IV CSK 257/14

Sygn. akt IV CSK 257/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Władysław Pawlak

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa Z. R., T. S.,

A. U. i W. S.

przeciwko Oddziałowi P.

w A.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej powodów T. S. i A. U.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 grudnia 2013 r.,

odrzuca skargę kasacyjną w części dotyczącej

rozstrzygnięcia w przedmiocie ustanowienia kuratora

a w pozostałej części skargę kasacyjną oddala.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2013 r. Sąd Okręgowy w S. uwzględniając

powództwo […] ustalił nieistnienie uchwały Zarządu Tymczasowego Oddziału P.

w A. w sprawie zwołania na dzień 28 marca 2009 r. Zwyczajnego Zjazdu Oddziału

oraz ustalił nieistnienie wszystkich uchwał Zwyczajnego Zjazdu tego Oddziału

podjętych w dniu 28 marca 2009 roku. Oddalił powództwo w pozostałej części,

obejmującej żądanie ustanowienia dla Oddziału P. kuratora na podstawie art. 42

k.c. oraz orzekł o kosztach procesu.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że uchwałą

nr 314/XVI/2008 z dnia 14 grudnia 2008 r. Zarząd Główny P. powołał Zarząd

Tymczasowy Oddziału P. w A. (dalej jako Oddział) i zobowiązał go, między innymi,

do przygotowania i zwołania w pierwszym kwartale 2009 r. Zjazdu tego Oddziału

zgodnie ze Statutem P., ordynacją wyborczą oraz uchwałą nr 262/XVI/2008

Zarządu Głównego P. z dnia 26 kwietnia 2008 r. W grudniu 2008 r. w

poszczególnych jednostkach organizacyjnych (kołach) Oddziału odbyły się zebrania

sprawozdawczo - wyborcze członków stowarzyszenia, w trakcie których wyłonieni

zostali delegaci na Zwyczajny Zjazd Oddziału zwołany uchwałą Zarządu

Tymczasowego Oddziału z dnia 2 marca 2009 r. na 28 marca 2009 r. Zwyczajny

Zjazd Oddziału odbył się tym dniu; wzięło w nim udział 28 z 36 delegatów. Zjazd

podjął osiemnaście uchwał o zróżnicowanym charakterze i przedmiocie, w tym

uchwały dotyczące przyjęcia sprawozdań z działalności organów statutowych

stowarzyszenia, udzielenia im absolutorium, zmiany statutu Oddziału, wyboru

nowych władz Oddziału oraz wyboru delegata na Regionalną Konwencję

Oddziałów. Uwzględniając powództwo we wskazanej na wstępie części Sąd

Okręgowy uznał, że powodowie - członkowie Oddziału w A., będącego osobą

prawną, wykazali interes prawny w uzyskaniu rozstrzygnięcia Sądu

stwierdzającego nieistnienia zakwestionowanych uchwał, uchwały te bowiem mogły

wywrzeć wpływ na ich sytuację prawną jako członków stowarzyszenia.

Sąd Okręgowy podzielił zarzuty powodów, że stosownie do treści statutu Oddziału,

Zarząd Tymczasowy był umocowany jedynie do zwołania Zjazdu Nadzwyczajnego

3

Oddziału, w którym powinni byli uczestniczyć, zgodnie ze statutem, delegaci

wybrani na ostatni Zjazd Zwyczajny Oddziału. Tymczasem Zarząd Tymczasowy

zwołał na dzień 28 marca 2009 roku nie Zjazd Nadzwyczajny, lecz Zjazd Zwyczajny

Oddziału, w którym brali udział nowi delegaci wybrani na zebraniach

sprawozdawczo - wyborczych przeprowadzonych w grudniu 2008 roku.

Sąd Okręgowy uznał, że w tej sytuacji uchwały Zwyczajnego Zjazdu Oddziału nie

istnieją w sensie prawnym, albowiem podjęte zostały nie przez uprawnionych

według statutu delegatów, lecz przez zgromadzenie osób, które takiego przymiotu

nie posiadały. Sąd oddalił natomiast powództwo w pozostałym zakresie uznając,

że nie zachodzą podstawy do ustanowienia na podstawie art. 42 k.c. kuratora dla

pozwanego Oddziału, aktualnie bowiem Oddziałem kieruje Zarząd wybrany

podczas kolejnego Zjazdu Oddziału przeprowadzonego w dniu 16 marca 2013 r.

Apelacje od tego wyroku złożyli powodowie T. S. i A. U. oraz pozwany. Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 grudnia 2013 r., z apelacji pozwanego zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo o ustalenie nieistnienia

uchwał wymienionych w pozwie i oddalił apelację powodów. W ocenie Sądu drugiej

instancji, w sytuacji braku w prawie o stowarzyszeniach regulacji prawnych

stanowiących podstawę prawną do domagania się przez członków stowarzyszenia

ustalenia nieistnienia, stwierdzenia nieważności lub uchylenia uchwał organów

stowarzyszenia, członek stowarzyszenia może wnieść powództwo jedynie na

zasadach ogólnych, a więc na podstawie art. 189 k.p.c. Powodowie nie wykazali

jednak przesłanki tego powództwa określonej w art. 189 k.p.c., to jest interesu

prawnego. Sąd drugiej instancji wskazał, że w porównaniu z relacjami wynikającymi

ze stosunku członkostwa w spółdzielni lub uczestnictwa w spółce handlowej, więź

członka ze stowarzyszeniem jest słabsza, gdyż ze stosunku członkostwa wynikają

dla niego tylko uprawnienia o charakterze organizacyjnym, podczas gdy w

przypadku spółek handlowych lub spółdzielni, ich członkom przysługują także

uprawnienia majątkowe. Ta okoliczność oraz wzgląd na samorządność

stowarzyszeń przemawiały, zdaniem Sądu Apelacyjnego, za potrzebą ścisłego

rozumienia interesu prawnego w zaskarżaniu przez członków uchwał organów

stowarzyszenia. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego każdy członek ma

niewątpliwie legitymację do zaskarżenia uchwał dotyczących bezpośrednio jego

4

członkostwa, a więc uchwał o jego wykluczeniu lub wykreśleniu ze stowarzyszenia.

Natomiast przyznanie każdemu członkowi stowarzyszenia legitymacji do

zaskarżania innych uchwał organów stowarzyszenia mogłoby utrudnić, a nawet

uniemożliwić prawidłowe realizowanie przez stowarzyszenie jego statutowych

zadań. O istnieniu interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. nie świadczy

powoływanie się przez członka na dążenie do zapewnienia zgodności działania

stowarzyszenia z prawem lub statutem, ponieważ nadzór nad legalnością działania

stowarzyszenia jest sprawowany przez uprawnione organy w sposób wskazany w

art. 29 prawa o stowarzyszeniach. Dla stwierdzenia istnienia interesu prawnego

niezbędne byłoby, zdaniem Sądu Apelacyjnego, wykazanie, że zaskarżone

uchwały rodzą konkretne i niekorzystne skutki w sferze praw każdego z powodów

jako członka stowarzyszenia bądź przynajmniej stwarzają realne zagrożenie dla

jego prawnie chronionych interesów. Tych okoliczności powodowie nie wykazali, co

prowadziło do oddalenia powództwa.

W skardze kasacyjnej powodowie T. S. i A. U. zarzucili naruszenie art. 189

k.p.c. polegające na błędnym przyjęciu, że nie mają interesu prawnego w żądaniu

ustalenia nieistnienia zakwestionowanych uchwał podczas gdy pozostają oni w

niepewności, czy decyzje podjęte przez Zjazd Oddziału, nie będące w istocie, ich

zdaniem, uchwałami najwyższego organu Oddziału, wiążą ich jako członków i

wpływają wobec tego na ich sytuację prawną. Formułując te zarzuty domagali się

uchylenia zaskarżonego wyroku i wydania orzeczenia co do istoty sprawy lub

przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Rozpoznając skargę kasacyjną, Sąd Najwyższy, powziął poważne

wątpliwości prawne, czy członek stowarzyszenia może żądać na podstawie art. 189

k.p.c. ustalenia nieistnienia uchwały organu stowarzyszenia wskutek naruszenia

postanowień statutu, podjętej w sprawie niedotyczącej jego stosunku członkostwa,

w sytuacji istnienia mechanizmu nadzoru nad zgodnością uchwał organów

stowarzyszenia z prawem lub postanowieniami statutu, w tym także ich kontroli

sądowej, przewidzianego w przepisach ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo

o stowarzyszeniach (t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm. - dalej jako

pr. stow.). Wątpliwość tę, ujętą w zagadnienie prawne o treści: „czy art. 189 k.p.c.

5

może stanowić podstawę żądania przez członka stowarzyszenia ustalenia

nieistnienia uchwały organu stowarzyszenia niedotyczącej jego stosunku

członkostwa?” Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 4 lutego 2015 r. przedstawił

do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego.

Uchwałą z dnia 20 października 2015 r. III CZP 27/15 Sąd Najwyższy orzekł,

że art. 189 k.p.c. nie może być podstawą żądania przez członka stowarzyszenia

ustalenia nieistnienia uchwały organu stowarzyszenia niedotyczącej jego stosunku

członkostwa. Sąd Najwyższy wyjaśnił ratio legis ustanowionych w prawie

o stowarzyszeniach mechanizmów kontroli działalności stowarzyszenia i przyczyny,

dla których nie ma podstaw do przyjęcia, że art. 189 k.p.c. miałby stanowić

płaszczyznę wykorzystywaną w celu wzruszenia uchwał władz stowarzyszenia,

które nie ingerują w sferę praw i obowiązków członkowskich. W tym zakresie

ustawodawca przyznał kompetencje tylko organom nadzorującym stowarzyszenia,

a zatem a contrario należy przyjąć, że tym samym w tej części ustawowo wyłączył

prawo członków do wzruszenia takich uchwał. Sąd Najwyższy wskazał,

że ingerencja sądu w działalność stowarzyszenia powinna być wyjątkowa i musi

uwzględniać jego autonomiczny i samorządny charakter. Z tego względu

nie należy dopuszczać tej ingerencji na żądanie członka kwestionującego uchwały

niedotyczące jego stosunku członkowskiego. Stowarzyszenie, w ramach

samorządności przyznanej w art. 1 pr. stow. może swobodnie kształtować strukturę

organizacyjną, a także określać kryteria nabywania i utraty członkostwa.

Stowarzyszenie jest organizacją mającą cechy swoiste, celem bowiem jego

działalności jest głównie realizacja wolności i praw należących do dziedziny prawa

publicznego i zgodnie z art. 2 ust. 1 pr. stow. jest zrzeszeniem o celach

niezarobkowych. Sąd Najwyższy wskazał również, że zaskarżenie uchwały

na podstawie art. 189 k.p.c. nie podlega żadnym ograniczeniom czasowym, zatem

udzielenie pozytywnej odpowiedzi na postawione pytanie mogłoby podważyć całą

wieloletnią działalność stowarzyszenia. Ponadto, przy zaskarżeniu uchwały na

omawianej podstawie nie ma możliwości przyjęcia rozszerzonego skutku prawnego

orzeczenia sądu, charakterystycznego dla szczegółowych instrumentów prawnych

ukierunkowanych na zaskarżanie uchwał (art. 254 § 1 i § 4 oraz art. 427 § 1 i § 4

k.s.h., a także art. 42 § 9 pr. spółdz.). Jest to więc argument, który praktycznie

6

uniemożliwia wykorzystanie art. 189 k.p.c. do zwalczania wadliwych uchwał

niedotyczących stosunku członkowskiego, skoro i tak ewentualna wadliwość

uchwały bezpośrednio nie ma większego znaczenia prawnego dla pozostałych

członków stowarzyszenia. Brak rozszerzonej skuteczności orzeczenia miałby

również negatywny wpływ na działalność stowarzyszenia w razie wystąpienia

rozbieżności między orzeczeniami sądów dotyczących tej samej uchwały.

Resumując, treść uchwały składu siedmiu sędziów, wiążącej w sprawie

mniejszej, prowadziła do oddalenia skargi kasacyjnej powodów skierowanej

przeciwko rozstrzygnięciu oddalającemu ich powództwo.

Biorąc natomiast pod uwagę, że wyrok Sądu Apelacyjnego został

zaskarżony w całości, a więc również w części oddającej apelację powodów od

wyroku Sądu Okręgowego oddalającego żądanie ustanowienia kuratora, w tej

części skarga kasacyjna podlegała odrzuceniu. Jakkolwiek, zgodnie z art. 30

pr. stow. ustanowienie dla stowarzyszenia kuratora jest jednym ze środków

nadzoru nad stowarzyszeniem, to w myśl art. 603 § 1 k.p.c. kuratora dla osoby

prawnej ustanawia sąd rejestrowy, w którego okręgu osoba ta ma lub miała ostatnią

siedzibę i następuje to w postępowaniu toczącym się według przepisów kodeksu

postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym. W postępowaniu

nieprocesowym dopuszczalność skargi kasacyjnej reguluje art. 5191

k.p.c. Brak

podstaw do przyjęcia, że przepisy tego artykułu dopuszczają skargę kasacyjną

w sprawie o ustanowienie kuratora dla osoby prawnej.

W świetle powyższego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

i na podstawie art. 3986

§ 2 i 3 k.p.c., orzekł jak w sentencji.

aj

kc