III CSK 107/15

Sygn. akt III CSK 107/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. W. i M. C. przeciwko P. L. i A. Ś.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego A. Ś.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 października 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

2

Powód S. C. wystąpił przeciwko pozwanym A. Ś. oraz P. L. z powództwem o

solidarną zapłatę kwoty 390.906,62 zł z odsetkami ustawowymi od wskazanych w

pozwie kwot i dat, jako członkom zarządu G.sp. z o.o. w K. (następnie noszącej

nazwę H. Sp. z o.o. w K.), ponoszącym na podstawie art. 299 § 1 k.s.h.

odpowiedzialność za zobowiązania tej spółki wobec powoda, których egzekucja

okazała się bezskuteczna. W sprawie wydany został w dniu 7 marca 2011 r.

częściowy wyrok zaoczny zasądzający od pozwanego P. L. na rzecz powoda kwotę

378 946,62 zł z odsetkami ustawowymi i kosztami procesu, który się uprawomocnił.

W toku postępowania zmarł powód. Postępowanie przeciwko pozwanemu A.i Ś.

Sąd Okręgowy w K. podjął z udziałem M. W. i M. C. - spadkobierców powoda.

Sąd ustalił, że powód w dniu 29 sierpnia 2006 r. podpisał z G. przedwstępną

umowę ustanowienia odrębnej własności oraz sprzedaży lokalu. Umowę

przyrzeczoną strony zobowiązały się zawrzeć do dnia 31 sierpnia 2008 r., co

jednak nie nastąpiło. W dniu 1 października 2008 r. powód wezwał spółkę G. do

wykonania umowy przedwstępnej pod rygorem odstąpienia od niej, a wobec braku

reakcji w dniu 23 października 2008 r. złożył oświadczenie o odstąpieniu od umowy.

Zażądał też zwrotu wpłaconych deweloperowi sum. W dniu 19 grudnia 2008 r.

przeciwko spółce wydany został nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym,

następnie opatrzony klauzulą wykonalności. W chwili wymagalności roszczenia

powoda członkami zarządu G. Sp. z o.o. byli pozwani A. Ś. i P. L. W roku

obrotowym 2008 spółka wykazała nadwyżkę majątku obrotowego (zapasów i

materiałów) nad zobowiązaniami; na koniec roku nie zalegała z podatkami ani ze

składkami na ubezpieczenie społeczne. Niemniej nie płaciła długu względem

powoda i miała także inne długi. Komornik na podstawie nakazu zapłaty

wyegzekwował od spółki i przekazał powodowi kwotę 575,88 zł. W pozostałym

zakresie egzekucję umorzył jako bezskuteczną postanowieniem z dnia 17 grudnia

2010 r. W skład majątku spółki wchodziła nieruchomość lokalowa stanowiąca garaż,

jednak pozbawiony wjazdu, która nie została zbyta w toku egzekucji wobec braku

chętnych. W postepowaniu egzekucyjnym wyceniono ją na 171 563 zł, jakkolwiek

pozwany twierdził, że jest warta ok. 455.000 zł więcej. Sąd uznał, że skoro

3

pozwany A. Ś. był członkiem zarządu dłużnika w okresie kiedy powstało jego

zobowiązanie, ponosi na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. odpowiedzialność za

zobowiązanie tej spółki, które powstało w dniu 19 grudnia 2008 r. i nie zostało

zaspokojone. Członkowie zarządu spółki nie złożyli we właściwym czasie wniosku

o ogłoszenie jej upadłości. Pozwany nie wykazał żadnej z przewidzianych w art.

299 § 2 k.s.h. okoliczności ekskulpujących. Sąd stwierdził, że członkom zarządu

powinien być na bieżąco znany stan finansowy spółki i możliwość zaspokajania

przez nią długów. Zaniedbania w tym zakresie nie odpowiadają standardom

profesjonalnego prowadzenia biznesu. Twierdzenia pozwanego o wysokiej wartości

spółki Sąd uznał za nieprzekonujące.

Sąd Apelacyjny, rozpoznający sprawę na skutek apelacji pozwanego,

za nieuzasadniony uznał zarzut, że pozwany nie może ponosić odpowiedzialności

przewidzianej w art. 299 § 1 k.s.h., ponieważ z uwagi na ciążące na nim wyroki

za przestępstwa przeciwko mieniu nie mógł być członkiem zarządu. Sąd ustalił,

że pierwszy wyrok skazujący przeciwko pozwanemu zapadł w 2002 r.

i uprawomocnił się 12 marca 2003 r., pięcioletni okres, w którym pozwany nie mógł

być członkiem zarządu upłynął 12 marca 2008 r. Pozwany spełniał więc wymagania

do sprawowania funkcji członka zarządu spółki od tego dnia aż do czasu

uprawomocnienia się kolejnego wyroku skazującego, daty prawomocności którego

Sąd jednak nie ustalił, uznał bowiem, że zgodnie z art. 14 ustawy z dnia 20 sierpnia

1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst. jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 1142

ze zm., dalej jako: "u.k.r.s.”) podmiot zobowiązany do złożenia wniosku o wpis do

rejestru nie może powoływać się wobec osób trzecich działających w dobrej

wierze na dane, które nie zostały wpisane do rejestru lub uległy wykreśleniu

z rejestru, z czego pozwany musiał sobie zdawać sprawę. W związku z tym

zarzut naruszenia art. 18 § 1 i 2 oraz art. 299 § 1 i 2 k.s.h. uznał

za nieuzasadniony. Podzielił natomiast stanowisko apelującego, że w toku

postepowania egzekucyjnego przeciwko spółce nie doszło do drugiej licytacji,

ponieważ powód nie złożył wniosku o ustanowienie kuratora dla tej spółki. Zamiast

tego wniósł o umorzenie egzekucji, co też komornik uczynił. Sąd odwoławczy

ocenił, że wierzyciel zaniechał w ten sposób prowadzenia egzekucji ze składnika

majątku rokującego na odzyskanie przynajmniej części egzekwowanej należności.

4

Na drugiej licytacji cena wywoławcza nieruchomości wynosiła 114.375,34 zł i taką

kwotę mogła przynieść kontynuowana egzekucja. W rezultacie Sąd Apelacyjny

przyjął, że powodowie wykazali bezskuteczność egzekucji jedynie w części

wykraczającej ponad kwotę 114.375,34 zł, to znaczy co do kwoty 264.571,28 zł

i wyrokiem z dnia 22 października 2014 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu

Okręgowego przez obniżenie zasądzonej kwoty do 264 571,28 zł i oddalenie dalej

idącego powództwa. Zmienił też w granicach zaskarżenia wyrok zaoczny częściowy

Sądu Okręgowego na korzyść drugiego pozwanego – P. L.

Pozwany A. Ś. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego.

Skierował ją przeciwko rozstrzygnięciu odmawiającemu uwzględnienia jego apelacji

i oparł na obydwu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c. Podstawę naruszenia prawa

materialnego wypełnił zarzutami błędnego zastosowania art. 17 i 18 ust. 1 u.k.r.s. w

związku z art. 18 i art. 299 § 1 k.s.h. oraz błędnej wykładni art. 299 § 1 k.s.h. Jako

naruszone przepisy prawa procesowego wskazał art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art.

299 § 1 k.s.h. We wnioskach domagał się uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego w

zaskarżonej części oraz przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu ewentualnie jego uchylenie,

uwzględnienie apelacji pozwanego A. Ś. i oddalenie powództwa oraz przekazanie

sprawy sądowi I instancji celem rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący w skardze kasacyjnej ponowił zarzuty podniesione już

w postępowaniu apelacyjnym. Przede wszystkim wskazał na wyłączenie swojej

odpowiedzialności, wywodzonej z art. 299 § 1 k.s.h., z powodu niezdolności do

sprawowania funkcji w zarządzie spółki na skutek wystąpienia przesłanek z art. 18

§ 2 k.s.h., zarzucając błąd stanowisku, jakoby przypisanie takiej odpowiedzialności

można było wiązać z domniemaniami z art. 17 i 18 ust. 1 u.k.r.s. Wykładnia art. 18

§ 2 k.s.h. wprowadzającego bezwzględny ustawowy zakazu sprawowania funkcji

członka zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatora przez osoby

prawomocnie skazane za oznaczone w tym przepisie kategorie przestępstw budzi

wątpliwości w piśmiennictwie ze względu na niewyjaśnienie w jego treści sposobu

egzekwowania zakazu i konsekwencji jego naruszenia. W miarę zgodnie przyjmuje

5

się, że uchwała powołująca osobę prawomocnie skazaną na objęte zakazem

stanowisko jest nieważna z powodu sprzeczności z prawem, natomiast w wypadku,

kiedy skazanie nastąpiło w trakcie sprawowania funkcji objętej zakazem -

wskazywane są różne możliwe rozwiązania - od najbardziej rygorystycznego

poglądu o wygaśnięciu mandatu z mocy prawa, po stanowisko, że osoba taka

powinna zostać niezwłocznie odwołana lub złożyć rezygnacje z zajmowanego

stanowiska. Od czasu nowelizacji ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, która

weszła w życie 15 stycznia 2013 r. istnieje mechanizm kontroli sprawowanej nad

realizacją zakazu z urzędu przez sąd rejestrowy. Art. 21a u.k.r.s. wprowadził

obowiązek dostarczania temu sądowi z Biura Informacyjnego Krajowego Rejestru

Karnego, za pośrednictwem systemu teleinformatycznego danych o skazaniu osób,

do których ma zastosowanie art. 18 § 2 k.s.h.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zagadnienie skutków

prawomocnego skazania prezesa zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

było przedmiotem rozważań w wyroku z dnia 10 stycznia 2008 r., IV CSK 356/07,

OSNC 2009/3/43). W orzeczeniu tym Sąd opowiedział się za poglądem, który

utratę zdolności do pełnienia funkcji określonych w art. 18 § 1 k.s.h., w tym

do pełnienia funkcji członka zarządu w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością,

uznawał za następujący ex lege skutek uprawomocnienia się wyroku za popełnione

przestępstwo, nie wymagający orzekania o zakazie w wyroku skazującym

i powodujący automatyczne wygaśniecie udzielonego mandatu. Pogląd ten

należy zaakceptować, gdyż jedynie w ten sposób zapewniona jest realizacja celu

zakazu, jakim jest wyłączenie z udziału w obrocie gospodarczym osób, których

postępowanie uzasadnia obawy o rzetelność realizacji zadań gospodarczych

i może narazić na szkodę innych uczestników tego obrotu. Jednak konsekwencją

tego stanowiska staje się wyłączenie od chwili utraty mandatu na podstawie art. 18

§ 2 k.s.h. przez członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jego

odpowiedzialności wobec wierzycieli spółki na szczególnej podstawie deliktowej,

jaką stanowi art. 299 § 1 k.s.h. Tego skutku nie niweczy art. 14 ani art. 17 i 18

u.k.r.s. Wszystkie te przepisy, oprócz art. 17 ust. 1 i art. 18 ust. 2 u.k.r.s. określają

konsekwencje wadliwości danych figurujących w Rejestrze dla podmiotu objętego

obowiązkiem wpisu, a nie dla osób trzecich. Artykuł 18 ust. 2 u.k.r.s. rozszerza

6

odpowiedzialność odszkodowawczą podmiotu podlegającego wpisowi do rejestru

i będącego osobową spółką handlowa, za szkodę wyrządzoną ujawnieniem

w rejestrze nieprawdziwych danych lub niezgłoszeniem w ustawowym terminie

danych podlegających obowiązkowi wpisu, na osoby odpowiadające za

zobowiązania tej spółki całym swoim majątkiem, co nie odnosi się do stanu

występującego w rozpatrywanej sprawie. Artykuł 17 ust. 1 tej ustawy natomiast

wprowadza domniemanie prawne w rozumieniu art. 234 k.p.c., że dane wpisane do

rejestru są prawdziwe. Domniemanie to może zostać obalone i - zdaniem

skarżącego - w rozpatrywanej sprawie doszło do podważenia domniemania

płynącego z wpisu wskazującego, że pozwany od 12 marca 2003 r. do 12 marca

2008 r. był objęty zakazem z art. 18 ust. 2 k.s.h., a następnie doszło do jego

ponownego skazania i po raz kolejny zaktualizował się zakaz sprawowania funkcji

prezesa zarządu. Z ustaleń nie wynika jednak kiedy to nastąpiło. W przerwie, kiedy

pozwany odzyskał prawo pełnienia tej funkcji – nadal figurował w rejestrze. W tym

okresie domniemanie płynące z art. 17 ust. 1 u.k.r.s. nie zostało obalone, ponieważ

z ustaleń faktycznych nie wynikają okoliczności powoływane przez skarżącego

w skardze kasacyjnej - że nie doszło do jego ponownego powołania do składu

zarządu, nie wynika też, kiedy nastąpiło jego ponowne skazanie za przestępstwo

wymienione w art. 18 k.s.h., co uprawniało Sąd Apelacyjny do przyjęcia

domniemania z art. 17 ust. 1 u.k.r.s. W skardze kasacyjnej pozwany nie podważał

kompletności ustaleń faktycznych dotyczących jego udziału w zarządzie spółki,

wobec czego Sąd Najwyższy wiąże stan faktyczny ustalony przez Sąd drugiej

instancji (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Wprawdzie utrata zdolności do sprawowania

mandatu w wyniku prawomocnego skazania za popełnienie przestępstwa

wymienionego w art. 18 ust. 2 k.s.h. nie przybiera formy czasowego zawieszenia

jego wykonywania lecz prowadzi do trwałego wygaśnięcia tego mandatu, który nie

odżywa po upływie okresu zakazu wskazanego w art. 18 ust. 3 k.s.h., jednak to

pozwany powinien wykazać, że czynność taka nie została podjęta. W tym wypadku

udowodnienie okoliczności negatywnej było możliwe w świetle obowiązków

dokumentacyjnych spółki. W konsekwencji - pozwany nie podważył domniemania

z art. 17 ust. 1 u.k.r.s. za okres po 12 marca 2008 r., a tym samym - nie podważył

swojej legitymacji biernej w zakresie odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 § 1

7

k.s.h. Na marginesie wskazać wypada, że gdyby nawet pozwany wykazał, że nie

pełnił w okresie, kiedy powstało i stało się wymagalne roszczenie powodów, funkcji

w zarządzie spółki, to nie byłoby wykluczone przypisania mu wobec powodów

odpowiedzialności deliktowej na zasadach ogólnych przewidzianych w art. 415 k.c.,

faktyczne wykonywanie czynności zarządczych w spółce wbrew zakazowi

ustawowemu, którego pozwany powinien być świadom, stanowi działanie

bezprawne.

Jeśli natomiast chodzi o pozostałe zarzuty kasacyjne, które dotyczą

wadliwego, zdaniem skarżącego, rozumienia pojęcia bezskuteczności egzekucji

i procesowo błędnego momentu, na który bezskuteczność egzekucji była oceniana

to skarżący ma rację, że zgodnie z postanowieniem art. 316 § 1 k.p.c. co do zasady

stan bezskuteczności egzekucji powinien być oceniany na chwilę wyrokowania.

Bezskuteczność egzekucji może być jednak wykazywana przez wierzyciela różnymi

sposobami, nie tylko postanowieniem umarzającym z tego powodu postępowanie

egzekucyjne. Jeżeli więc z ustaleń wynika, że w toku postępowania egzekucyjnego

jedyny przedmiot, z którego egzekucja mogła być prowadzona stanowiła

nieruchomość lokalowa o ustalonej przez biegłego wartości i nieprzydatna do

pełnienia przypisanej jej funkcji garażu, a wartość niespłaconego długu była

znacznie większa, to - nawet jeżeli przyczyną umorzenia egzekucji był wniosek

powoda a nie bezskuteczność postępowania egzekucyjnego - dopuszczalne było

ustalenie na tej podstawie, że majątek dłużnika nie dawał wierzycielowi realnej

możliwości zaspokojenia. Odpowiedzialność odszkodowawcza przewidziana w art.

299 § 1 k.s.h. nie ogranicza się tylko do całkowitej bezskuteczności egzekucji

lecz odnosi się także do wypadków niemożności ściągnięcia części roszczenia,

ponieważ jej celem jest zagwarantowanie wierzycielowi pełnego naprawienia

szkody wynikłej z nienależytego wykonywania obowiązków przez władze spółki.

Dowodzenie, że spółka ma majątek wystarczający do zaspokojenia się wierzyciela

jest realizacją przewidzianej z art. 299 § 2 k.s.h. przesłanki wykazania,

że wierzyciel nie poniósł szkody, zwalniającej członka zarządu od

odpowiedzialności, wobec czego inicjatywa dowodowa w tym zakresie ciążyła

na pozwanym.

8

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na

podstawie art. 39814

k.p.c.

kc

jw