III CZP 86/15

Sygn. akt III CZP 86/15

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 25 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Jacek Gudowski

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Tadeusz Wiśniewski (sprawozdawca)

SSN Mirosława Wysocka

SSN Dariusz Zawistowski

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 lutego 2016 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Wojciecha Kasztelana,

po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Praw Obywatelskich

we wniosku z dnia 4 września 2015 r., IV.510.152.2015.KD,

"Czy sąd wieczystoksięgowy może odmówić dokonania wpisu

w księdze wieczystej wówczas, gdy istnieje znana mu urzędowo

przeszkoda do jego dokonania, powodująca, że dokonanie wpisu

prowadziłoby do naruszenia bezwzględnie obowiązujących przepisów

prawa?"

podjął uchwałę:

Sąd może oddalić wniosek o wpis do księgi wieczystej, jeżeli

istnieje znana mu urzędowo przeszkoda do jego dokonania.

2

UZASADNIENIE

Przedstawione przez Rzecznika Praw Obywatelskich, na podstawie art. 60

§ 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym w związku

z art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1997 r. o Rzeczniku Praw

Obywatelskich, do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne ma na celu wyjaśnienie,

czy sąd wieczystoksięgowy może odmówić dokonania wpisu w księdze wieczystej

wówczas, gdy istnieje znana mu urzędowo przeszkoda do jego dokonania,

powodująca, że dokonanie wpisu prowadziłoby do naruszenia bezwzględnie

obowiązujących przepisów prawa.

Wątpliwości związane z przedstawionym zagadnieniem wyłoniły się

w związku z obecnym sformułowaniem art. 6268

§ 2 k.p.c., który określając kognicję

sądu wieczystoksięgowego, stanowi, że sąd bada jedynie treść i formę wniosku,

dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Przepis ten,

wprowadzony do kodeksu postępowania cywilnego z dniem 23 września 2001 r.

mocą ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy księgach wieczystych

i hipotece, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych oraz ustawy - Prawo o notariacie (Dz.U. Nr 63, poz. 635;

dalej jako „ustawa z dnia 11 maja 2001 r.”), jest dosłownym powtórzeniem

uchylonego tą nowelą art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. księgach

wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r., poz. 707 ze zm.; dalej jako

„u.k.w.h.”). Na podstawie tej noweli nie włączono jednak do kodeksu postępowania

cywilnego przepisu art. 46 ust. 2 u.k.w.h., według którego, postanowienie

odmawiające dokonania wpisu może opierać się na okolicznościach, które są

powszechnie znane lub doszły do wiadomości sądu rejonowego w inny sposób.

W odniesieniu do powstałych wątpliwości zarysowały się w doktrynie

dwa przeciwstawne stanowiska. Stosownie do pierwszego, niewłączenie

do kodeksu postępowania cywilnego odpowiednika art. 46 ust. 2 u.k.w.h.

stanowi celowe ograniczenie kognicji sądu wieczystoksięgowego, według

drugiego natomiast - zamiarem ustawodawcy nie było ograniczenie kognicji

sądu rozpoznającego sprawy o wpis do księgi wieczystej, lecz przeniesienie

do kodeksu postępowania cywilnego regulacji, która stanowiłaby tylko

3

powtórzenie unormowania przewidzianego w art. 228 § 2, było zbędne,

skoro unormowanie to ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu

wieczystoksięgowym na podstawie art. 13 § 2.

Z uzasadnienia wniosku wynika, że także w orzecznictwie Sądu

Najwyższego zauważalne są dwa zapatrywania. Pierwsze, przyjmujące założenie,

że rola ksiąg wieczystych, w tym również prawne gwarancje prawidłowości

dokonywanych wpisów i ich skutki, w sposób istotny rzutuje na zakres kognicji sądu,

dopuszcza szerszą aktywność i zakres działania sądu wieczystoksięgowego.

Drugie zapatrywanie ujmuje kognicję sądu wieczystoksięgowego wąsko

i przeciwstawia się czynieniu ustaleń w postępowaniu o wpis na podstawie innego

materiału niż wskazany w art. 6268

§ 2 k.p.c.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, sąd wieczystoksięgowy

może odmówić wpisu w księdze wieczystej, gdy istnieje znana mu urzędowo

przeszkoda jego dokonania, umieszczenie bowiem przepisów o postępowaniu

wieczystoksięgowym w kodeksie postępowania cywilnego sprawia, że możliwe jest

w tym postępowaniu stosowanie art. 228 § 2 w związku z art. 13 § 2. Gdyby zamiar

ustawodawcy był inny, to doszłoby do wyraźnego wyłączenia stosowania tego

przepisu w tym postępowaniu. Poza tym trudne do zaakceptowania byłoby

przyjęcie poglądu, że sąd nie może uwzględnić znanych mu urzędowo faktów

nawet w sytuacji, w której wpis do księgi wywoływałby skutki niezgodne

z powszechnie obowiązującym prawem. Stałoby to w sprzeczności z zasadą

prawdziwości wpisów, która wynika z art. 1 ust. 1, art. 2 i art. 3 u.k.w.h. oraz

z zasadą jawności wpisów. Należy odrzucić pogląd, że funkcją postępowania

wieczystoksięgowego jest jedynie ewidencjonowanie stanu prawnego

nieruchomości, a wszelkie badanie prawdziwości wpisów powinno być dokonywane

w ramach postępowania procesowego przewidzianego w art. 10 u.k.w.h.

Zajmując takie stanowisko, nie bierze się pod rozwagę faktu, że niekiedy wpis

do księgi ma charakter konstytutywny i byłoby sprzeczne z ekonomią procesową

świadome dokonywanie przez sąd niezgodnego z prawdą wpisu oraz

zmuszanie zainteresowanego uczestnika postępowania do wytoczenia powództwa

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich została objęta jedynie wątpliwość

co do odmowy dokonania wpisu w sytuacji, gdy przeszkoda do jego dokonania

mogłaby prowadzić do naruszenia bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa,

tymczasem zagadnienie ma walor ogólniejszy i łączy się z pytaniem, czy w każdym

wypadku sąd może odmówić dokonania wpisu, jeżeli przeszkoda do jego

dokonania ujawni się nie na podstawie czy to dokumentów załączonych do wniosku,

czy też treści księgi wieczystej (art. 6268

§ 2 k.p.c.), lecz w następstwie wiadomości

powziętych przez sąd z urzędu. Przepis art. 6269

k.p.c. wskazuje, że oddalenie

wniosku o wpis powinno nastąpić zarówno w razie braku podstaw do wpisu,

jak i wtedy, gdy istnieją przeszkody do jego dokonania. Sytuacji tych nie można

procesowo różnicować, dlatego poszukiwać trzeba odpowiedzi na pytanie

o charakterze generalnym, czy w ogóle sąd wieczystoksięgowy może, dostrzegając

przeszkodę do dokonania wpisu, uwzględniać fakty znane mu urzędowo, a więc nie

tylko wynikające ze źródeł określonych w art. 6268

§ 2 k.p.c.

Należy przede wszystkim rozważyć, czy przeniesienie na mocy ustawy

z dnia 11 maja 2001 r. przepisów o postępowaniu wieczystoksięgowym

z ustawy o księgach wieczystych i hipotece do kodeksu postępowania cywilnego

doprowadziło do zmiany w zakresie dopuszczalności uwzględniania w tym

postępowaniu okoliczności, które są powszechnie znane lub doszły do wiadomości

sądu w inny sposób. Wcześniej zasadnicze znaczenie miał art. 46 u.k.w.h., który,

jak przyjmowano, określał kognicję sądu wieczystoksięgowego. Według ustępu 1

tego artykułu, rozpoznając sprawę, sąd rejonowy bada jedynie treść wniosku, treść

i formę dołączonych doń dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Porównanie

tego przepisu z jego odpowiednikiem z kodeksu postępowania cywilnego wskazuje,

że regulacja omawianej kwestii w zasadzie nie uległa zmianie, skoro stosownie

do art. 6268

§ 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie treść i formę

wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej.

Różnica nie jest istotna, gdyż polega jedynie na tym, że w kodeksie

postępowania cywilnego posłużono się zwrotem „rozpoznanie wniosku o wpis”,

a nie zwrotem „rozpoznanie sprawy”. Do kodeksu nie włączono natomiast

przepisu zawartego w art. 46 ust. 2 u.k.w.h., który przewidywał, że postanowienie

5

odmawiające dokonania wpisu może opierać się na okolicznościach, które są

powszechnie znane lub doszły do wiadomości sądu rejonowego

w inny sposób. Taki stan rzeczy sprawił, że po skodyfikowaniu postępowania

wieczystoksięgowego w orzecznictwie i doktrynie prawa procesowego doszło do

kontrowersji co do przyczyn i następstw tego zaniechania ustawodawczego.

Powstało również pytanie, czy celem ustawodawcy było wyłączenie możliwości

uwzględnienia przez sąd w postępowaniu o wpis jakichkolwiek innych okoliczności

niż wynikające z treści wniosku i dołączonych do niego dokumentów oraz treści

księgi wieczystej.

Przykładem negatywnej odpowiedzi na to pytanie jest w szczególności

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 152/01 (OSNC 2004, nr 6,

poz. 92) oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2010 r., IV CSK

168/10 (nie publ.) i z dnia z 6 kwietnia 2011 r., I CSK 367/10 (nie publ.).

Także w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

16 grudnia 2009 r. - zasady prawnej - III CZP 80/09 (OSNC 2010, nr 6, poz. 84)

wyrażono pogląd, że sąd nie może odmówić dokonania wpisu w księdze wieczystej

na podstawie okoliczności, które są powszechnie znane lub doszły do jego

wiadomości w inny sposób niż przez badanie treści wniosku, treści i formy

dołączonych do niego dokumentów oraz treści księgi wieczystej (art. 6268

§ 2

k.p.c.). Sąd Najwyższy przyjął, że art. 6268

k.p.c. zawiera pełną regulację

przebiegu postępowania wieczystoksięgowego, nie tylko zatem postępowania

dowodowego, ale i podstaw orzekania, które w procesie zostały uregulowane w art.

316 § 1 k.p.c. W ramach tej linii orzeczniczej argumentuje się, że jedynym

racjonalnym wytłumaczeniem dokonanej zmiany w unormowaniu postępowania

wieczystoksięgowego była wola ustawodawcy dalszego ograniczenia kognicji

sądu wieczystoksięgowego. W konsekwencji w obowiązującym stanie prawnym

wyłączną podstawą ustaleń faktycznych i prawnych sądu wieczystoksięgowego

dokonywanych w związku z rozpoznaniem sprawy, a ściślej ujmując związku

z rozpoznaniem wniosku o wpis, może być jedynie treść wniosku, dołączonych

do wniosku dokumentów i księgi wieczystej. Podnosi się przy tym,

że wprawdzie zgodnie z art. 228 § 2 k.p.c., fakty znane sądowi urzędowo

nie wymagają dowodu, jednakże sąd na rozprawie powinien zwrócić na nie

6

uwagę stron. Fakty te powinny zostać przytoczone na rozprawie w celu

umożliwienia stronom wypowiedzenia się co do nich. Ewentualne

powołanie się w uzasadnieniu orzeczenia na fakty znane sądowi z urzędu,

które jednak nie były przedmiotem rozprawy, oznaczałoby naruszenie art.

228 k.p.c. Jeżeli więc wnioski o wpis w postępowaniu wieczystoksięgowym

są rozpoznawane na posiedzeniu niejawnym, to w wypadku zamiaru sądu

powołania się na fakty znane mu urzędowo, konieczne byłoby wyznaczenie

rozprawy (art. 148 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.), co podważałoby zasadę

rozpoznawania spraw w postępowaniu wieczystoksięgowym na posiedzeniu

niejawnym (art. 6261

§ 1 k.p.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyraża się także pogląd,

że nieinkorporowanie do kodeksu postępowania cywilnego art. 46 ust. 2 u.k.w.h.

nie wyłącza oddalenia wniosku o wpis po uwzględnieniu przez sąd

wieczystoksięgowy faktów powszechnie znanych lub znanych sądowi

urzędowo, (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2005 r., V CK

54/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 138; por. także postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 5 stycznia 2011 r., III CSK 84/10, Palestra 2012, nr 9-10,

s. 121 oraz z dnia 20 października 2011 r., III CSK 322/10, nie publ.).

Uzasadniając to zapatrywanie, podkreśla się, że po nowelizacji dokonanej ustawą

z dnia 11 maja 2001 r., w wyniku której postępowanie wieczystoksięgowe

wyłączono z ustawy o księgach wieczystych i hipotece i włączono do

kodeksu postępowania cywilnego jako postępowanie nieprocesowe z zakresu

prawa rzeczowego, powtórzenie treści art. 46 ust. 2 u.k.w.h. było zbędne, skoro

podobny przepis znajduje się w kodeksie. W postępowaniu wieczystoksięgowym

zastosowanie art. 228 k.p.c. następuje z modyfikacjami uwzględniającymi rodzaj

postępowania, a w szczególności to, że sprawy rozpoznawane są na posiedzeniu

niejawnym (art. 6261

§ 1 k.p.c.). Z tego właśnie względu odpada powinność sądu

zwrócenia stronom na rozprawie uwagi na fakty znane mu urzędowo, co nie

oznacza jednak, że fakty te sąd ma zignorować. W orzecznictwie przyjęto,

że jeżeli z treści innego wniosku i dołączonych do tego wniosku dokumentów

sąd poweźmie wiadomość uzasadniającą odmowę dokonania wpisu objętego

wnioskiem rozpoznawanym, to powinien wydać postanowienie odmawiające jego

7

dokonania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2009 r.,

II CSK 4/09, nie publ.).

Trzecie zapatrywanie, kompromisowe, jest próbą pogodzenia drugiego

stanowiska z konsekwencjami mocy wiążącej uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, której nadano

moc zasady prawnej. Wskazuje się, że w sprawie wieczystoksięgowej, w której

nie występuje konkurencja wniosków złożonych w różnym czasie, sąd

rozpoznając je może - w celu zapewnienia w księdze wieczystej prawdziwości

wpisów - uwzględnić okoliczności znane mu urzędowo (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 661/09, OSNC 2011, nr 1, poz. 12,

z dnia 12 stycznia 2012 r., IV CSK 251/11, nie publ. i z dnia 20 marca 2015 r.,

II CSK 229/14, nie publ.; por. też uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 8 października 2014 r., II CSK 781/13, OSNC 2015, nr 9, poz. 108.).

Niewątpliwie chodzi o specyficzną sytuację, w której dochodzi do konkurencji

wniosków o wpis w księdze wieczystej, rozważoną m.in. w uzasadnieniu

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2012 r., IV CSK 218/11

(OSNC-ZD 2013, nr B, poz. 33). W sprawie tej Sąd Najwyższy, w ślad za

poglądem wyrażonym w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, przyjął, że kolejność

rozpoznawania wniosków o wpis w księdze wieczystej wiąże się ściśle z kognicją

sądu wieczystoksięgowego. W związku z tym art. 6268

k.p.c. powinien być

rozpatrywany łącznie z art. 6266

k.p.c., stanowiącym, że o kolejności wniosku

o wpis rozstrzyga chwila wpływu wniosku do właściwego sądu. Decydujące

znaczenie przy rozpoznawaniu wniosku o wpis w księdze wieczystej ma więc stan

rzeczy istniejący w chwili wpływu wniosku do sądu, a kolejność złożenia wniosków

o wpis w księdze jest dla sądu wiążąca. Sąd Najwyższy we wskazanej uchwale

podkreślił, że odmienne zapatrywanie dopuszczające rozszerzenie kognicji sądu

wieczystoksięgowego przez uwzględnienie w chwili dokonywania wpisu także

okoliczności znanych sądowi z urzędu (art. 228 § 2 k.p.c.), np. ujawnionych w innej

sprawie oczekującej na rozpoznanie w terminie późniejszym, kolidowałoby

z art. 6268

§ 2 k.p.c. Poza tym pomijałoby się okoliczność, że w przepisach

8

o kognicji sądu wieczystoksięgowego nie ma odpowiednika uchylonego art. 46

ust. 2 u.k.w.h.

W opozycji do przytoczonego poglądu Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 661/09, przyjął, że przedstawione stanowisko

może być miarodajne tylko w sprawach, w których wchodzi w grę konkurencja

wniosków i nie powinno ono być rozszerzane na inne postępowania w sprawach

o wpis do księgi wieczystej. Przyjęcie odmiennego zapatrywania byłoby

sprzeczne z podstawowymi funkcjami ksiąg wieczystych określonymi w art. 1 ust. 1,

art. 2 i 3 u.k.w.h., a które ukierunkowują działalność sądów wieczystoksięgowych

na zapewnienie księgom wieczystym prawdziwości wpisów. Nie można więc

akceptować poglądu zakładającego, że sąd - w sytuacji, w której nie

ma konkurencji wniosków o wpis - może dokonać wpisu prawa ze świadomością

sprzeczności z rzeczywistym stanem prawnym. Przeciwny pogląd wyrażony

przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 16 grudnia 2009 r.,

III CZP 80/09, jest uzasadniany wynikającą z art. 6266

§ 2 k.p.c. koniecznością

dokonywania wpisów według kolejności wpływu wniosków do sądu,

co zabezpiecza wierzyciela przed pozbyciem się majątku przez dłużnika,

dokonanym między ustanowieniem hipoteki a jej wpisaniem do księgi wieczystej.

Potrzeba ochrony wierzyciela przed czynnościami dłużnika, zmierzającymi do

usunięcia majątku spod egzekucji, w istocie zaważyła na dokonanej przez Sąd

Najwyższy wykładni art. 6266

§ 2 i art. 6268

§ 2 k.p.c. Potrzeby takiej nie ma

w sprawach, w których nie pojawia się konkurencja wniosków, dlatego sąd

wieczystoksięgowy w razie powzięcia z urzędu wiadomości wskazujących na brak

podstaw do dokonania wpisu, powinien wniosek oddalić (zob. też postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2012 r., IV CSK 251/11, nie publ., z dnia

19 stycznia 2012 r., IV CSK 218/11, i z dnia 20 marca 2015 r., II CSK 229/14,

nie publ.).

Należy zaznaczyć, że w praktyce orzeczniczej rozważana kontrowersja

dotyczy jedynie tego, czy sąd w celu oddalenia wniosku o wpis może uwzględnić

materiał procesowy inny niż pochodzący ze źródeł określonych w art. 6268

§ 2

k.p.c., nie ma bowiem w tym zakresie rozbieżności, gdy chodzi o uwzględnienie

wniosku o wpis. W taki sposób wniosek może zostać załatwiony jedynie

9

na podstawie okoliczności wynikających z jego treści, dołączonych do niego

dokumentów lub treści księgi wieczystej. W tym wypadku przesądzające znaczenie

ma wyczerpujące wyliczenie w ustawie księgach wieczystych i hipotece podstaw

dokonania wpisu, którymi są ściśle określone dokumenty (art. 31-34).

Z tego względu w orzecznictwie wyłączono, przykładowo, możliwość uwzględnienia

wniosku o wpis na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku w innej sprawie

(zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2011 r.,

I CSK 83/11, OSNC-ZD 2012, nr C, poz. 60), czy też dokumentu zawartego

w aktach innej księgi wieczystej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

9 grudnia 2010 r., IV CSK 168/10, nie publ.). W tym kierunku wypowiedział się

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 31 stycznia 2014 r., II CSK 225/13

(OSP 2015, nr 7-8, poz. 75), w którym dopuszczono możliwość wpisu w razie

powołania się we wniosku na dokumenty znajdujące się już w aktach danej księgi,

wyłączając zarazem możliwość wpisu na podstawie dokumentów znajdujących się

w aktach innej księgi wieczystej.

W tym stanie rzeczy na pytanie, czy sąd oddalając wniosek o wpis do księgi

wieczystej, może oprzeć się na faktach znanych mu urzędowo należy udzielić

odpowiedzi pozytywnej. Z powodu nieprzeniesienia art. 46 ust. 2 u.k.w.h. do

kodeksu postępowania cywilnego nie można bowiem wysnuwać wniosku, że tym

samym ustawodawca doprowadził do zmiany merytorycznej w kognicji sądu

wieczystoksięgowego. Również po tej zmianie w razie powzięcia przez

sąd wieczystoksięgowy z urzędu wiadomości wskazujących na brak podstaw

do dokonania wpisu, sąd powinien oddalić wniosek o wpis. Wynika to z założenia,

że także w postępowaniu wieczystoksięgowym ma bezwzględne zastosowanie

wyrażona w art. 13 § 2 k.p.c. zasada odpowiedniego stosowania przepisów

o procesie do innych postępowań uregulowanych w kodeksie, a wiec również do

postępowania nieprocesowego. Reguła odpowiedniego stosowania przepisów

normujących proces do innych postępowań nie wchodzi w rachubę jedynie w razie

istnienia przepisów szczególnych, zastrzeżenie to nie aktualizuje się jednak

w rozważanej sytuacji.

Nie ma przekonywających argumentów, ażeby przyjmować, że istota i sens

unormowania zawartego w art. 228 § 2 k.p.c. przeciwstawiają się jego

10

zastosowaniu w odniesieniu do postępowania wieczystoksięgowego ze względu na

charakter tego postępowania. Jest odwrotnie, skoro nakaz „odpowiedniego”

stosowania przepisów o procesie oznacza pełne uwzględnienie charakteru i celu

innego postępowania oraz wynikających stąd odmienności względem procesu.

Lokata art. 228 § 2 k.p.c. w systematyce kodeksu nie jest więc przeszkodą

do zastosowania tego przepisu w sprawie o wpis do księgi wieczystej.

Należy zauważyć, że w poprzednim stanie prawnym, tj. przed wejściem

w życie ustawy z dnia 11 maja 2001 r., wskazywano, iż art. 46 ust. 2 u.k.w.h.

wyłączał możliwość świadomego ujawniania w księdze wieczystej prawa

sprzecznie z rzeczywistym stanem prawnym i realizował podstawową funkcję ksiąg

wieczystych, jaką jest prawidłowe ustalenie stanu prawnego nieruchomości.

Obecnie trudno byłoby zrozumieć tezę, że sąd wieczystoksięgowy może

dokonywać wpisu prawa ze świadomością sprzeczności z rzeczywistym stanem

prawnym tylko dlatego, iż w przepisach o postępowaniu wieczystoksięgowym

brakuje odpowiednika art. 46 ust. 2 u.k.w.h. Jak podkreślono, omawianego

zagadnienia nie można rozważać w oderwaniu od okoliczności, że w postępowaniu

tym stosowanie art. 228 § 2 k.p.c. następuje jedynie odpowiednio, co oznacza,

iż sąd nie ma obowiązku wyznaczania rozprawy celem zwrócenia uwagi

uczestnikom postępowania na znane mu urzędowo fakty. Inną kwestią jest,

że chociaż w postępowaniu wieczystoksięgowym zasadą jest rozpoznawanie

spraw na posiedzeniu niejawnym, to jednak w każdej sprawie możliwe jest

wyznaczenie rozprawy. Decyzja w tym względzie pozostawiona jest uznaniu sądu

(art. 514 § 1 zdanie drugie k.p.c.).

Należy podzielić pogląd, że wyłączenie stosowania art. 228 § 2 k.p.c.

w postępowaniu wieczystoksięgowym wymagałoby wyraźnej wypowiedzi

ustawodawcy, co nie nastąpiło, mimo wielu nowelizacji zarówno kodeksu

postępowania cywilnego, jak i ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. księgach wieczystych

i hipotece. Trzeba też zwrócić uwagę że ustawodawca ustawą z dnia 14 lutego

2003 r. o przenoszeniu treści księgi wieczystej do struktury księgi wieczystej

prowadzonej w systemie informatycznym (Dz.U. Nr 42, poz. 363), która weszła

w życie z dniem 1 lipca 2003 r., rozszerzył zakres obowiązkowego działania sądu

wieczystoksięgowego przez dodanie do kodeksu art. 6268 § 3-5. Zgodnie z tymi

11

przepisami, sąd ma badać z urzędu zgodność danych wskazanych

we wniosku z danymi wynikającymi z systemów prowadzących ewidencje

powszechnych numerów identyfikacyjnych oraz z danymi katastru nieruchomości.

Niezgodność danych z wniosku z danymi z tych rejestrów stanowi przeszkodę

wpisu (art. 6268

§ 5 k.p.c.).

W doktrynie trafnie wskazuje się, że wskazany obowiązek sądu wynika

z założenia, iż sąd wieczystoksięgowy powinien dbać o prawidłowość i rzetelność

dokonywanych wpisów. Trzeba jednak przyznać, że niektórzy przedstawiciele

doktryny dopatrują się w wyniku wejścia w życie noweli z dnia 11 maja 2001 r.

zmiany polegającej na tym, że sąd wieczystoksięgowy nie może w ramach

rozpatrywania wniosku o wpis opierać się na materiale, który został pozyskany

z urzędu. Przeciwko zastosowaniu art. 228 § 2 k.p.c. przemawia rzekomo

okoliczność, że wskazany przepis wymaga zwrócenia stronom uwagi na fakty

znane sądowi z urzędu. Celowe więc byłoby przeprowadzenie rozprawy,

co w sprawach wieczystoksięgowych nie jest z reguły możliwe lub uzasadnione.

Podnosi się też argument, że funkcją sądu wieczystoksięgowego nie jest ustalanie

rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości i dlatego nie został on

ustawowo wyposażony w odpowiednie ku temu instrumentarium. Wynika to

z rejestracyjnego charakteru postępowania wieczystoksięgowego, które ma być

sprawne i szybkie, nie służąc przy tym badaniu zgodności ujawnionego w księdze

stanu prawnego z rzeczywistym stanem prawnym. Wszelkie kwestie dotyczące

niezgodności stanu prawnego powinny być wyjaśniane w procesie wytoczonym

na podstawie art. 10 u.k.w.h.

Poszukując właściwego rozwiązania, należy zwrócić uwagę na genezę

regulacji obowiązujących na obszarze Polski, dotyczących możliwości

uwzględniania przez sąd wieczystoksięgowy okoliczności znanych z urzędu. Artykuł

46 u.k.w.h. nie stanowił pod tym względem nowości normatywnej wyraźnie

uprawniającej sąd do wzięcia pod rozwagę tego rodzaju okoliczności, gdyż był

niemalże dosłownym powtórzeniem uprzednio obowiązującego art. 45 zdanie

drugie dekretu z 11 października 1946 r. - Prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr

57, poz. 320), przewidującego, że postanowienie odmawiające dokonania wpisu

może opierać się także na okolicznościach, które doszły do wiadomości sądu

12

w drodze urzędowej albo są powszechnie znane. Regulacja ta bez wątpienia

świadczyła o tym, że w postępowaniu wieczystoksięgowym sąd jest obowiązany

uwzględniać nie tylko materiał dostarczony przez wnioskodawcę i wynikający

z treści księgi wieczystej, ale także okoliczności znane mu urzędowo i powszechnie

znane. To konsekwencja założenia, że funkcji ksiąg wieczystych nie można

ograniczać tylko do rejestracji i ewidencji określonych czynności prawnych,

lecz istotna jest też dbałość o prawdziwość i wiarygodność wpisów

dokonywanych w księgach.

Księgi wieczyste są publicznym rejestrem praw odnoszących się do

nieruchomości, dlatego ich funkcje muszą być rozpatrywane z punktu widzenia

interesu publicznego, a są nimi tak doniosłe kwestie jak bezpieczeństwo obrotu

prawnego i zapewnienie bezpieczeństwa kredytu hipotecznego. Symptomatyczne

jest, że wiele przepisów kodeksu postępowania cywilnego i ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. księgach wieczystych i hipotece wskazuje na konieczność reagowania

przez sąd na dostrzeżone nieprawidłowości wpisów w księdze wieczystej lub wręcz

przeciwdziałania ich powstaniu. Chodzi o obowiązki sądu związane z weryfikacją

danych zawartych we wniosku o wpis z danymi zawartymi w bazach ewidencyjnych

(PESEL i REGON) oraz z danymi z katastru nieruchomości (art. 6268

§ 3 i 4 k.p.c.),

a także o obowiązek wpisania ostrzeżenia z urzędu o dostrzeżonej niezgodności

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i obowiązkiem

prostowania treści wpisów z urzędu (art. 62613

k.p.c.). Nie można również pomijać

regulacji zmierzających do zapewnienia prawidłowości wpisu w postępowaniu

wieczystoksięgowym i nakładających na sąd obowiązek określonego działania

(zob. np. art. 6262

§ 4 k.p.c.) oraz przewidujących niedopuszczalność cofnięcia

wniosku o wpis, jeżeli z treści wniosku i dołączonych dokumentów wynika,

że nastąpiła zmiana prawa własności (art. 6265

k.p.c.).

Za trafnością przedstawionego rozumowania przemawia także porównanie

art. 6268

§ 2 i art. 6269

k.p.c., które wyraźnie różnicują środki dowodowe,

jakie powinny stanowić podstawę wniosku o wpis oraz jakie są skutki braku

podstaw do wpisu lub wystąpienia przeszkody wpisu. Wbrew dominującemu

stanowisku, art. 6268

§ 2 k.p.c. nie reguluje całościowo kognicji sądu

w postępowaniu wieczystoksięgowym, lecz określa jedynie, na podstawie jakich

13

środków dowodowych sąd wieczystoksięgowy powinien rozpoznać wniosek o wpis.

Brak stosownej podstawy do wpisu stanowi tylko jedną z możliwych przyczyn

oddalenia wniosku; drugą z nich jest wystąpienie przeszkody do wpisu.

Pojęcie takiej przeszkody nie jest co prawda w ustawie wyraźnie zdefiniowane,

ale rozpatrując tę kwestię w aspekcie art. 6269

k.p.c., należy dojść do wniosku,

że nie można jej utożsamiać z brakiem podstaw do wpisu, chodzi bowiem o dwie

samodzielne i alternatywne przyczyny oddalenia wniosku. Brak podstawy do wpisu

należałoby utożsamiać z niewykazaniem zaistnienia okoliczności, od których

przepisy ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. księgach wieczystych i hipotece uzależniają

dokonanie wpisu. Wykazywanie tych okoliczności następuje na podstawie wniosku,

dołączonych dokumentów lub treści księgi wieczystej. Wystąpienie przeszkody

jest natomiast czymś innym; należy ją wiązać z zaistnieniem takiego zdarzenia,

które - mimo formalnego wykazania przez wnioskodawcę podstawy wpisu - nie

zezwala z punktu widzenia prawa na jego dokonanie. W tym wypadku chodzi więc

o okoliczności natury prawnej, determinujące skuteczność czynności stanowiącej

podstawę wpisu.

De lege lata ustawodawca nie określił, na jakiej podstawie może dojść do

ustalenia przeszkody wpisu i na czym ta przeszkoda polega. Uzasadnia to

stwierdzenie, że o ile fakty znane sądowi z urzędu nie mogą same przez się

stanowić podstawy wpisu, gdyż pozostawałoby to w sprzeczności z art. 6268

§ 2

k.p.c., o tyle mogą i powinny stanowić podstawę oddalenia wniosku, jeśli w wyniku

uwzględnienia tych faktów dochodzi do ustalenia, iż istnieje przeszkoda do

dokonania wpisu. Z tego względu w judykaturze Sądu Najwyższego traktuje się art.

6268

§ 2 k.p.c. jako przepis dopuszczający w postępowaniu o wpis posługiwanie się

jedynie dokumentami dołączonymi do wniosku; prowadzenie postępowania

dowodowego z wykorzystaniem zeznań świadków lub innych środków dowodowych

przewidzianych przez kodeks postępowania cywilnego jest wyłączone. Wymieniony

przepis należy zatem łączyć jedynie z ograniczeniem środków dowodowych,

z jakich można korzystać w postępowaniu o wpis i nie należy przypisywać mu dalej

idącego znaczenia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 2004 r.,

III CK 331/02, nie publ.). Oznacza to, że nie można zaakceptować poglądu, iż art.

14

6268

§ 2 k.p.c. wyłącza możliwość uwzględnienia przez sąd okoliczności znanych

mu urzędowo celem oddalenia wniosku (uwzględnienia przeszkody wpisu).

Za tezą przeciwną nie może przemawiać samo uchylenie art. 46 ust. 2

u.k.w.h. Poza tym z art. 6268

§ 2 k.p.c. nie wynika, że w postępowaniu

wieczystoksięgowym art. 228 k.p.c. nie ma zastosowania. Jak podkreślono, art.

6268

§ 2 k.p.c. nie reguluje tego, w jaki sposób sąd ma stwierdzić przeszkodę wpisu,

lecz wskazuje jedynie środki dowodowe, z których mogą korzystać uczestnicy

w postępowaniu o wpis. Stanowisko to da się pogodzić z uzasadnieniem uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP

80/09, trafnie bowiem w postanowieniu z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 661/09,

Sąd Najwyższy przyjął, że zakaz uwzględniania przez sąd wieczystoksięgowy

faktów znanych urzędowo aktualizuje się jedynie w sprawach, w których pojawia się

kolizja wniosków. Nie bez znaczenia jest też okoliczność, że podstawowym celem

wymienionej uchwały było wyjaśnienie, iż sąd jest związany stanem rzeczy

obowiązującym w chwili zgłoszenia pierwszego wniosku (nie ma zastosowania art.

316 § 1 k.p.c.), a nie rozważenie kwestii, czy sąd wieczystoksięgowy może oprzeć

się na materiale pochodzącym z innego źródła niż wskazane w art. 6268

§ 2 k.p.c.

Konkluzji tej nie podważa to, że ewentualną niezgodność stanu ujawnionego

w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym można usunąć w drodze

powództwa przewidzianego w art. 10 u.k.w.h. Istnienie takiej możliwości nie

powinno wyłączać obowiązku sądu przeciwdziałania dokonywaniu wpisów

niezgodnych z rzeczywistym stanem prawnym wtedy, gdy sąd dysponuje stosowną

wiedzą. Byłoby to zbędne mnożenie postępowań i przenoszenie na uczestników

postępowania wieczystoksięgowego obowiązku zwalczania wpisu niezgodnego

z prawem, gdy sąd dysponował w tym zakresie stosownym materiałem

procesowym. Powództwo przewidziane w art. 10 u.k.w.h. dotyczy powstałej już

niezgodności, podczas gdy zadaniem sądu wieczystoksięgowego powinno być

niedopuszczenie do jej powstania.

Poza tym istnieją sytuacje faktyczne i prawne, uzasadniające wszczęcie

postępowania wieczystoksięgowego nie na wniosek, lecz z urzędu (np. wpisanie

z urzędu ostrzeżenia o wydaniu przez sąd prawomocnego postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku po spadkodawcy ujawnionemu w księdze wieczystej

15

jako właściciel w sytuacji, gdy osoby uprawnione nie zażądały wpisu w dziale II-im

księgi). W doktrynie trafnie zauważono, że świadczy to o ustawowym zobligowaniu

sądu uwzględniania ex officio okoliczności, które mogą prowadzić do wszczęcia

postępowania wieczystoksięgowego.

Powstaje też pytanie, jakie znaczenie dla rozważanego zagadnienia ma

określony w art. 62613

§ 1 k.p.c. obowiązek dokonania przez sąd z urzędu wpisu

ostrzeżenia w razie dostrzeżenia niezgodności stanu prawnego ujawnionego

w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Nie można aprobować

poglądu, że z punktu widzenia ochrony obrotu prawnego instytucja ta jest

wystarczająca i nie jest konieczne stworzenie sądowi możliwości oddalenia

wniosku o wpis z powołaniem się na fakty znane mu urzędowo.

Przytoczony przepis akcentuje szczególną rolę sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym i wskazuje, że zadaniem sądu jest przeciwdziałanie

dokonywania wpisów wbrew rzeczywistemu stanowi prawnemu. Należy przy

tym zaznaczyć, że art. 62613

§ 1 k.p.c. dotyczy jedynie sytuacji, w której sąd

na skutek uzyskanej informacji (najczęściej z urzędu) ma dokonać wpisu

ostrzeżenia co do ujawnionego już stanu prawnego, nie dotyczy więc wypadku,

gdy sąd ma dopiero dokonać wpisu do księgi wieczystej.

Należy także odrzucić skrajną koncepcję, że art. 228 § 2 k.p.c.

nie ma zastosowania w postępowaniu wieczystoksięgowym, gdyż generalne

pominięcie tego przepisu byłoby sprzeczne z powszechną praktyką sądową.

Również w doktrynie prawa procesowego cywilnego nie budzi wątpliwości

stanowisko, że fakty znane sądowi powszechnie i urzędowo mogą być podstawą

czynienia ustaleń faktycznych także w postępowaniu nieprocesowym.

Fakty znane sądowi urzędowo mogą mieć znaczenie zwłaszcza w niektórych

postępowaniach nieprocesowych, w których nie ma innej możliwości poczynienia

ustaleń faktycznych. Dotyczy to m.in. postępowania wieczystoksięgowego, a także

postępowania rejestrowego, w którym zakres możliwości poznawczych sądu jest

z natury rzeczy ograniczony.

Trzeba poza tym stwierdzić, że skoro w postępowaniu wieczystoksięgowym

nie rozstrzyga się sporów prawnych, to nie istnieje obawa, iż niezwrócenie uwagi

uczestnikom postępowania na określony fakt znany sądowi z urzędu pociągnie za

16

sobą pozbawienie ich prawa do sądu. Oddalenie wniosku o wpis nie zamyka

zainteresowanemu uprawnienia do ponownego wystąpienia z wnioskiem po

uprzednim usunięciu przeszkody do jego dokonania. Dopuszczalne jest także

wystąpienie z powództwem, o którym mowa w art. 10 u.k.w.h.

Należy dodać, że zgodnie z art. 5091

§ 1 k.p.c., czynności w sprawach

o wpis w księdze wieczystej może wykonywać także referendarz, w myśl

zaś art. 471

k.p.c., w zakresie powierzonych mu czynności referendarz

sądowy ma kompetencje sądu, chyba że ustawa stanowi inaczej. Oznacza to,

że stanowisko zajęte w uchwale dotyczy również referendarza.

Mając na względzie przytoczoną argumentację, Sąd Najwyższy podjął

uchwałę, jak na wstępie.

jw