraz sądów powszechnych, przepis art. 17 ust.1 ustawy

zasiłkowej jest stosowany jako podstawa prawna do orzekania o utracie zasiłku

chorobowego za cały okres zwolnienia również w sytuacji, gdy ubezpieczony

uprawniony do zasiłku chorobowego na czas niezdolności do pracy orzeczonej na

podstawie zaświadczenia lekarskiego, o którym mowa w art. 53 ust. 1 ustawy,

podjął pracę zarobkową przed upływem okresu orzeczonej w tym zaświadczeniu

niezdolności do pracy dlatego, że uzyskał od lekarza posiadającego wymaganą

5

przepisami specjalizację i uprawnienie do orzekania o zdolności do pracy,

zaświadczenie o zdolności do wykonywania pracy od daty wcześniejszej niż ostatni

dzień okresu uprzednio „orzeczonej niezdolności do pracy”, w związku z którą

ubezpieczony pobierał zasiłek chorobowy. Uzasadnienia dla stosowania art. 17 ust.

1 ustawy zasiłkowej w takich przypadkach dostrzegać można w okoliczności, że

literalnie sens omawianego przepisu nie odnosi się wprost do ubezpieczonego,

który jest niezdolny do pracy, ale do ubezpieczonego wykonującego pracę

zarobkową „w okresie orzeczonej niezdolności do pracy”. Związane z konkretną

osobą zaświadczenie lekarskie o czasowej niezdolności do pracy z powodu

choroby, rzeczywiście implikuje domniemanie, że osoba, której orzeczenie dotyczy,

jest niezdolna do pracy z powodu choroby przez okres wskazany w orzeczeniu.

Jakkolwiek z regulacji objętej art. 59 ustawy zasiłkowej wywieść należy, że

domniemanie takie może być obalone, to wynika z niej również to, iż powinno to

nastąpić po przeprowadzeniu kontroli prawidłowości tego orzeczenia przez ZUS

(lekarza orzecznika ZUS), w trybie określonym w ustawie i przepisach wydanych na

jej podstawie. Z faktem istnienia niezakwestionowanego wskutek kontroli ZUS

zaświadczenia lekarskiego z art. 55 ust.1 ustawy zasiłkowej należy zatem wiązać

także domniemanie faktyczne, że ubezpieczony jest niezdolny do pracy w całym

okresie, którego dotyczy orzeczenie i że przez cały ten okres organ rentowy

zobowiązany jest do realizacji prawa ubezpieczonego do zasiłku chorobowego.

Ponieważ przepisy regulujące materię świadczeń z ubezpieczenia społecznego na

wypadek choroby nie przewidują sytuacji, w której ubezpieczony przebywający na

zwolnieniu lekarskim w związku z chorobą może zrezygnować z części zwolnienia

lub zasiłku z własnej inicjatywy, bez uprzedniego poddania kontroli jego stanu

zdrowia w trybie z art. 59 ust. 1 ustawy zasiłkowej, uprawnione jest stanowisko, że

ubezpieczony, który podjął pracę w okresie opisanym „w orzeczeniu o czasowej

niezdolności do pracy” bez uprzedniego poddania się kontroli, o jakiej mowa w

art. 59 ustawy zasiłkowej, jest ubezpieczonym objętym hipotezą normy z art. 17

ust.1 ustawy zasiłkowej.

Przeciwko dopuszczalności stosowania art. 17 ust.1 ustawy zasiłkowej do

ubezpieczonych, którzy znaleźli się w sytuacji podobnej do odwołującego się od

decyzji ZUS w niniejszej sprawie, przemawia natomiast okoliczność, że

6

wystawienie przez uprawnionego lekarza orzeczenia o zdolności ubezpieczonego

do pracy uzasadnia domniemanie, iż osoba wskazana w takim orzeczeniu nie jest

niezdolna do pracy z powodu choroby co najmniej od dnia, w którym zaświadczenie

z takim orzeczeniem lekarza zostało wystawione. Z art. 6 i art. 8 ust.1 ustawy

zasiłkowej wynika, że ubezpieczony realizujący prawo do zasiłku chorobowego

przyznanego (wypłaconego) mu wcześniej na podstawie zaświadczenia, o jakim

mowa w art. 55 ust.1 ustawy zasiłkowej, mimo że stał się zdolny do pracy przed

upływem okresu oznaczonego w tym zaświadczeniu, nie jest uprawniony do zasiłku

chorobowego od dnia, gdy ustała jego niezdolność do pracy z powodu choroby. Od

tego dnia nie istnieje wszak ustawowa, niezbędna przesłanka realizacji prawa do

tego świadczenia. W takiej sytuacji ubezpieczony nie może jednak utracić prawa do

zasiłku chorobowego z mocy art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, z przyczyn i za cały

okres w tym przepisie wskazanych, dlatego że podjął pracę zarobkową w czasie,

gdy posiadał orzeczenie uprawnionego lekarza, że jest zdolny do pracy, a więc, gdy

nie był - w sensie faktycznym - niezdolny do pracy. Domniemanie, że ubezpieczony

był lub jest niezdolny do pracy w okresie, na który przyznano mu zasiłek

chorobowy, może być obalone w każdym czasie przez ustalenie, że niezdolność

taka w ogóle nie istniała albo że ustała ona przed upływem okresu, na który

wystawione zostało wcześniej zaświadczenie o niezdolności do pracy. To ostatnie

ustalenie jest podstawą do stwierdzenia, że prawo do zasiłku (a właściwie

uprawnienie do jego pobierania) nie istniało (ustało) od dnia ustalonego przez

uprawnionego lekarza, jako dzień ustania poprzednio orzeczonej niezdolności do

pracy. Podjęcie przez ubezpieczonego pracy zarobkowej po uzyskaniu

zaświadczenia lekarskiego z orzeczeniem o zdolności do pracy (czyli o faktycznym

ustaniu niezdolności do pracy) nie jest w sensie faktycznym i nie powinno być

utożsamiane z podjęciem pracy zarobkowej w okresie orzeczonej niezdolności do

pracy z powodu choroby, a więc nie powinno stanowić podstawy do stosowania art.

17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, nawet jeśli ubezpieczony na podstawie wystawionego

wcześniej zaświadczenia lekarskiego o czasowej niezdolności do pracy z powodu

choroby, pobrał przyznany mu zasiłek chorobowy także za czas, gdy był zdolny do

pracy i w związku z tym podjął i wykonywał pracę zarobkową. Pobieranie zasiłku

chorobowego nie wyklucza ustalenia, że pracownik w okresie wymienionym w

7

treści orzeczenia lekarskiego z art. 55 ust. 1 ustawy zasiłkowej, odzyskał zdolność

do pracy. Jeżeli zatem ubezpieczony podjął się wykonywania pracy zarobkowej

przed upływem okresu, na który przyznano mu wcześniej zasiłek chorobowy i mimo

wcześniejszego pobrania zasiłku chorobowego, dlatego, że uprawiony lekarz orzekł

we właściwej formie o zdolności ubezpieczonego do pracy od określonej w

zaświadczeniu daty przypadającej w okresie, za który zasiłek chorobowy został

wypłacony, to może on być traktowany w sensie faktycznym, jak ubezpieczony,

który pobrał część kwoty zasiłku chorobowego nienależnie, ale nie jest

ubezpieczonym wykonującym pracę zarobkową w okresie orzeczonej niezdolności

do pracy, która trwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Analizę przedstawionego do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego

wyłaniającego się na tle interpretacji art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, należy

umiejscowić w szerszym kontekście normatywnym, pozwalającym na zrozumienie

sensu i celu regulacji prawnej zawartej w tym przepisie.

Warto przypomnieć, że wymienionemu w art. 1 pkt 3 ustawy systemowej

ubezpieczeniu w razie choroby i macierzyństwa, zwanemu ubezpieczeniem

chorobowym, podlegają w myśl art. 11 tej ustawy obowiązkowo osoby, o jakich

mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 12 (w tym pracownicy), a dobrowolnie – osoby objęte

obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, wskazane w art. 6 ust. 1

pkt 2, 4, 5, 8, i 12. Zgodnie z art. 1 ustawy zasiłkowej, osoby te (będące

ubezpieczonymi w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy systemowej), w wyniku

określonych przepisami czynności zgłoszeniowych zostają objęte ubezpieczeniem

chorobowym i w konsekwencji tego – także systemową gwarancją otrzymania

świadczeń przewidzianych w tej ustawie, w sytuacji wystąpienia określonych

zdarzeń losowych, którym przyznano walor ryzyka socjalnego. W przypadku

wymienionego w art. 2 pkt 1 ustawy zasiłkowej świadczenia w postaci zasiłku

chorobowego, ryzykiem tym jest zaś – w myśl art. 6 ust. 1 ustawy – niezdolność do

pracy z powodu choroby lub zrównane z tą niezdolnością zdarzenia, o jakich mowa

w ust. 2 tego artykułu. Niezdolność do pracy powinna przy tym powstać w czasie

8

trwania ubezpieczenia chorobowego lub po ustaniu tytułu ubezpieczenia

chorobowego w okresach i na warunkach wskazanych w art. 7 ustawy zasiłkowej.

Ustawowa przesłanka nabycia prawa do zasiłku chorobowego łączy element

biologiczny - chorobę oraz element ekonomiczny w postaci utraty zarobku.

Zdarzenie losowe, jakim jest choroba, uruchamia zatem ochronę ubezpieczeniową

dopiero w sytuacji, gdy stwierdzony zostanie wpływ tejże choroby na zdolność

ubezpieczonego do pracy. Funkcją zasiłku chorobowego jest zaś częściowe

kompensowanie ubezpieczonemu zarobku utraconego w wyniku spowodowanej

chorobą niezdolności do pracy. Z mocy art. 8 ustawy zasiłkowej, świadczenie to

przysługuje więc przez okres trwania owej niezdolności, nie dłużej jednak niż

wskazane w tym przepisie maksymalne okresy. Sumując powyższe rozważania

należy stwierdzić, że zarówno samo prawo do zasiłku chorobowego, jak i

czasookres jego przysługiwania uwarunkowane są chorobą i będącą jej wynikiem

niezdolnością do pracy ubezpieczonego. Zasadniczo zatem wraz z ustaniem

niezdolności do pracy odpada ustawowa przesłanka dalszego trwania prawa do

zasiłku chorobowego.

Zasady orzekania o czasowej niezdolności do pracy uregulowano w art. 53-

60 ustawy zasiłkowej oraz aktach wykonawczych do ustawy, tj. rozporządzeniu

Ministra Zdrowia z dnia 22 lipca 2005 r. w sprawie orzekania o czasowej

niezdolności do pracy (Dz.U. Nr 145, poz. 1219) oraz rozporządzeniu Ministra

Pracy i Polityki Społecznej z dnia 2 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia dowodów

stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r.,

poz. 1594). W świetle tych przepisów, podstawowym dowodem stwierdzającym

czasową niezdolność do pracy w powodu choroby jest zaświadczenie lekarskie

(art. 53 ust. 1 ustawy zasiłkowej), wystawione przez lekarza, lekarza dentystę,

felczera lub starszego felczera, mającego odpowiednie upoważnienie udzielone

przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w formie decyzji (art. 54 ustawy) i

wymienionego w prowadzonym przez organ rentowy rejestrze (art. 56 ustawy), zaś

samo zaświadczenie powinno być wystawione na odpowiednim druku i zawierać

stosowną treść, w tym okres orzeczonej niezdolności do pracy, numer statystyczny

choroby ustalonej według Międzynarodowej Statystycznej Kwalifikacji Chorób i

9

Problemów Zdrowotnych, kody literowe, o których mowa w art. 57 ustawy i

wskazania lekarskie (art. 55 ust. 1 i 2 ustawy). Należy zgodzić się, że istnieje

domniemanie zgodności zawartych w zaświadczeniu lekarskim informacji co do

istnienia, przyczyny i czasookresu trwania spowodowanej chorobą czasowej

niezdolności do pracy ubezpieczonego ze staniem faktycznym. Domniemanie to

podlega jednak wzruszeniu.

Prawdą jest, że z mocy art. 59 ustawy zasiłkowej, lekarze orzecznicy

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przeprowadzają kontrolę prawidłowości

orzekania o czasowej niezdolności do pracy (kontrolę merytoryczną) oraz kontrolę

wystawiania zaświadczeń lekarskich (kontrolę formalną). Zgodnie z ust. 7-10

powołanego artykułu, skutkiem analizy przez lekarza orzecznika ZUS dokumentacji

medycznej i przeprowadzonego badania ubezpieczonego może zaś być określenie

wcześniejszej daty ustania niezdolności do pracy niż orzeczona w zaświadczeniu

lekarskim. Powoduje to utratę ważności zaświadczenia lekarskiego za okres

przypadający od tej daty. W takim przypadku lekarz orzecznik ZUS wystawia

zaświadczenie lekarskie na druku ZLA/K, które jest traktowane na równi z

zaświadczeniem stwierdzającym brak przeciwskazań do pracy na określonym

stanowisku, wydanym w myśl art. 229 § 4 k.p., co oznacza możliwość

dopuszczenia pracownika do pracy bez kierowania go na badania kontrolne.

Zaświadczenie to zostaje wręczone ubezpieczonemu w dniu badania z informacją o

konieczności doręczenia go pracodawcy. O tym fakcie informowany jest również

lekarz (felczer) wystawiający pierwotne zaświadczenie lekarskie, gdyż w związku z

opisanym wynikiem kontroli grożą mu sankcje przewidziane w art. 60 ustawy

zasiłkowej. Organ rentowy wydaje zaś decyzję o braku prawa do zasiłku. Opisana

w powyższych przepisach procedura weryfikacji okresu orzeczonej niezdolności do

pracy dotyczy jednak sytuacji, gdy to Zakład Ubezpieczeń Społecznych podejmuje

czynności kontrolne i dopiero one ujawniają fakt odzyskania przez ubezpieczonego

zdolności do pracy przed upływem okresu wskazanego w zaświadczeniu lekarskim.

Nie oznacza to jednak niemożności stwierdzenia tego faktu poza procedura

kontrolną organu rentowego, w drodze analizy dokumentacji medycznej i badania

pacjenta przez lekarza (felczera) mającego uprawnienie do wystawiania tego

rodzaju zaświadczeń. Unormowane w przepisach ustawy zasiłkowej postępowanie

10

kontrolne jest bowiem środkiem pozwalającym Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych na zapobieganie wypłacie nienależnych świadczeń z ubezpieczenia

chorobowego przez ujawnienie tych nieprawidłowości w orzekaniu o czasowej

niezdolności do pracy, które nie zostają stwierdzone i skorygowane przez samych

lekarzy wystawiających zaświadczenia, między innymi co do czasookresu

orzeczonej niezdolności.

Z kolei przepis art. 68 ustawy zasiłkowej oraz wydane na podstawie ust. 2

tego przepisu rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca

1999 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kontroli prawidłowości

wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy oraz formalnej kontroli zaświadczeń

lekarskich (Dz.U. Nr 65, poz. 743) upoważniają Zakład Ubezpieczeń Społecznych

oraz płatników składek będących w myśl art. 61 ust. 1 pkt 1 ustawy płatnikami

zasiłków, do kontrolowania ubezpieczonych co do prawidłowości wykorzystywania

zwolnień od pracy zgodnie z ich celem oraz do formalnej kontroli zaświadczeń

lekarskich, a więc sprawdzania, czy zaświadczenie nie zostało sfałszowane

(podrobione, przerobione) oraz czy zostało wystawione zgodnie z przepisami

regulującymi zasady i tryb wystawiania tych dokumentów (zwłaszcza przepisami

art. 55, art. 57 i art. 58 ustawy). Konsekwencją stwierdzenia nieprawidłowości w

tym zakresie może zaś być zastosowanie sankcji z art. 17 ustawy zasiłkowej,

którego ust. 3 odsyła właśnie do art. 68 tej ustawy.

Przepis art. 17 ust. 1 obecnie obowiązującej ustawy zasiłkowej jest

kontynuacją normy zawartej w art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.). Przepis ten

ma charakter represyjny, gdyż ustanawia sankcję za określone w nim delikty

związane ze sposobem korzystania przez ubezpieczonego ze zwolnienia

lekarskiego. Konstrukcja utraty prawa do zasiłku chorobowego przybrała przy tym

postać normy szczególnej, zatem zgodnie z dyrektywą exceptiones non sunt

excendendae nie może być interpretowana rozszerzająco (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 4 lipca 2000 r., II UKN 634/99, OSNAPiUS 2002 nr 2, poz. 48 i

z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 249/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 152).

11

Komentowany przepis statuuje dwie przesłanki utraty prawa do zasiłku

chorobowego: 1/ wykonywanie - w okresie orzeczonej niezdolności do pracy - pracy

zarobkowej i 2/ wykorzystywanie zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem

tego zwolnienia. Zarówno w judykaturze jak i w doktrynie przyjmuje się, że obie te

przesłanki są niezależne od siebie i mają samoistny charakter. Skoro bowiem w

hipotezie omawianej normy prawnej połączono je spójnikiem „lub”, to na

płaszczyźnie semantycznej nie sposób traktować ich łącznie. Gdyby przesłanki te

musiały być spełnione łącznie, to przepis stanowiłby o wykonywaniu pracy

zarobkowej, która jest niezgodna z celem zwolnienia. W konsekwencji tego, dla

wystąpienia wskazanego w dyspozycji omawianej normy prawnej skutku

wystarczające jest, aby w czasie orzeczonej niezdolności do pracy ubezpieczony

wykonywał pracę zarobkową, bez potrzeby badania, czy praca ta jest niezgodna z

celem zwolnienia lekarskiego i ma negatywny wpływ na stan zdrowia

ubezpieczonego (por. A. Rzetecka-Gil, Ustawa o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Komentarz,

Warszawa 2009, teza 3 do art. 17; M. Gersdrof (w:) Społeczne ubezpieczenie

chorobowe i wypadkowe. Komentarz, Warszawa 2012, teza 1 do art. 17; wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r., II UK 154/04, OSNP 2005 nr 19,

poz. 307, z glosą aprobującą U. Jackowiak, OSP 2006 nr 4, poz. 43; z dnia 5

kwietnia 2005 r., I UK 370/04, OSNP 2005 nr 21, poz. 32, z glosą J. Jankowiak,

OSP 2006 nr 12, poz. 134; z dnia 6 lutego 2008 r., II UK 10/07, OSNP 2009 nr 9-

10, poz. 123 i z dnia 3 października 2008 r., II UK 26/08, LEX nr 513018).

W orzecznictwie sądowym zauważa się, że wykonywanie czynności

mogących przedłużyć okres niezdolności do pracy zawsze stanowi

wykorzystywanie zwolnienia lekarskiego niezgodnie z jego celem, którym jest

odzyskanie przez ubezpieczonego zdolności do pracy. W osiągnięciu tego celu

przeszkodą może być zarówno wykonywanie pracy zarobkowej (co przesądził

ustawodawca), jak i inne zachowania ubezpieczonego utrudniające proces leczenia

i rekonwalescencję (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2005 r., III UK

120/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 338 i z dnia 25 kwietnia 2013 r., I UK 606/12,

LEX nr 1391152). Podkreśla się, że prawo do świadczeń z ubezpieczenia

społecznego nie wynika z faktu zachorowania ubezpieczonego, lecz ze związanej z

12

chorobą niemożności zarobkowania, a samo świadczenie ma za zadanie

rekompensowanie utraconych w wyniku tej niemożności dochodów. Jeśli zatem

ubezpieczony w okresie choroby wykonuje pracę zarobkową, nie można mówić o

niemożności zarobkowania. Skoro ubezpieczony ma możliwość zarobkowania i

korzysta z tej możliwości, prawo do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego jest

wyłączone. Podstawą tego wyłączenia jest zaś samo działanie, z którym wiąże się

możliwość uzyskania zarobku, niezależnie od tego, czy wystąpił skutek tego

działania w postaci rzeczywistego dochodu (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6

marca 2007 r., II UK 132/06, LEX nr 936844 i z dnia 11 grudnia 2007 r., I UK

145/07, OSNP 2009 nr 1-2, poz. 28). .

Pracą w rozumieniu komentowanego przepisu jest praca w potocznym tego

słowa znaczeniu, w tym także wykonywanie różnych czynności na podstawie

różnych stosunków prawnych - stosunku pracy, stosunków o charakterze

cywilnoprawnym, a także prowadzenie własnej działalności gospodarczej,

samozatrudnienie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r., I UK

154/2004, OSP 2006 nr 4, poz. 43 i powołane w jego uzasadnieniu: wyrok Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 maja 1996 r. III AUr 388/96 Prawo Pracy

1997 nr 2, s. 43; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 stycznia

1999 r., III AUa 945/98 OSA 1999 nr 11-12, s. 112; wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 14 kwietnia 2000 r., II UKN 513/99 OSNAPiUS 2001 nr 20, poz. 627; wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2001 r., II UKN 494/2000, OSNP 2003 nr 9, poz.

234). Za pracę zarobkową może być również uznane wykonywanie czynności na

podstawie łączącego ubezpieczonego ze spółką kapitałową stosunku prawnego o

charakterze korporacyjnym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r.,

I UK 154/2004, OSNP 2005 nr 19, poz. 307). O zakwalifikowaniu wykonywania

określonych czynności jako „pracy” nie decyduje charakter stosunku prawnego, na

podstawie którego są one wykonywane, ale rodzaj tych czynności (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r., I UK 154/2004, OSP 2006 nr 4, poz. 43;

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2006 r,. II UK 44/2006, OSNP 2007

nr 19-20, poz. 295). Ponieważ w przepisie art. 17 pkt 1 ustawy zasiłkowej brak jest

odniesienia do wykonywania pracy na podstawie stosunku pracy lub innego

stosunku zatrudnienia w szerokim tego słowa znaczeniu – zatem nie chodzi w nim

13

w szczególności wyłącznie o wykonywanie pracy podporządkowanej czy zależności

służbowej, co jest charakterystyczne dla stosunku pracy. Nadto praca powinna być

świadczona osobiście, choć nie musi to być praca fizyczna (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r., I UK 154/2004, OSP 2006 nr 4, poz. 43

oraz powołane w jego uzasadnieniu: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia

1999 r., II UKN 236/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 237; wyrok Sądu Apelacyjnego

w Łodzi z dnia 23 maja 1997 r., III AUa 155/97, OSA w Łodzi 1997 nr 3, poz. 143).

Prezentowane jest również stanowisko, że praca, poza tym, że może być

wykonywana „na każdej podstawie prawnej”, może być również wykonywana „bez

takiej podstawy” (tzw. praca na czarno), bez względu na wymiar czasu tej pracy

(por. Z. Salwa, Nowe przepisy o zasiłkach chorobowych, Praca i Zabezpieczenie

Społeczne 1999 nr 9, str. 16). Pracą zarobkową na gruncie komentowanego

przepisu określa się zatem wszelką aktywność ludzką, która zmierza do uzyskania

zarobku. Przy określeniu „zarobkowego” charakteru pracy wskazuje się także, że

przepisy nie wymagają, aby praca była podjęta „w celu zarobkowym.” Jeśli zatem

wykonywanie określonych czynności przynosi rzeczywisty dochód, wówczas

problem, czy praca została podjęta „w celu” uzyskania tego dochodu, traci na

znaczeniu, jako dotyczący motywów zachowania. Nie ma też znaczenia to, że

określone czynności mogą być wykonywane odpłatnie lub nieodpłatnie - istotne

jest, jak były wykonywane w rzeczywistości (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20

stycznia 2005 r., I UK 154/2004, OSP 2006 nr 4, poz. 43). W wyroku z dnia 9

października 2006 r. II UK 44/2006 (OSNP 2007 nr 19-20, poz. 295), Sąd

Najwyższy podkreślił, że nie każdy przejaw aktywności stanowi wypełnienie

przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, powodujące utratę prawa do zasiłku

chorobowego. Jak zaznaczył Sąd Najwyższy - nie dochodzi do wypełnienia

przesłanek z art. 17 ustawy, gdy były to zachowania o charakterze incydentalnym.

Konkluzja mająca swoje odzwierciedlenie w tezie wyroku jest następująca: tylko

sporadyczna, wymuszona okolicznościami, aktywność zawodowa może

usprawiedliwiać zachowanie prawa do zasiłku chorobowego. W innych

przypadkach za okres niezdolności do pracy, w czasie której ubezpieczony

wykonuje pracę zarobkową, nie należy się zasiłek, lecz wynagrodzenie (podobny

pogląd wyrażono w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2007 r., II UK

14

23/06, OSNP 2008 nr 15-16, poz. 231; z dnia 5 czerwca 2008 r., III UK 11/08,

LEX nr 528605; z dnia 6 maja 2009 r., II UK 359/08, OSNP 2011 nr 1-2, poz. 16,; z

dnia 4 listopada 2009 r., I UK 140/09, LEX nr 564767; z dnia 3 marca 2010 r., III UK

71/09, LEX nr 585848; z dnia 4 kwietnia 2012 r., II UK 186/11, LEX nr 1216851; z

dnia 6 czerwca 2012 r., I UK 70/12).

Przyjmuje się przy tym, że utrata prawa do zasiłku chorobowego dotyczy

tylko okresu objętego zaświadczeniem (zwolnieniem) lekarskim, w którym nastąpiło

podjęcie pracy zarobkowej, a nie całego okresu zasiłkowego. Jak wyjaśnił Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 249/07 (OSNP

2009 nr 11-12, poz. 152), analiza treści art. 8, art. 9 ust. 1 i art. 17 ust. 1 ustawy

zasiłkowej wskazuje, że ustawodawca odróżnia pojęcie „okres trwania niezdolności

do pracy z powodu choroby” (okres zasiłkowy) od pojęcia „orzeczonej niezdolności

do pracy” (zwolnienia od pracy). Z art. 8 i 9 ust. 1 ustawy wynika, że okres (trwania)

niezdolności do pracy z powodu choroby (okres zasiłkowy) to wszystkie okresy

nieprzerwanej niezdolności do pracy. Natomiast według art. 17 ust. 1 ustawy, utrata

prawa do zasiłku dotyczy „całego okresu tego zwolnienia”, a nie całego okresu

zasiłkowego. „Cały okres tego zwolnienia” to „okres zwolnienia od pracy” lub „okres

orzeczonej niezdolności do pracy”, gdyż tymi pojęciami posłużono się w art. 17 ust.

1. Oznacza to, że utrata prawa do zasiłku nie dotyczy całego okresu zasiłkowego

(wszystkich okresów nieprzerwanej niezdolności do pracy), lecz całego okresu

zwolnienia od pracy (orzeczonej niezdolności do pracy). Dalsza analiza wskazuje,

że okres zwolnienia od pracy (orzeczonej niezdolności do pracy) to okres, na który

ubezpieczony uzyskał zwolnienie (zaświadczenie) lekarskie. Wynika to z art. 17 ust.

2 ustawy, który wyraźnie stanowi o „zaświadczeniu lekarskim”, a nadto z zasad

orzekania o niezdolności do pracy. Zgodnie z art. 53 ust. 1 ustawy, przy ustalaniu

prawa do zasiłków i ich wysokości dowodami stwierdzającymi czasową niezdolność

do pracy z powodu choroby są zaświadczenia lekarskie, wystawiane przez

upoważnionego lekarza na odpowiednim druku (tzw. ZUS ZLA), w których

zamieszcza się informacje na temat okresu orzeczonej czasowej niezdolności do

pracy (art. 55 ust. 1 i 2). A więc, „orzeczona niezdolność do pracy” to czasowa

niezdolność do pracy, stwierdzona zaświadczeniem lekarskim.

15

Wyczerpanie okresu zasiłkowego w trakcie orzeczonej niezdolności do pracy

oznacza, że przy poważniejszych stanach chorobowych ubezpieczony ma

możliwość ubiegania się o przyznanie świadczenia rehabilitacyjnego. W razie braku

takich szans, próba rezygnacji ze zwolnienia lekarskiego jest zrozumiała.

Rezygnacja ze zwolnienia lekarskiego przez przyjście do pracy ma też ten skutek,

że okres zwolnienia wlicza się do okresu niezdolności do pracy, co oznacza, że

przerwa między kolejnymi niezdolnościami liczy się od daty końca poprzedniej

niezdolności ustalonej w zwolnieniu lekarskim. A zatem kolejna niezdolność do

pracy mogłaby również nie tworzyć prawa do zasiłku chorobowego. Skrócenie

okresu zwolnienia przez lekarza powoduje również to, że wcześniej zaczyna się

bieg okresu 60 dniowej przerwy, po której rozpoczyna się liczenie nowego okresu

zasiłkowego z tytułu takiej samej choroby. Rezygnacja ze zwolnienia lekarskiego

może się dokonać, albo per facta concludencia przez przyjście ubezpieczonego do

pracy, albo w sposób formalny przez wydanie opinii o stanie zdrowia, w której

lekarz stwierdzi, iż stan ten nie ma już wpływu na zdolność do pracy. Wbrew

poglądowi wyrażonemu przez Sąd przedstawiający niniejsze zagadnienie prawne,

rezygnacja ze zwolnienia lekarskiego przez ubezpieczonego nie jest czynnością

zabronioną. Otrzymanie i wykorzystanie zwolnienia lekarskiego z powodu czasowej

niezdolności do pracy jest prawem ubezpieczonego, a nie jego obowiązkiem.

Obowiązek powstrzymywania się od pracy przez cały okres zwolnienia i zakaz

wcześniejszego dopuszczania pracownika do pracy wynika tylko z ustawy z dnia 5

grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u

ludzi (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 947). Z punktu widzenia przepisów prawa

ubezpieczeń społecznych nie jest ważny powód wcześniejszego przyjścia do pracy

(skrócenie okresu niezdolności do pracy przez lekarza, czy faktyczna rezygnacja ze

zwolnienia). Nie jest więc istotne, czy pracownik już wyzdrowiał, czy też mimo

choroby wyraża gotowość wykonywania pracy by nie zmniejszać swoich dochodów,

czy też chce uniknąć zastosowania przez pracodawcę art. 53 k.p. Natomiast w

świetle przepisów prawa pracy (art. 229 Kodeksu pracy) problemem jest nie tyle

rezygnacja pracownika ze zwolnienia lekarskiego i wola podjęcia pracy przed

zakończeniem okresu orzeczonej niezdolności, ile spoczywający na pracodawcy

zakaz dopuszczenia do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego

16

stwierdzającego brak przeciwskazań do pracy na określonym stanowisku w

warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie i - a contrario -

obowiązek dopuszczenia do pracy pracownika posiadającego takie orzeczenie.

Żaden z podanych wyżej powodów wcześniejszego podjęcia pracy przez

ubezpieczonego (rezygnacji ze zwolnienia) nie może uzasadniać zastosowania

sankcji z art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Przepis ten dotyczy bowiem wyłącznie

sytuacji nadużycia prawa do zasiłku chorobowego. Rezygnacja ze zwolnienia

(przez przyjście pracownika do pracy), albo skrócenie zwolnienia przez lekarza, nie

jest nadużyciem prawa do zasiłku chorobowego. O sytuacji nadużycia prawa

można mówić tylko wtedy, gdy ubezpieczony korzystając ze zwolnienia lekarskiego

wykonuje jednocześnie pracę opłacaną zasiłkiem chorobowym.

Sankcja określona w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej oparta jest na

domniemaniu nadużycia prawa do zasiłku chorobowego, czyli na założeniu, że

ubezpieczony wykonujący w okresie przysługującego mu prawa do zasiłku pracę

zarobkową nie jest niezdolny do pracy, a celem zwolnienia było otrzymanie zasiłku

chorobowego mimo braku owej niezdolności. Stąd rezygnacja ze zwolnienia

wyłącza możliwość zastosowania art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Przepis może

mieć zastosowanie tylko wówczas, gdy w czasie zwolnienia lekarskiego

ubezpieczony wykonuje pracę. Stwierdzenie tej sytuacji uzasadnia, po pierwsze –

brak prawa do zasiłku chorobowego za czas wykonywania pracy (na tej podstawie,

że za pracę wykonaną pracownikowi należy się wynagrodzenie) i po drugie –

domniemanie, że praca była wykonywana przez cały wcześniejszy okres

zwolnienia, co oznacza zastosowanie sankcji utraty prawa do zasiłku chorobowego

za okres zwolnienia, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Domniemanie

nadużycia prawa do zasiłku chorobowego może jednak zostać obalone, np. gdy

ubezpieczony wykaże, że przez znaczną część zwolnienia przed dniem kontroli

przebywał w szpitalu.

W odniesieniu do pracowników przejawem nadużycia prawa z reguły jest

wykonywanie (podjęcie) innej pracy. Tak też był sformułowany art. 18 ust. 1

poprzednio obowiązującej ustawy zasiłkowej z 1974 r. Domniemanie nadużycia

prawa do zasiłku w takiej sytuacji było trudne do obalenia. Szersza treść art. 17 ust.

1 obecnej ustawy zasiłkowej ma związek z koniecznością zastosowania tego

17

przepisu do osób niebędących pracownikami, które mogą nadużywać prawa do

zasiłku nie przez podejmowanie innej pracy, ale kontynuując działalność w okresie

zwolnienia opłacanego zasiłkiem chorobowym. Natomiast pracownicy tylko

wyjątkowo wykonując pracę mogą nadużywać prawa do zasiłku chorobowego.

Wykonywanie przez pracownika w okresie zwolnienia dotychczasowej pracy będzie

bowiem implikowało prawo do wynagrodzenia za pracę wykonaną, chyba że

pracownik w zmowie z pracodawcą nie podpisywał listy obecności i nie otrzymywał

wynagrodzenia. W tym ostatnim przypadku pobieranie zasiłku chorobowego jest

nadużyciem prawa, gdyż koszty faktycznego zatrudniania pracownika w okresie

orzeczonej niezdolności do pracy przerzucone zostają z pracodawcy na instytucję

ubezpieczeniową. Wykonywanie pracy bez formalnej rezygnacji ze zwolnienia

lekarskiego jest sytuacją objętą domniemaniem z art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej.

Ubezpieczony zostanie pozbawiony zasiłku chorobowego za czas po

przeprowadzonej kontroli (na tej zasadzie, że zasiłek chorobowy nie należy się za

okres świadczenia pracy w czasie orzeczonej niezdolności do pracy) oraz zostanie

zastosowana sankcja za cały wcześniejszy okres zwolnienia lekarskiego w związku

z domniemaniem nadużycia tegoż zwolnienia także w okresie poprzedzającym

kontrolę. Zastosowanie art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej uzasadnia zatem tylko

sytuacja korzystania ze zwolnienia lekarskiego w czasie wykonywania pracy.

Konkludując, art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej jest sankcją za zrealizowany zamiar

nadużycia prawa do zwolnienia lekarskiego i zasiłku chorobowego. Przepis ten nie

może zatem być stosowany, jeśli takiego zamiaru nie było, a więc gdy

ubezpieczony - w związku z uzyskaniem zaświadczenia właściwego lekarza o

odzyskaniu zdolności do pracy - skrócił okres zwolnienia podejmując pracę

zarobkową, o czym powiadomiono organ rentowy celem dokonania weryfikacji

okresu, za jaki przysługuje zasiłek chorobowy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy podjął niniejszą uchwałę.

kc