IV CSK 257/15

Sygn. akt IV CSK 257/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Władysław Pawlak

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Starosty P.

przeciwko R. N., M. K., R. N. i S. N.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych R. N. i M.K.

od wyroku Sądu Okręgowego w .z dnia 10 października 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od M. K. i R. N. na rzecz Skarbu Państwa -

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 5400 (pięć tysięcy

czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

W sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Starosty P. przeciwko […] o

usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w

księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, Sąd Rejonowy w W.

wyrokiem z dnia 13 grudnia 2012 r. uzgodnił treść księgi wieczystej nr …/2

prowadzonej przez Sąd Rejonowy w W. dla nieruchomości położonej w W., w której

to księdze w dziale drugim jako właściciel wpisany jest Skarb Państwa a jako

użytkownicy wieczyści i właściciele budynków i urządzeń stanowiących odrębne

przedmioty własności wpisani są R. N. w udziale 14/40 części, M. K. w udziale 1/10

część, R. N. w udziale 2/10 części, S. N. w udziale 7/40 części, R. N. w udziale

49/400 części oraz M. K. w udziale 21/400, części z rzeczywistym stanem

prawnym w ten sposób, że w dziale drugim tej księgi nakazał wykreślić jako

użytkowników wieczystych i właścicieli budynków i urządzeń stanowiących odrębne

przedmioty własności wymienione wyżej osoby co do wszystkich udziałów

wpisanych na ich rzecz i nakazał wpisać jako użytkowników wieczystych i

właścicieli budynków i urządzeń stanowiących odrębne przedmioty własności R. N.

w udziale wynoszącym ¾ części i Szymona Nowickiego w udziale wynoszącym ¼

część.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy ustalił, że pierwotnym

użytkownikiem wieczystym nieruchomości objętej wskazaną księgą wieczystą o

powierzchni 2,3699 ha składającej się z działek gruntu nr 332/1,332/2,332/3 i 332/4

był P. S.A. z siedzibą w P. Nieruchomość ta jest położona w granicach portu […]. P.

decyzją z dnia 30 lipca 2003 r. Ministra Skarbu Państwa działającego w

porozumieniu z Ministrem Infrastruktury uzyskał, w trybie art. 3 pkt 1 ustawy z dnia

20 grudnia 1996 r. o portach i przystaniach morskich (tekst jedn. Dz. U. z 2002 r.,

Nr 110, poz. 967) zgodę na przeniesienie prawa użytkowania wieczystego tej

nieruchomości. Wyrokiem z dnia 20 marca 2008 r. wydanym w sprawie I ACa …/08

z powództwa O.N. i R. N. przeciwko P. S.A. z siedzibą w P. o zobowiązanie do

złożenia oświadczenia woli, Sąd Apelacyjny nakazał temu pozwanemu złożenie

oświadczenia woli o przeniesieniu na powodów, do ich majątku wspólnego, prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości objętej KW nr …, o powierzchni 2,3699 ha

oznaczonej jako działka nr 407 oraz własności znajdujących się na tej działce

3

budynków i urządzeń, za zapłatą przez powodów na rzecz pozwanego kwoty

612.440 zł. W toku tego procesu ani pozwany ani powodowie, reprezentowani

przez R. N., pozwanego w sprawie niniejszej, ani sądy obu instancji nie

sygnalizowali, że nieruchomość położona jest w granicach portu morskiego.

Powołany wyżej wyrok stał się podstawą wpisania w dniu 20 marca 2008 r.

małżonków N. do księgi wieczystej jako użytkowników wieczystych gruntu i

właścicieli budynków i urządzeń. W dniu 29 grudnia 2008 r. małżonkowie N. umową

zawartą w formie aktu notarialnego sprzedali udziały w przysługujących im prawach:

M. K. w udziale 1/10 i R. N. w udziale 2/10. Strony czynności nie uzyskały zgody

ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa wydanej w porozumieniu z

ministrem właściwym do spraw gospodarki morskiej wymaganej art. 3 ust.1 pkt 1

ustawy o portach i przystaniach morskich w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia

2005 r. (Dz. U. z 2004 r., Nr 281, poz. 2782, por. tekst jedn. z 2010 r. Nr 33, poz.

179 ze zm., dalej jako u. o p.p.m.) dla przeniesienia własności i użytkowania

wieczystego. Strony umowy w chwili jej zawarcia nie wiedziały, że objęta umową

nieruchomość położona jest w granicach portu morskiego w W.

O. N. zmarła w dniu 4 marca 2010 r. a spadek po niej z ustawy nabyli mąż R.

N. i syn S. N., po ½ części spadku. W dniu 16 listopada 2011 r., w toku niniejszej

sprawy, R. N. sprzedał swój udział w spadku po żonie R.N. w 7/10 częściach i M. K.

w 3/10 częściach. Strony tej umowy nie uzyskały na przeniesienie praw zgody

wymaganej powołanym wyżej art. 3 ust.1 pkt 1 u. o p.p.m..

Granice portu morskiego zostały ustalone rozporządzeniem Ministra

Gospodarki Morskiej z dnia 6 lipca 2007 r. w sprawie ustalenia granicy portu

morskiego w W. od strony morza, redy i lądu (Dz.U. z 2007 r. Nr 134, poz.942)

wydanego na podstawie art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 21 marca 1991 r, o obszarach

morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej (Dz.U z 2003 r., Nr 153,

poz.1502 ze zm.). Zgodnie z upoważnieniem zawartym w art. 45 ust.1 pkt 1 tej

ustawy, minister właściwy do spraw gospodarki morskiej miał określić, w drodze

rozporządzenia, po zasięgnięciu opinii właściwych rad gmin, granice portów

morskich od strony lądu z uwzględnieniem współrzędnych geograficznych lub

granicznych punktów geodezyjnych. W odniesieniu do portu w W. uchwałę w

sprawie wymaganej ustawą podjęła Rada Miasta w dniu 31 sierpnia 2005 r.

4

Załącznikiem do tej uchwały była kserokopia mapy własnościowej z 26 stycznia

2002 r., nie wskazano natomiast jako załącznika współrzędnych geograficznych

poszczególnych punktów granicznych portu od strony lądu. Z projektu

rozporządzenia wynikało, że granice zostały wyznaczone jako punkty przecięcia się

granic działek z uwzględnieniem ich starych numerów podczas gdy działki te

zostały połączone w jedną działkę nr 407, co uwidoczniono w ewidencji w dniu 17

czerwca 2004. Skarga R. N. na uchwałę Rady Miasta z 31 sierpnia 2005 r., oparta

mi.in na zarzutach wadliwego oznaczenia działek i naruszenia jego prawa

podmiotowego, została oddalona wyrokiem WSA z dnia 19 października 2010 r., a

NSA wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2011 r. oddalił jego skargę kasacyjną.

Badając w toku procesu zarzut pozwanych wadliwości rozporządzenia z dnia

6 lipca 2007 r., Sąd Rejonowy odwołał się do wyników postępowania

administracyjnego oraz wskazał, że granice portu od strony lądu zostały w tym

rozporządzeniu oznaczone dwoma metodami, przez opis z odwołaniem się do

punktów w terenie i przez umieszczenie w rozporządzeniu wykazu współrzędnych

geograficznych punktów załamania granicy. Nadto wskazano, że linia przebiegu

granicy została oznaczona na mapie dostępnej w siedzibach Urzędu Morskiego

w G. i Urzędu Miasta W. W ocenie Sądu granice portu wynikały z przepisów

rozporządzenia a mapa stanowiła jedynie graficzne odzwierciedlenie ustalonych

tamże granic; oznaczenie granic na tej mapie nie pozostawiało wątpliwości co do

usytuowania spornej nieruchomości w granicach portu.

Sąd Rejonowy nie podzielił również stanowiska pozwanych, że wydana

w dniu 30 lipca 2003 r. na podstawie art. 3 pkt 1 u. o p.p.m. decyzja ma charakter

blankietowy, przez co pozwani rozumieli, że wywiera skutki również przy dalszych

czynnościach obrotu a to z tej przyczyny, że nie wskazuje adresata. W ocenie Sądu

decyzja ta co do adresata, to jest P., nie budziła wątpliwości, udzielała zgody na

przeniesienie praw temu podmiotowi i nie tworzyła żadnych uprawnień na rzecz

podmiotów uczestniczących w czynnościach dalszego obrotu prawami użytkowania

wieczystego i własności. Ponieważ umowę z dnia 29 grudnia 2008 r. strony zawarły

nie legitymując się wymaganą art. 3 ust.1 pkt 1 u.o p.p.m. zgodą (w formie decyzji

administracyjnej) ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa wydaną w

porozumieniu z ministrem właściwym do spraw gospodarki morskiej, umowa jest

5

nieważna, a to zgodnie z art. 3 ust.7 ustawy. Takiej zgody wymagała również

umowa zawarta w toku procesu, w dniu 16 listopada 2011 r., mocą której R. N.

sprzedał swój udział w spadku po żonie O. N. współpozwanym R. N. i M. K.

Nieważność dokonanych czynności prawnych prowadziła do uwzględniania

powództwa o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym w sposób

określony w żądaniu dochodzonym przez właściciela nieruchomości gruntowej.

Sąd Okręgowy wkluczył dopuszczalność oceny żądania powoda w aspekcie art. 5

k.c. (z powodu braku wiedzy pozwanych co do usytuowania nieruchomości

w granicach portu morskiego) wskazując, że nieważność czynności miała charakter

nieważności bezwzględnej; wskazał, że odmienne stanowisko prowadziłaby do

nabycia przez pozwanych prawa. Ponadto, że względu na ochronną funkcję ksiąg

wieczystych w takim procesie jak niniejszy oddalenie powództwa z powodu

sprzeczności z zasadami współżycia społecznego nie znajduje usprawiedliwienia.

Wyrokiem z dnia 10 października 2014 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił

apelacje R. N. i M.K. od wyroku Sądu Rejonowego podzielając w całości ustalenia

faktyczne tego Sądu i ich ocenę prawną.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego opartej na obu

podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c. pozwani R. N. i M. K., w ramach podstawy

naruszenia prawa materialnego, zarzucili naruszenie:

- art. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. o portach i przystaniach morskich

w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2005 r. przez błędną wykładnię polegającą na

niezasadnym przyjęciu, że decyzja z dnia 30 lipca 2003 r. nie rodziła żadnych

skutków na rzecz pozwanych w sytuacji gdy decyzja ta zawierała tzw. zgodę

blankietową na zbycie nieruchomości, wyczerpującą wymóg uzyskiwania zgody w

odniesieniu do wszystkich późniejszych rozporządzeń tą nieruchomością,

- naruszenie art. 3 ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. (tekst jedn.

Dz.U. z 2010 r., Nr 33, poz.179 ze zm.) przez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że przepis ten nakłada obowiązek uzyskania zgody właściwego ministra

również w razie zbycia udziału w spadku obejmującym udział w prawie użytkowania

wieczystego,

6

- naruszenie art. 5 k.c. w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej przez błędne niezastosowanie w związku z art. 58 §1 i 2 w związku z art. 3

ust. 7 ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. przez niewłaściwe zastosowanie polegające

na uwzględnieniu roszczenia powoda, podczas gdy roszczenie to było sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego i jako takie nie powinno korzystać z ochrony.

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania w sposób mogący

mieć istotny wpływ na wynik sprawy skarżący zarzucili naruszenie art. 278 § 1 k.p.c.

polegające na samodzielnym ustaleniu przez Sąd, że sporna nieruchomość leży

w granicach portu morskiego w sytuacji gdy dokonanie takiego ustalenia wymagało

wiadomości specjalnych oraz naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. polegające na

nierozpoznaniu przez Sąd drugiej instancji wszystkich zarzutów przez nich

podniesionych.

We wnioskach kasacyjnych skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego

wyroku i zmianę wyroku Sądu Rejonowego przez oddalenie powództwa

ewentualnie uchylenie wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nietrafne są zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Art. 278 k.p.c. ,

który jako naruszony przez Sąd drugiej instancji wskazują skarżący, przewiduje

jedynie możliwość dopuszczania dowodu z opinii biegłego. Nie określa natomiast

w szczególności skutków niedopuszczenia dowodu z takiej opinii. Przepis ten, aby

zatem mógł stanowić skuteczną podstawę kasacyjną, powinien być powołany

łącznie z przepisami określającymi skutki jego naruszenia np. z przepisami art. 217

§ 2, 224 i 227 k.p.c. dotyczącymi niewyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy jako

skutku niedopuszczenia dowodu z opinii biegłego. Powołany samoistnie, jak

uczynili to skarżący, nie może stanowić uzasadnionej podstawy kasacyjnej.

Ponadto, skoro zaniechanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego miało miejsce

przed sądem pierwszej instancji, ten bowiem sąd wyłącznie prowadził

postępowanie dowodowe, skarżący powinni byli w skardze kasacyjnej powołać ten

przepis, jako naruszony, w związku z art. 391 § 1 k.p.c., czego również nie uczynili.

Powołanie art. 391 § 1 k.p.c. nastąpiło dopiero w piśmie procesowym z dnia

7

18 sierpnia 2015 r. złożonym po otrzymaniu odpowiedzi powoda na skargę

kasacyjną, w której tę wadę skargi kasacyjnej wytknięto, zatem nie może odnieść

skutku. Po upływie terminu do złożenia skargi kasacyjnej nie jest bowiem

dopuszczalne wskazanie dalszych przepisów prawa wypełniających jej podstawy.

Zauważyć ponadto należy, że skarżący nie domagali się w postępowaniu przez

sądami przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego; w apelacji, podobnie jak

i w skardze kasacyjnej wyrażają pogląd o potrzebie ustalenia przez biegłego, a nie

samodzielnie przez sąd, miejsca położenia nieruchomości, ponieważ, jak twierdzą,

uczynienie tego ustalenia wymagało wiadomości specjalnych. W takiej jednak

sytuacji procesowej brak przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego nie uzasadniał

zarzutu naruszenia przez sąd art. 278 § 1 k.p.c., ale usprawiedliwiony byłby

ewentualnie zarzut art. 232 zdanie drugie k.p.c., który jednak nie został

postawiony. Sąd Najwyższy rozpoznając skargę kasacyjną związany jest nie tylko

granicami zaskarżenia ale również granicami podstaw (art. 39813

§ 1 k.p.c.),

co powoduje, że zarzut skarżących związany z naruszeniem przepisów

postępowania (które to naruszenie nie należy do kategorii błędnej oceny dowodów,

ani też błędnego wnioskowania, czego konsekwencją ma być błędne ustalenie

stanu faktycznego – tzw. error in procedendo) uchyla się spod kontroli kasacyjnej.

Pozostaje więc wiążące, zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c., ustalenie Sądów co do

miejsca położenia nieruchomości, to jest w granicach portu morskiego

we Władysławowie .

Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. Skarżący zarzuca

Sądowi Okręgowemu, że nie wypowiedział się, nie wziął pod uwagę, twierdzeń

skarżących zawartych w pismach z dni 7 lipca 2014 r. i 24 września 2014 r.,

w których skarżący podnosili, że doszło do zmiany stanowiska procesowego

powoda, ponieważ powód przyjmował od nich opłaty za użytkowanie wieczyste

a w przypadku ich nieuregulowania groził wszczęciem postępowania

egzekucyjnego. W ocenie skarżących wskazywało to na potwierdzenie ważności

umowy. Brak jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że powód „zmienił stanowisko

procesowe”. Pojęcie zmiany stanowiska procesowego jest niewątpliwie szerokie,

obejmuje jednak wypowiedzi strony i czynności przewidziane przepisami k.p.c.

podjęte przed sądem Zmianę stanowiska procesowego powód mógłby wrazić

8

przez cofnięcie powództwa, co nie miało miejsca; takiej sugestii skarżących przeczy

stanowisko powoda w czasie rozprawy apelacyjnej, w toku której domagał się

oddalenia apelacji pozwanym. Zdarzenia, o których wyżej mowa mogłyby być

poczytane za nowe faty i dowody, nie są natomiast zarzutami apelacji, do których

Sąd, jak twierdzą skarżący, z naruszeniem art. 378 §1 k.p.c. nie odniósł się. Przy

istnieniu wniosku skarżących Sąd mógłby dopuścić dowód z pism powoda

kierowanych do pozwanych poza procesem, o ile miałyby one jakiekolwiek

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Ważne i skuteczne przeniesienie prawa

użytkowania wieczystego i własności nieruchomości budynkowej nie następuje

jednak ani przez przyjęcie przez właściciela gruntu świadczenia pieniężnego ani

przez nazwanie tego świadczenia opłatą za użytkowanie wieczystej, stąd też fakty

i twierdzenia skarżących z pism z dni 7 lipca i 24 września 2014 r. były pozbawione

jakiegokolwiek znaczenia i nie miały żadnego wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Nietrafne są zarzuty naruszenia prawa materialnego. Wbrew stanowisku

skarżących treść decyzji administracyjnej z dnia 30 lipca 2003 r. nie nasuwa

wątpliwości, że jej adresatem jest P. S.A. i że decyzją tą Minister Skarbu Państwa

wyraził zgodę na przeniesienie prawa użytkowania wieczystego, przy czym zgoda

ta była kierowana do strony postępowania, a więc tego podmiotu, który wnioskował

o udzielenie zgody. Dodać należy, że nauka prawa administracyjnego nie zna

pojęcia decyzji blankietowej. Decyzja administracyjna rozstrzyga o sytuacji

prawnej konkretnego podmiotu, jest aktem konkretno- indywidualnym mającym

zastosowanie do określonego stanu faktycznego. Dopuszczalność przeniesienia

uprawnień wynikających z decyzji administracyjnej nie jest wyłączona, ale nastąpić

może w wypadkach przewidzianych w ustawie. Uzyskanie przez P. S.A. zgody na

przeniesienie przysługującego mu prawa użytkowania wieczystego dotyczyło tego

podmiotu i można przyjąć, że wraz z przeniesieniem tego prawa przez P.

udzielona zgoda została „skonsumowana”. Ważne zawarcie tak w dniu 29 grudnia

2008 r. jak i w dniu 16 listopada 2011 r. umów wymagało zgody właściwego

ministra Skarbu Państwa udzielonej w drodze decyzji administracyjnej wydanej

w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw gospodarki morskiej na

rozporządzenie prawami, a to zgodnie z art. 3 ust.1 pkt 1 u. o p.p.m. Umowy

zawarte z naruszeniem obowiązku uzyskania takiej zgody są nieważne (art. 3

9

ust.7 u. o p.p.m.) i jest to nieważność bezwzględna. Brak podstaw dla przyjęcia,

że zgody o jakiej mowa w powołanych przepisach nie wymaga obrót udziałem

w masie majątkowej, w skład której wchodzi prawo własności nieruchomości czy

też użytkowanie wieczyste. Jakkolwiek nabywca spadku (udziału w spadku)

wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy (art. 1053 k.c.) co czyni go następcą

uniwersalnym, jednakże do tego następstwa dochodzi przez czynność prawną,

umowę. Powołane przepisy, reglamentujące obrót, dotyczą nabycia wymienionych

w nich praw właśnie przez umowę.

Ocenę zgodności żądania powoda z zasadami współżycia społecznego,

ze skutkiem oddalenia powództwa, jak domagają się tego skarżący, należy

wykluczyć. Wyjaśniał to już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 października 1965 r.,

I CR 265/65 (OSNCP 1966, nr 7-8, poz. 123) oraz w kolejnych, licznych

orzeczeniach (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 sierpnia 2006 r.

IV CSK 113/06, M. Prawn. 2006/17/903) wskazując, że roszczenie, którego

źródłem jest art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece to uprawnienie do

ustalenia wprost przez sąd istnienia i zakresu prawa uprawnionego. Jest to więc

szczególna odmiana powództwa o ustalenie. Skoro jest to sprawa w istocie

o ustalenie prawa, to powód nie dochodzi od strony przeciwnej żadnego

świadczenia, czyli wykonywania prawa, co jest przesłanką stosowania art. 5 k.c.

Stanowi ją dopiero czynienie ze swego prawa użytku w sensie obowiązku na jego

podstawie świadczenia drugiej strony. Doprowadzenie księgi wieczystej do stanu

usprawiedliwiającego zaufanie do niej jest celem nadrzędnym w takim procesie

i interes publiczny wynikający z funkcji ksiąg wieczystych sprzeciwia się możliwości

oddalenia takiego powództwa ze względu na sprzeczność żądania z zasadami

współżycia społecznego. Nie można też pomijać, że przy bezwzględnej

nieważności czynności prawnej art. 5 k.c. nie ma zastosowania (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 5 czerwca 2014 r. IV CSK 576/13; z dnia 6 stycznia 2000 r.

I CKN 1361/98; z dnia 22 września 1987 r., III CRN 265/87, OSNCP 1989, nr 5,

poz. 80; z dnia 10 października 2002 r., V CK 370/02, OSNP 2004, nr 2, poz. 21).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

10

O kosztach zastępstwa procesowego należnych w postępowaniu

kasacyjnym stronie przeciwnej orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c.

w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005

r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r.,

poz. 1150) oraz na podstawie § 6 pkt 7 oraz § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 461 ze zm.).

kc